5 قىركۇيەك 2019, 11:04 1587 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قوزى-كورپەش بايان سۇلۋدىڭ مازارىن كىم سالعان؟

قوزى كورپەش — بايان سۇلۋ  مازارى اياگوز وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا. تاڭسىق ستانتسياسىنان 5 شاقىرىم جەردە. پوەزعا مىنگەن جولاۋشىلارعا شوشايىپ كورىنىپ تۇرادى. بۇل جەردە بۇرىندا «تاڭسىق» سوۆحوزى ورنالاسقان. 70-جىلدارى وسى جەردىڭ ە.وماروۆ دەگەن تۇرعىنى بولدى. وتىز اتانى تاراتىپ وتىرۋشى ەدى. بىراق قارابايدىڭ، نە قوزى كورپەشتىڭ قاي ەلدەن ەكەنىن بىلمەيتىن. ال قوزى كورپەش — باياننىڭ مازارىن سالعان بولات دەگەن ەلدىڭ سارىۇستا دەگەن ادامى دەپ وتىراتىن دەگەن ەدى.

سودان بەرى وتىز جىلدان استى. سارىۇستا دەگەن كىم، ءۇرىم-بۇتاقتارى بار ما، بولات قاي ەل دەپ، قۇلاعىمىزدى ءتۇرىپ، جۇرگەن جەرلەردەن سۇراپ، تاريحي شىعارمالاردان  وقىپ كەلەمىز. تام-تۇمداپ جيناعانىم بار.

سارىۇستا شەكەنۇلى 1500-1600 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. ول كەزدە قازاق حاندىعىنىڭ ابدەن قالىپتاسقان كەزى ەدى. جوڭعار مەملەكەتى ءالى پايدا بولعان جوق.

قازاق حاندىعىن نىعايتۋعا سول كەزدەگى حاندارى قاسىم (1511-1522), حاقنازار (1538-1580), تاۋەكەل (1582-1598 ج.ج.), ەسىم ەلەۋلى ۇلەستەرىن قوسقان.

وسى كەزدەردە اسىرەسە، ساۋلەت ونەرىنە ايىرىقشا ءمان بەرىلىپ، وركەندەتۋگە كۇش سالعان. جاڭادان قالالار سالىنىپ، ەسكى قالالار ودان ءارى كوركەيگەن ەدى. شەت ەلدەرمەن (قىتاي، رەسەي،  يران، اۋعان، اراب)  ىشكى ساۋدا كۇشەيگەن، اينالىمعا شىعا باستاعان. مازارلار مەن ماۆزولەيلەر كوپتەپ سالىنا باستاعان. سونىڭ ءبىرى قوزى كورپەش — بايان سۇلۋ مازارى. بۇل ما­زاردىڭ سارىۇستا زامانىندا سالىنعانىن قازاقستان ارحەولوگتارى دا دالەلدەگەن. پ.اگاپوۆ، م.كادىرباەۆ «سوكروۆيششا درەۆنەگو كازاحستانا» (ا.ا.1997 گ.) دەگەن كىتاپ-البومىندا «ماۆزولەي كوزى كورپەش — بايان سۋلۋ XVI-XVIII ۆ.ۆ. پامياتنيك سۆوەوبرازنوي فورمى ي كونسترۋكتسي» دەگەن.

 

ەل اراسىندا مىنانداي اڭىز قالعان.

سارىۇستانىڭ شىن اتى بەردىبەك ەكەن. ارعى اتالارىنىڭ ءبىرى — التىن وردا حانى بەردىبەك دەگەن بولىپ تۇرعاندا سول حان ورداسىندا قىزمەت ەتىپتى. سوندىقتان حاننىڭ اتىن بەرگەن. اتالارى قىستا قاراتال وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋى ۇشقارا تاۋلارىن، كەيدە بالقاشتى جاعالاپ ارقارلى، ارعاناتى تاۋلارىن مەكەندەيدى ەكەن. جازدا شىڭعىستاۋ، تارباعاتاي تاۋلارىن جايلاسا، بىردە ءتىپتى ەمىلدى ورلەپ ءساۋىر تاۋلارىنا شىعادى ەكەن. قىس قاتتى جىلدارى سارىسۋ بويلارىن مەكەندەپ، بەتپاقتىڭ ىشىنە تەرەڭ بويلايتىن جىلدارى دا بولعان.

سارىۇستا جاس كەزىنەن اعاش شەبەرلىگى، ءۇي قالاۋ، قىلىش، ايبالتا، ساۋىت-سايمان سوعۋ ماماندىعىن مەڭگەرگەن. جەتىسۋدا، سارىارقادا مازارلار سالۋعا قاتىسادى.

سول ەسكى سالتپەن حV-ءحVى عاسىرلاردا قازاق حاندارى دا ءوز بەلگىلەرىن تۇرعىزا باستايدى. سونىڭ ءبىرى 1500-1600 جىلدارى سالىنعان قوزى كورپەش — بايان سۇلۋ مازارى. بۇل مازار كونە ساۋدا جولى – جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە باراتىن جول جاعالاۋىنا سالىنعان. ءدال وسى جەردەن جول ەكىگە ءبولىنىپ، ءبىر تارماعى شىعىسقا، الاكولدى جاعالاپ قىتايعا قاراي كەتەدى. بۇل جولدارمەن ۇزدىكسىز ساۋداگەرلەر دە، اسكەري جاساقتار دا، جاي شارۋامەن جۇرگەن جولاۋشىلار دا، كوشىپ-قونعان كوش تە ۇزدىكسىز جۇرگەن. وسى جەرگە قوزى مەن باياننىڭ مازارىن سالۋدى حان سارىۇستاعا جۇكتەگەن دەيدى. مازار سالۋعا كوپ حالىق جينايدى.

العاشقى جوبا بويىنشا مازاردى قازىرگى تۇرىسىنان باسقاشا، الدەقايدا ۇلكەن ەتىپ سالماقشى بولادى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، مازارعا تاستى ارعاناتى تاۋىنان ءتورتبۇرىشتى قىلىپ  دايىندايدى.

مازاردى العاشىندا اياگوز وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنا سالماقشى بولىپ، تاستى جيناي بەرەدى. قانشا ۋاقىت تاسىپ جيناعانى بەلگىسىز. ال ارعاناتى   مەن   مازاردىڭ اراسى 70-80 شاقىرىم. دەگەنمەن ما­زار سالماي تۇرىپ مىنانداي وقيعا بولادى.

مازاردى   كەلەسى   جىلى باستايمىز دە­گەن قىستا قار قالىڭ جاۋادى. كوكتەمدە اياگوز وزەنى باستاۋ الاتىن تارباعاتاي تاۋىنىڭ قارى ەرتە بۇزىلىپ، تاسقىن بولادى. ونىڭ ۇستىنە تاقاۋدا تۇرعان كو­گىل­دىر تاۋلارىنىڭ ەرىگەن سۋلارى  قوسىلادى. ال تاس ويپاڭ جەرگە جينالعان.

كەلەسى جىلى جانە تاسقىن بولىپ، جينالعان تاس سۋ استىندا ەكى رەت قالىپ، قالىڭ لاي باسىپ، توپىراق قۇم جاۋىپ تاستاپتى. سودان مازار سالۋ كەيىنگە قالادى. ارادا جىلدار وتكەن سوڭ مازاردى وزەننىڭ وڭ جاعالاۋىنا ءبىر دوڭگەلەك جوتالى جەرگە سالا باستايدى. تاستى توپىراق، قۇم اراسىنان ارشىپ ارعى جاعالاۋعا تاسيدى. ەكى ارا جاقىن. وسى كەزدە حالىق جينالىپ قولدان-قولعا بەرىپ تۇرىپتى.

مازار دوڭگەلەنىپ، توبەسى كۇمبەزدەنىپ، بۇرىنعى ويلاعاننان كىشىرەك بولىپ سالىنادى. مازاردى ساقتاۋ ماقساتىمەن 1950 جىلدارى «تاڭسىق» سوۆحوزىنىڭ باسشىلارى مازاردى سىرتىنان تاسپەن قورشاعان. ال مازار بۇرىنعى بەينەسىن وزگەرتىپ، باسى ۇشكىلدەنىپ كەتەدى. بيىكتىگى بۇرىن 12 مەتر بولسا، قازىر 14 مەتر. قازىر ول جەر تەپ-تەگىس جازىق. بەتىن 15-20 سم قازسا، استىنان العاشقى جيناعان ءتورت بۇرىشتى، قۇرىلىسقا دايىن تاستار شىعادى. جىكتەلىپ جينالعان تاستاردىڭ تەرەڭدىگى 3 مەترگە دەيىن بارادى جانە قاتارىنداعى جينالعان تاستاردىڭ جىگى كورىنىپ تۇرادى. بۇل جەردى جەرگىلىكتى حالىق قازىر «تاس قالا» دەيدى.

شوقان ءۋاليحانوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە قوزى كورپەش — بايان سۇلۋ مازارىنا اياگوز وزە­نى تاسىپ جاتقاندىقتان بارا الماعانىن جازىپ قالدىرعان. بىراق قوزىنىڭ، باياننىڭ جانە جولداس قىزدارىنىڭ تاستان جاسالعان ءمۇسىنىنىڭ سۋرەتىن سالىپ كەتكەن. ال ءمۇسىننىڭ قاي جەردە تۇرعانىن ايتپايدى.

سارىۇستا قوزى مەن باياننىڭ ءمۇسىنىن سالۋعا كىرىسەدى. ول ءۇشىن كەرەكتى تاس ىزدەيدى. قاجەتتى قىزعىلت ءمارمار تاستى تارباعاتايدىڭ اقشاۋلى شىڭىنىڭ ەتەگىنە جاقىن جەردەن تابادى. قازىر ول جەرگە زنامەنكا سەلوسى ورنالاسقان.

ءوزىنىڭ قاراماعىنداعى ادامداردان قىرىق شاقتىسىن تاڭداپ الىپ، اقشاۋلى مەن قوڭىرشاۋلى تاۋلارىنىڭ اراسىنا، قاراكول مەن اي وزەندەرىنىڭ جاقىنداعان باس جاعىنا كوشىپ كەلەدى. بۇل جەر كۇرە جولداردان الىس، مال ۇستاۋ مەن ەگىن سالۋعا وتە قولايلى بولىپ شىعادى. تاۋدان اعاتىن كىشكەنە وزەننىڭ بويىنا ءۇي سالىپ الادى. سولتۇستىكتىڭ سۋىق جەلىنەن اق­شاۋ­لى، وڭتۇستىكتىڭ، شىعىستىڭ جەلدەرىنەن قوڭىرشاۋلى قورعايدى. سول جەردەن ۇستالىق  دۇكەن اشادى دا وعان شاكىرتى دەگەن وزەننىڭ بويىنان ەسكى كومىر كەنىشىنەن تاسكومىر جاعىپ پايدالانادى.

شەبەرلەر تاس قاشاۋعا قۇرال-سايماندار، كۇندەلىكتى ومىرگە ۇزەڭگى، تاعا، شەگە، پىشاق سياقتى زاتتار جاسايدى.

ءبىراز ادامدار مال باعىپ، ساۋىن ساۋسا، ءبىرازى اقشاۋلىنىڭ باۋىرىنا ەگىن ەگەدى. ءوزى باستاعان بىرنەشە ادامدار مۇسىنگە كەرەكتى سوم تاستار شابادى. وسىلاردىڭ ءبا­رى الىس ەمەس، وزدەرى قونىستانعان جەر­دىڭ توڭىرەگىندە بولادى. بۇلار مۇندا قانشا جىل وتىرعانى ايتىلمايدى. بىراق بىرنەشە جىل ىشىندە ءۇش ادامنىڭ كىسى بويىنان بيىك مۇسىندەرىن دايارلايدى. ءبىرى قوزى كورپەش، ەكىنشىسى بايان، ءۇشىنشىسى ونىڭ جولداس قىزى ايقىز دەيدى.

بۇل مۇسىندەردى جاساپ بولعاننان كەيىن، سۇيرەتپە دەگەن جاساپ، سوعان سالىپ جەكە-جەكە اياگوز وزەنىنىڭ بويىنا تاسيدى.

بۇلار وتىرعان جەر العاشىندا «مىڭ­بۇ­لاق» كەيىننەن جيىرما بەسىنشى پارتيا اتىنداعى سوۆحوزعا بەرىلەدى. جەردىڭ اتى ءالى كۇنگە دەيىن «قىرىق ءۇي» دەپ اتالادى. ەسكى ءۇيدىڭ ورنى ءالى بار.

ال سارىۇستامەن بىرگە بولعان ادامدار ءۇي-ىشىمەن بولادى. ولار وزدەرىن «قىرىق ءۇي قارامىز» دەپ اتاعان. قىرىق ءۇي قارا دەگەنى بۇلاردىڭ اراسىندا سۇلتان مەن تورەلەر بولماعان. وزدەرىن-وزدەرى، ياعني سارىۇستا (بەردىبەك) باسقارعان. ءبارى دە قارا، قاراپايىم قازاقتار بولعان. قازىرگى كەزدە ءۇرجار ايماعىندا «ەلىمىز قىرىق ءۇي قارا» دەگەن كىشكەنە تاپ بار. ولار وزدەرىن بالتاشىمىز، ودان سارىۇستامىز، ودان قىرىق ءۇي قارامىز. اتالارىمىز شەبەر، ۇستا بولعان. ءۇي سالعان، قارۋ-جاراق سوققان دەيدى. قازىر قىرىق ءۇي قارا ءبىر ءجۇز جيىرما شاڭىراق دەپ ايتىپ وتىرادى.

تاس مۇسىندەردى سۇيرەتپەگە سالىپ، اياگوز وزەنىنە اكەلگەننەن كەيىن، الدىمەن مۇسىندەردى ورنالاستىرىپ، ودان كەيىن مازاردىڭ قابىرعاسىن قالايدى. ىشىندە تاس مۇسىندەر قويىلعان مازار تۇرادى، سەمەي قالاسىنىڭ قورعانىن جانە شىركەۋىن سالدىرعان باسقا ساۋلەتشى ارحيتەكتور ي.گ.اندرەەۆ دەگەن ءوزىنىڭ 1752 جىلى جازىلعان «وپيسانيە سرەدنەي وردى كيرگيز-كايساكوۆ» دەگەن كىتابىندا «پري رەكە اياگۋزە ناحوديتسيا درەۆنەە ستروەنيە، پوستروەننوە يز ديكوگو پليتوچنوگو كامنيا، ناپودوبيە پيراميدى; ستەنى ۆنۋتري ۋبرانى، روۆنو كاك ۆىتەسەنى... ي ۆسە ستروەنيە ۋكرەپلەنو پو درەۆنەمۋ ازياتسكومۋ وبىكنوۆەنيۋ دەرەۆياننىمي سۆيازامي. ۆنۋتري پوستاۆلەنى تري ستاتۋي; ودنا مۋجسكايا، ا درۋگايا-جەنسكايا ريادوم، يح كويح مۋجسكايا س وپۋششەننىمي ۆنيز رۋكامي، ا ۋ جەنسكوي ودنا وپۋششەننايا، ا درۋگايا پريلوجەنا ك گرۋدي، كاك بى چتو پرينيمالا، كويم ستاتۋيام كيرگيزتسى، پو سۋەۆەريۋ سۆوەمۋ، ۆ رۋكۋ سيۋ كلادۋت پرينوشەنيا. ترەتيا ستويت پلودال ۋ ستەنى، سموترياششايا ۆ وكنو; ۆەليچينويۋ ۆسە ۆ سوۆەرشەننوي چەلوۆەچەسكوي روست، يسسەچەننىە يز كامنيا. و مۋجسكوي ستاتۋە سكازىۆايۋت چتو تو حان درەۆني كۋزۋكۋرپەچ، ا جەنششينە ەگو جەنا بايان، ا ترەتيا — يح سلۋگا».

بۇل جازعانعا قاراعاندا ءبىر ساۋلەتشى ەكىنشى سۋرەتشىنىڭ ونەرىن ءدال تانىعان. بۇل مۇسىندەر قىرعىزدار، ياعني قازاقتار ەكەنىن اجىراتقان. بىراق ەركەك پەن ايەلدىڭ اتتارىن الماستىرىپ العان. ەسكى قۇرىلىس دەگەنى قانشا ەسكى ەكەنىن ايتپاعان. ءبىزدىڭ شامالاۋىمىزشا، مازارعا ول كەزدە 200 جىلدان اسپاعان.

قۇربانعالي حاليد 1905 جىلى باسىلعان «تاۋاريح حامسا» (بەس تاريح) دەگەن كىتابىندا: «ال قوزى كورپەش كۇمبەزى اسا كونەگە جاتپايدى، ويتكەنى ءبىز قاريالاردان ەستىگەنىمىز: حالىق اياگوز بويىنا قونىستانعاندا ءۇستىنىڭ سىلاعى تولىق ءتۇسىپ بولماعان، ءىشى قىزىل-كوك بوياۋمەن بويالعان ەدى دەيدى» دەپ جازعان. بۇل حالىقتىڭ اياگوز بويىنا جوڭعار سوعىسىنان كەيىن 1780-1790 جىلدارى كەلگەنىن ايتىپ وتىر.

قازاق سسر-ءىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 6-تومىنىڭ 586 بەتىندە مازاردى 1858 ج. ن.ن.ابراموۆ، 1898 ج. ن.ن.پانتۋسوۆ، 1952 ج. ورتالىق قازاقستان ەكسپەديتسياسى زەرتتەگەنىن ايتا كەلىپ: «مازار جانىندا تاس مۇسىندەر بولعان. 1856 ج. شوقان ءۋاليحانوۆ قاعاز بەتىنە نوبايلاعان. قازىر تاس ءمۇسىن جوعالىپ كەتكەن» دەپ جازىلعان.

تاس مۇسىندەر ەشقايدا جوعالماعان. مازارعا جاقىن ورنالاسقان تارلاۋلى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى باسقاشا ايتادى. سوعىس جىلدارىندا اۋىلدا ەركەكتەر جوق. شال مەن كەمپىر، ايەلدەر قالعان. ال سوعىستى نانمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى جوسپار جوعارى. جەردى سۋارۋ ءۇشىن وزەن بايلاۋ بەرمەگەن. سوندا بۇلار دا باياعىداي سۇيرەتپەمەن تاس مۇسىندەردى الىپ كەلىپ، ەرىكسىز سۋدىڭ كومەيىنە سالىپ ەگىستىككە سۋ شىعارعان. نان ءۇشىن ىستەلگەن. سول تاس ءمۇسىن قازىر سول سۋ كومەيىن العان جەردە، وزەننىڭ تاسى مەن قۇمىنىڭ استىندا جاتىر. ىزدەگەن كىسى تاۋىپ الۋعا بولادى.

 

جەكسەمبى  جىلقىشى،

شقو، ءۇرجار اۋدانى

«تۇركىستان»  № 394

سوڭعى جاڭالىقتار