5 قىركۇيەك, 10:40 446 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

كەرەي حان جانە ونىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى

قازاقستان اۋماعىنداعى مەملەكەتتىلىك تاريحى ءۇش مىڭ جىلدىق ءداۋىردى باسىنان وتكەرگەنى بەلگىلى. وسى داۋىردە اۋماقتا  جيىرمادان اسا ساياسي قۇرىلىمدار ءومىر ءسۇرىپ، وتاندىق تاريح پەن الەمدىك تاريحتا ءوز ىزدەرىن قالدىردى. سولاردىڭ ىشىندە قازاق حاندىعىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. ۋاقىت جاعىنان العاندا قازاق حاندىعى  –  ءۇش مىڭ جىلدىق تاريحى بار  مەملەكەتتىلىكتىڭ كەيىنگى ورتا عاسىرداعى كورىنىسى بولسا، ەتنيكالىق تۇرعىدان العاندا،  ول – ۇلتتىق سيپاتتاعى مەملەكەت بولدى.

قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا عىلىمي تۇرعىدا شەشىمىن تاپقان ماسەلەلەردەن گورى ءتۇيىندى جانە جابۋلى جاتقان ماسەلەلەر جەتىپ ارتىلادى. تەك سوڭعى وتىز جىلدىق كولەمىندە حاندىق تاريحىنا زەرتتەۋشىلەر نازارى كوبىرەك اۋا باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە حاندىق تاريحىنداعى جەكەلەگەن ماسەلەلەردىڭ تۇيىندەرى اعىتىلىپ، الىنعان ناتيجەلەر كوپشىلىكتىڭ رۋحاني بايلىعىنا اينالدى. سولاردىڭ بىرىنە – حاندىقتىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعالار – كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا قاتىستى زەرتتەۋ قورىتىندىلارى جاتادى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا بايلانىستى جازىلعان تاريحي زەرتتەۋلەر مەن ادەبيەتتەردىڭ بارىندە حاندىقتىڭ نەگىزىن سالۋشىلار – كەرەي مەن جانىبەك حاندار دەپ ايتىلاتىنى بەلگىلى. دەرەك مالىمەتتەرىندە كورسەتىلگەندەي، ولاردىڭ ابىلقايىر حاننان ءبولىنىپ، جەتىسۋداعى موعولستان اتتى حاندىققا كەلۋىمەن قازاق حاندىعى قۇرىلدى دەگەن پىكىردى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى مويىندايدى. XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا ايتىلعان بۇل پىكىر قازىرگى كۇندەرگە دەيىن تەك دامۋ ۇستىندە بولدى. بىراقتا وسى ساياسي ۇردىستە جەتەكشى رولدەر اتقارعان ەكى باستى تۇلعالار – كەرەي مەن جانىبەك حاندار تۋرالى زەرتتەۋلەر تولىق جۇرگىزىلمەي، ولار تۋرالى ءبىلىمىمىز تەك دەرەك مالىمەتى دەڭگەيىندە قالا بەردى. وعان سەبەپ – دەرەكتىك مالىمەتتەردىڭ ماردىمسىزدىعى. قازىرگى كۇندە زامان تالابى وزگەرىپ، ءوز تاريحىمىزعا قايتا ۇڭىلگەندە، العاشقى  حاندارىمىزدىڭ تاريحىن، ولاردىڭ اتقارعان ءرولىن كورسەتۋگە وسى سەبەپ قول باي­لاۋ بولادى دا تۇرادى. ماردىمسىز دەگەن – ءتىپتى جوق دەگەن ەمەس، ازداۋ، بىرەن-سا­ران دەگەن ماعىنادا. ولاي بولسا، قولدا بار دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، ۇلتتىق مەملەكە­تىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ەل تاريحىنداعى الاتىن ورنىن نەگە اشىپ كورسەتپەيمىز.

XV عاسىردىڭ ورتاسى قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. ەرەكشەلىكتىڭ ەڭ باستى بەلگىسىنە – ۇلتتىق مەم­لەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋى بولسا، ال باستى وقيعاسىنا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جاتادى. تاريحتاعى مۇنداي تۇبەگەيلى بەتبۇرىستاردى قالىڭ بۇقارا جاسايدى. ال بۇقارانىڭ باسىندا كوش باستاۋ­شى ءىرى تاريحي تۇلعالار تۇرادى. ال ءبىز بۇل ماقالامىزدا قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، العاشقى قازاق حانى – كەرەيدىڭ تاريحي رولىنە توقتالماقشىمىز.

ورتاعاسىرلىق تاريحشى ماحمۋد بەن ءۋاليدىڭ جالعىز مالىمەتى بويىنشا العاشقى قازاق حانى – كەرەي حان بولعان. ءارتۇرلى جازبا دەرەك مالىمەتتەرى مەن تاريحي زەرتتەۋلەردە العاشقى قازاق حانىنىڭ ەسىمى  – گيرەي، گەرەي، كيراي، كە­رەي تۇرىندە كەزدەسەدى. قازاق تىلىندە جازىلعان ادەبيەتتەر مەن زەرتتەۋلەردە سوڭعى كەرەي اتاۋى ءجيى جانە تۇراقتى پايدالانىلاتىندىقتان، ءبىز دە وسى ەسىمدى قولدانامىز.

«كەرەي» ءسوزىنىڭ ءتۇپ-توركىنى مەن ماعىناسىنا كەلسەك، اكادەميك ۆ.ۆ. بارتولد ول جونىندە بىلاي دەپ جازادى: «...احمەد ۆەفيك-پاشا ءوز سوزدىگىندە دەرەكتەرىن قاي­دان العانىن كورسەتپەي، «گيرەي» – مونعول ءسوزى، مونعولشا «گاراي» دەلىنىپ، «ەڭبەگى سىڭگەن»، «لايىقتى»، «قۇقىلى» دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى». قازىرگى كەزدە مونعوليادان تاريحي وتانىنا قونىس اۋدارعان جانە كونە مونعول ءتىلىن جەتىك بىلەتىن باۋىرلارىمىزدان بۇل ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسى جونىندە سۇراستىرعانىمىزدا، كەزىندە تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ، زەينەتكەرلىككە شىققان، استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىندە تۇراتىن ارداگەر-ۇستاز نىعمەت مامبەتۇلى اقساقال بىزگە: «گاراي» – كونە مونعول ءسوزى، ونىڭ ەكى ماعىناسى بار، ءبىرىنشىسى – «بيىك»، «ەڭسەلى»، «الىپ» دەگەندى بىلدىرسە، ەكىنشىسى – «ەرجۇرەك»، «باتىل»، «ەركىن»، «بەرىك» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىنىن حاباردار ەتتى. اراب تىلىندە بۇل ماعىنالاردىڭ «حايدار»، «عايدار» دەگەن سوزدەرمەن بەرىلەتىنىن ەسكەرە كەلە، مونعول تىلىندەگى – «كەرەي» ءسوزى مەن اراب تىلىندەگى – «حايدار» سوزدەرىنىڭ ماعىناسى ورتاق، بىردەي دەگەن قورىتىندىعا كەلەمىز.

مۇنداي ەسىمنىڭ التىن وردا داۋىرىنە دەيىنگى اراب، پارسى تىلدەرىندەگى شىعارمالاردا كەزدەسپەۋىنە جانە دە تەك قانا وسى داۋىردەن باستاپ قانا شىڭعىس ۇرپاقتارى مەن دەشتى قىپشاقتىڭ كوشپەلى قوعامنىڭ جوعارعى توبى اراسىندا ءجيى كەزدەسۋىنە قاراپ، «كەرەي» ءسوزىنىڭ ءتۇپ-ءتور­كىنى مونعولدىق، ال ماعىناسى جوعارىدا ايتىپ وتكەن «ەرجۇرەك»، «باتىل»، «الىپ»، «بەرىك» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى دەگەن پىكىرلەردى تولىق قولدايمىز.

وتاندىق تاريحنامادا قازاق حاندارىنىڭ شىعۋ تەگى ماسەلەسىندە ەكى ءتۇرلى پىكىرلەر بار. ولاردىڭ ءبىرى – قازاق حاندارىن جوشى حاننىڭ كىشى ۇلى تۇقايتەمىردەن تارالعان دەسە، ەكىنشى توبى – كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ شىعۋ تەگى جوشى حاننىڭ ۇلكەن ۇلى وردا ەجەننەن باستاۋ الادى دەپ سانايدى. وسى ماقالا اۆتورى ەكىنشى پىكىردى قوستاپ، ءوزىنىڭ بىرنەشە ماقالالارىندا وسى تۇجىرىمدى دالەلدەپ كورسەتەدى.

كەرەي حاننىڭ شىعۋ تەگى راشيد اد-ءديننىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا بىلايشا بەرىلەدى: «جوشى حان، ونىڭ ۇلكەن ۇلى وردا ەجەن، ونىڭ ۇلكەن ۇلى سارتاقتاي، ونىڭ ۇلكەن ۇلى قونىشا(كۋيندجي), ونىڭ ۇلكەن ۇلى بايان، باياننىڭ ەكىنشى ۇلى - ساتى بۇقا» (راشيد اد-دين. سبورنيك لەتوپيسەي.ت.II, م-ل.). ودان ءارى ورتاعاسىرلىق تاريحشى ناتانزيدىڭ شىعارماسىنان مىناداي مالىمەتتى كەزدەستىرەمىز: «...ساسىبۇقا، ونىڭ ۇلى ەرزەن، ونىڭ ۇلى شىمتاي جانە ونىڭ ۇلى ورىس حان، ونىڭ ۇلى توقتاقيا».(سميزو.، ت.II). ورىس حاننان كەرەيگە دەيىنگى شەجىرە ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردە جاقسى ساقتالعان. ت.ي. سۇلتانوۆ اۋدارعان «مۋيزز ال-انسابتىڭ» مالىمەتىندە «ورىس حاننىڭ 15 بالاسى: 8 ۇل جانە 7 قىزى بولعان، دەلىنەدى دە: «ءبىرىنشى ۇل – توقتاقيا، ول حاندىق بيلىكتە بولعان. ونىڭ ءۇش قىزى جانە ءۇش ۇلى بولعان. 1) انيكە-بۋلاد، 2) بۋگۋچاك، 3) تەنگريبەردي»، - دەپ ايتىلادى. ال «تاۋاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسرات-نامادا» توقتاقيانىڭ ۇلدارى «تەنگري-بەردي، ياگۋدجاك-انەكە، پۋلاد»، – دەپ بەرىلەدى. «انيكە» نەمەسە «انەكە» ءسوزىنىڭ بىرەسە بولاتتىڭ الدىندا، بىرەسە ياگۋدجاكتىڭ سوڭىندا بەرىلۋىن قولجازبانى كوشىرۋشىلەردەن جىبەرىلگەن تەحنيكالىق قاتە دەۋگە بولادى. «تاۋاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسرات-نامانىڭ» وسى مالىمەتتەرى 1426 جىلى جازىلعان «مۋيزز ال-انسابقا» تاۋەلدى بولعاندىقتان، ءبىز وسى شىعارماداعى مالىمەتتى نەگىزگە الامىز. ال انيكە-بۋلاد نەمەسە بولاتتا ءبىر عانا ۇل بولعان، ونىڭ ەسىمى – كەرەي-حان. ءسويتىپ، ورىس حاننان بەرى قاراي تاراتساق، ورىس-حان، ونىڭ ۇلى توقتاقيا، ونىڭ ۇلى انيكە بولات جانە ونىڭ ۇلى – كەرەي حان بولىپ جالعاسادى.

كەرەي حاننىڭ ورىس حانعا دەيىنگى اتا-بابالارى جونىندە تاريحي زەرتتەۋلەردە ءبىرشاما جاقسى قاراستىرىلعاندىقتان، ءبىز ولارعا توقتالمايمىز. زەرتتەۋلەردىڭ بارىندە دە وردا ەجەننەن باستاپ ورىس حانعا دەيىن شىعىس دەشتى قىپشاقتاعى وردا ەجەن اۋلەتى بيلىگىنىڭ ۇزىلمەگەندىگى ايتىلادى. 1377 جىلى اق وردا بيلەۋشىسى ورىس حان قايتىس بولعاننان كەيىن تاققا ونىڭ ۇلكەن ۇلى توقتاقيا، ياعني كەرەيدىڭ اتاسى كەلەدى دە، 2 اي عانا بيلىك قۇرادى. ت.ي.سۇلتانوۆتىڭ جازۋى بويىنشا كەرەي حاننىڭ اتاسى توقتاقيا «جۇمساق مىنەزدى جانە ادىلەتتى» ادام بولىپ، ءامىر تەمىر مەن توقتامىسقا قارسى كۇرەستە قايتىس بولعان. ال كەرەيدىڭ اكەسى انيكە-بولات نەمەسە بولاتقا كەلسەك، ول – توقتاقيانىڭ ءۇش ۇلىنىڭ ءبىرى. ونىڭ ەسىمى دەرەكتەردە شەجىرەلەرگە قاتىستى عانا ايتىلادى. باسقا جاعدايلاردا انيكە-بولات تۋرالى ەشقانداي مالىمەتتەر ايتىلمايدى. «تاۋاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسرات-ناما» بويىنشا كەرەي حان – بولاتتىڭ (انيكە بولاتتىڭ) جالعىز ۇلى. توقتاقيانىڭ بولاتتان باسقا تاڭىربەردى جانە بۇعىشاق اتتى ەكى ۇلى بولىپ، بۇعىشاقتىڭ مۇحاممەد، احمەت جانە ءالي اتتى ءۇش ۇلى جانە يمەن بي اتتى قىزى بولعاندىعى بەلگىلى.

كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا تاعدىر جاڭا ەتنيكالىق بىرلەستىككە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتى قۇرۋ جانە ونى باسقارۋ ۇلەسىن بەردى. بۇل ۇلەس كەزدەيسوق سياقتى بولىپ كورىنگەنىمەن، زاڭدىلىق بولاتىن. ويتكەنى ەكى حاننىڭ ارعى اتا-بابالارى – شىڭعىس حاننان كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا دەيىن شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىنداعى ساياسي بيلىكتى مۇراگەرلىك جولمەن يەمدەنىپ، اتادان بالاعا قالدىرىپ وتىرعان. باسقاشا ايتقاندا، كەرەي مەن جانىبەك – بىرنەشە عاسىر بويى ۋىسىنان بيلىك كەتپەگەن وتە مىقتى، ءارى وتە بەدەلدى اۋلەتتىڭ وكىلدەرى بولىپ تابىلادى.

كەرەي حاننىڭ قاي جىلى دۇنيەگە كەلگەندىگىن دەرەكتەر ايتپايدى، بىراق ونى سالىستىرۋ ءادىسى ارقىلى بولجاپ، شامامەن ايتۋعا بولادى. ورىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى توقتاقيا دا، كىشى ۇلى قويىرشاق، ولاردىڭ جاس اراسىن شامامەن 15-20 جىل دەۋگە بولادى. توقتاقيانىڭ ۇلى بولات بولسا، قويىرشاقتىڭ ۇلى – باراق. باراقتىڭ 1428 جىلى قايتىس بولعانى بەلگىلى. باراقتىڭ ءۇش ۇلىنىڭ ۇلكەنى جانىبەك حان. ال جانىبەك حان مەن بولاتتىڭ ۇلى كەرەيدىڭ ءبىر تاريحي كەزەڭدە ءومىر سۇرگەنى جانە بەلگىلى. ولاردىڭ دا اراسىنداعى جاس ايىرماشىلىقتارى 10-20 جىل دەپ ساناۋعا بولادى. كەرەيدىڭ ەسىمى حV عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنىڭ سوڭىنان، ال جانىبەكتىڭ ەسىمى حV عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ ورتاسىنان باستاپ جازبا دەرەك مالىمەتتەرىندە كەزدەسپەيدى. سوعان قاراپ ولاردى 60-70 جىل ءومىر سۇرگەن دەپ ەسەپتەسەك، وندا ولار XV عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلگەن بولىپ شىعادى.

حV عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىندا، ياعني قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلار قارساڭىندا ورىس حاننان تاراعان كەرەي مەن جانىبەك سەكىلدى شوبەرەلەردى ساناعانىمىزدا، تەمىر مالىكتىڭ ۇرپاقتارىنسىز ولاردىڭ سانى 20-عا جۋىقتاعان. ولاردىڭ ىشىندە جاسى جاعىنان ەڭ ۇلكەنى كەرەي بولعان. سونداي-اق ورىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى – توقتاقيا، ال ونىڭ ۇلكەن ۇلى – انيكە بولات، ال ونىڭ جالعىز ۇلى كەرەي بولعاندىقتان، حV عاسىر ورتاسىندا شىعىس دەشتى قىپشاقتاعى وردا ەجەن اۋلەتىنىڭ، ورىس حان ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا اتا جولى جاعىنان كەرەيدىڭ مارتەبەسى جوعارى بولعان.

كەرەي حان تۋرالى مالىمەتتەر از بولسا دا جازبا جانە اۋىزشا دەرەكتەردە كەزدەسەدى. جازبا دەرەكتەر ول جونىندە ەكى جاعدايدا عانا مالىمەتتەر قالدىرعان. ءبىرىنشىسى – «تاۋاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسرات نامە»، «تۇرىك شەجىرەسى»، «باحر ال-اسرار في ما-ناكيب ال-احيار»، «جىلنامالار جيناعى» سەكىلدى تاريحي شىعارمالارداعى حاندار شەجىرەسىنە بايلانىستى دا، ەكىنشىسى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي مەن ماحمۇد يبن ءۋاليدىڭ ەڭبەكتەرىندەگى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى جازىلعان مالىمەتتەر. اۋىز ادەبيەتىندەگى بىرنەشە تاريحي اڭىزدا دا سوڭعى جايعا بايلانىستى كەرەي حان ەسىمى كەزدەسەدى.

كەرەي حاننىڭ جازبا دەرەك مالىمەتتەرىنە ءىلىنىپ، كوزگە ءتۇسۋى ونىڭ XV عاسىر ورتاسىندا قازاق حاندىعىن قۇرۋىنا بايلانىستى بولدى. حاندىقتىڭ قۇرىلۋى – سىرتتاي قاراعاندا ابىلقايىر حاندىعىنان ەكى سۇلتاننىڭ قاراماعىنداعى ۇلىسىمەن ءبولىنىپ، موعولستانعا كەلۋىمەن بولعان وقيعا. ال ەگەر دە XV عاسىر ورتاسىندا ورتا ازيا مەن قازاقستان تەرريتورياسىنداعى حاندىقتاردىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسي دامۋ بارىسىنا تەرەڭ ۇڭىلسەك، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى وسى ۇردىستەردىڭ زاڭدى قورىتىندىسى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. ولاي بولسا، كەرەيدىڭ تۋىسى جانىبەك سۇلتانمەن بىرلەسىپ، XV عاسىر ورتاسىنداعى شىم-شىتىرىقتى وقيعالاردى باستان وتكەرۋى جەنە سول وقيعالاردىڭ جەتەگىندە كەتپەي، دۇرىس جول تابا ءبىلۋى – ولاردىڭ الىستى بولجاي بىلەتىن ءىرى ساياساتكەر ەكەندىگىن كەرسەتەدى.

ەندى كەرەيدىڭ ابىلقايىر حاننان بولىنگەنگە دەيىنگى، ياعني XV عاسىردىڭ 50-جىلدارىنداعى ءومىرى تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز. ويتكەنى كەز-كەلگەن وقىرمانعا كەرەي مەن جانىبەك ابىلقايىردان بولىنگەنگە دەيىن دەشتى قىپشاقتىڭ قاي جەرىندە ءومىر ءسۇردى دەگەن سۇراق تۋى مۇمكىن. مۇنداي سۇراققا ورتاعاسىرلىق ەشبىر دەرەك جاۋاپ بەرە المايدى. تەك قانا جاناما مالىمەتتەر مەن سوڭعى جىلدارى تابىلىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلگەن اۋىز ادەبيەتىنىڭ دەرەكتەرى عانا بۇل سۇراققا تولىق جاۋاپ بەرەدى.

تاريحتان بەلگىلى شىڭعىس حان ءتورت ۇلىنا جاۋلاپ العان جەرلەرىن ءبولىپ بەرەدى. ونىڭ ءبولىسى ەۋروپالىقتاردىڭ افريكانى بولۋىندەي ەمەس، بەلگىلى ءبىر قاعيداتقا نەگىزدەلدى. ول جاۋلاپ الىنعان حالىقتاردىڭ شارۋاشىلىق، ەتنيكالىق، تىلدىك جانە ت.ب. بەلگىلەرىنە قاراعان. سول سياقتى جوشى ۇلىسى دا ءوز ىشىندە ۇساق ۇلىستارعا بولىنگەندە نەگىزىنەن شارۋاشىلىق جاعداي ەسكەرىلەدى. موڭعول جاۋلاۋىنا دەيىن-اق، حورەزممەن كۇرەستە السىرەگەن قىپشاق حاندىعىندا XII عاسىردىڭ II جارتىسى مەن XIII عاسىر باسىندا ەكى ايماق پايدا بولعان ەدى. شىعىس ايماققا – قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك، ورتالىق جانە سولتۇستىك-شىعىسى ەنەدى. (كاراڭىز: احينجانوۆ س.م. كيپچاكي ۆ يستوري سرەدنەۆەكوۆوگو كازاحستانا ا.. 1995) ال ارالدىڭ سولتۇستىگى مەن ودان باتىسقا قاراي جاتقان جەرلەر – باتىس ايماققا قاراعان. قىپشاق داۋىرىندەگى تابيعي-شارۋاشىلىق جاعدايعا ساي ءبولىسۋ جوشى ۇلىسىندا دا ەسكەرىلىپ، جوشىنىڭ ۇلكەن ۇلى وردا ەجەن نەگىزىنەن شىعىس ايماقتى باسقارادى. XIII عاسىردىڭ سوڭى – XIV ع. باسىندا وردا ەجەن ۇلىسىنىڭ ورتالىعى الاكول ماڭىنان سىردىڭ ورتا اعىسى بويىنا كوشىرىلەدى دە، العاشىندا ساۋران، كەيىن سىعاناق قالالارى ساياسي-اكىمشىلىك ورتالىق قىزمەتىن اتقارادى. وسى تۇستان باستاپ وردا ەجەن ۇلىسى اق وردا اتاۋىنا يە بولادى.

بايان حاننان باراق حانعا دەيىن سىر ءوڭىرى اق وردانىڭ ساياسي-اكىمشىلىك، ساۋدا-ايىرباس، ءدىني-مادەني ورتالىعى بولادى. مال باعۋشى تايپالاردىڭ قىسقى جايىلىمدارى مەن قىستاۋلارى وسى وڭىردە ەدى. 1428 جىلى باراق حان قازا تاۋىپ، حاندىق بيلىك شايبانيلىق ابىلقايىرعا كوشكەنىمەن اق وردا حاندارىنىڭ ۇرپاقتارى سىر وڭىرىندە قالا بەرگەن. ولاردىڭ ىشىندە كەرەي دە، جانىبەك تە جانە باسقالار دا بار. 1446 جىلى شايبانيلىق ابىلقايىر حان سىر ءوڭىرىن ماۋرەنناحرداعى تەمىرلىك اۋلەتتەن قايتارىپ، ءوز استاناسىن سىعاناققا كوشىرەدى. شايبانيلىق سۇلتانداردىڭ سىر وڭىرىنە كەلۋى ورداەجەندىك سۇلتاندارعا وتە اۋىر بولادى. ەڭ جاقسى جايىلىمدار مەن قىستاۋلاردان ايىرىلۋ، ورداەجەندىك سۇلتاندار ءۇشىن «كوپ قيىنشىلىققا ۇشىراۋ» بولعان. XV عاسىردىڭ 50-جىلدارى سوڭىندا كەرەي مەن جانىبەك «قيىنشىلىققا» كونبەي، وسىلايشا سىر وڭىرىنەن كوشكەن. ءبىزدىڭ بۇل ويىمىزدى تاريحي اڭىز مالىمەتى دە دالەلدەي تۇسەدى. 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى شۋ مەن تالاس، سىر وڭىرلەرىندە ارحەولوگيالىق بارلاۋ مەن قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ارحەولوگ ماديار ەلەۋوۆ ەل اۋزىنداعى تاريحي اۋىز-اڭگىمەلەردى دە جيناستىرادى. ونىڭ جيعان اڭىزدارىنىڭ بىرنەشەۋى جارىق كوردى. ونداعى 5 اڭىزدىڭ ەكەۋى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ شۋ بويىنا كەلۋىنە بايلانىستى ايتىلادى. ءبىرىنشى اڭىزدا – «سىردىڭ بويىنان تىشقان جىلى قارا كۇزدە ءبىر تۇمەن ەلىمەن اۋا كوشكەن اعايىندى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار قىس تۇسە مويىنقۇمعا جەتىپتى» دەپ باياندالادى (ەلەۋۇلى م. شۋ ءوڭىرى: اڭىز بەن تاريح. قازمۋ حابارشىسى. تاريح سەرياسى، 3-شىعۋى. الماتى، «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپاسى). وسى اڭىزدىڭ سوڭىندا ءبىرشاما جىلدار وتكەننەن سوڭ، ەكى سۇلتاننىڭ سىرعا قايتا ورالعاندىعى جونىندە جازىلادى. ال ءتورتىنشى اڭىز بولسا: «قارا كۇزدە سىردان قوپارىلا كوشكەن قالىڭ ەلدى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار مويىنقۇمعا باستاپ كەلىپتى» دەپ باستالادى دا، ءبىر-بىرىمەن ىرگەلەس جاتقان ەكى ەسكى قالا جۇرتىن كورىپ، جانىبەك سۇلتان كەرەيگە: «اللا تاعالا ەكەۋمىزدى اجىراماسىن دەپ وسى ەكى ەسكى جۇرتتى بىزگە بۇيىرتقان شىعار، قالاساڭىز، بىرىنە ءسىز، ال ەكىنشىسىنە مەن قونىستانىپ، قالا سالايىق»، – دەگەن ەكەن. سول كەزدە شىعىسقا قاراپ تۇرعان كەرەي حان بەتىن باتىسقا بۇرىپ: «ۋادە، بىراق ءبىز بۇل جەردە ۇزاق تۇرا الماسپىز، اللا تاعالا ءساتىن سالعان كۇنى – تۇركىستانعا جول ءجۇرۋىمىز كەرەك»، – دەپتى (كورسەتىلگەن ەڭبەك، 9-ب.). ەكى اڭىزدا ءبىزدىڭ ويىمىزدى دالەلدەي ءتۇسىپ، سىر ءوڭىرى – كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ ۇلىسى بولعاندىعىن باياندايدى. سوڭعى اڭىزداعى تۇركىستان اتاۋى قانداي ماعىنادا ايتىلعانى بەلگىسىز، ونىڭ نە قالا، نە سىر ءوڭىرىنىڭ XIV–XVI عاسىرداعى اتاۋى ماعىناسىندا ايتىلىپ تۇرعانىن اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس، بىراقتا انىق نارسەگە  – سىر ءوڭىرىنىڭ دە، تۇركىستان قالاسىنىڭ دا شۋدىڭ باتىسىندا ورنالاسقاندىعى جاتادى. بۇل مالىمەتتەن ءبىز، سىر ءوڭىرىنىڭ – كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا «اتامەكەن» بولعاندىعىن كورەمىز.

1446 جىلدان باستاپ سىر ءوڭىرى ابىلقايىر حانعا قارادى دەدىك. وسى جىلداردان باستاپ 1457 جىلعا دەيىن كەرەي مەن جانىبەك باستاعان سۇلتانداردىڭ ابىلقايىر حانعا نارازىلىعى وسە تۇسەدى. اق وردانىن مۇراگەرلەرى وسى جىلداردا تەك وزدەرى عانا «وپپوزيتسيادا» بولماسا كەرەك. ولاردى جەرگىلىكتى رۋ-تايپا كوسەمدەرى قولداي باستاعان سەكىلدى. ويتكەنى 1428 جىلى ابىلقايىر حاندىققا وتىرۋىنا دەشتى قىپشاقتىڭ 71 رۋ-تايپا باسشىسى قولداپ «داۋىس» بەرسە، 1457 جىلعى سىعاناق تۇبىندەگى قالماقتارمەن ۇرىسقا ءتۇسۋ ءۇشىن حان جارلىعىمەن نەبارى 17 تايپادان عانا جاساق جينالادى (قاراڭىز: حV-ءحVىىى عع. قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ ماتەريالدارى. ا.، 1969, 143-144-بب). وسى دەرەك – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ قارساڭىنداعى دەشتى قىپشاقتاعى ساياسي ءومىردىڭ ءبىر ايناسى ىسپەتتى. ساياسي بيلىك وزدەرىندە بولماسا دا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ رەسمي حاندى مويىندامايتىنىنا ەكى سۇلتاننىڭ كوزى جەتەدى.

بۇعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي، ءابىلحايىر دا شايبان ۇلىسى اۋماعىندا 17 جاسار كەزىندە جەرگىلىكتى ماڭعىت جانە شايباندىق رۋ-تايپالار باسشىلارىنىڭ قولداۋىمەن حان سايلانادى. 1429-1431 جىلدارى ونىڭ شايبان ۇلىسىن بىرىكتىرۋ جولىنداعى سوعىستارى وتە تابىستى اياقتالىپ، ول شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىنداعى بەدەلدى ساياسي كۇشتەردىڭ بىرىنە اينالادى. ابىلقايىر حاننىڭ وسى جىلدارداعى بارلىق جەڭىستەرى وعان قولداۋ كورسەتكەن جەرگىلىكتى ماڭعىت جانە شايباندىق تايپالار بىرلەستىكتەرى جەتەكشىلەرىنىڭ ەسىمدەرىمەن تىعىز بايلانىستى.

1446 جىلى سىرداريا وزەنىنىڭ ورتا اعىسى بويىنداعى قالالار مەن قىسقى جايىلىمدارعا وتە قولايلى وڭىرلەردى باعىندىرۋ ارقىلى ابىلقايىر حان شىعىس دەشتى قىپشاقتىڭ تولىق جانە جەكە-دارا بيلەۋشىسى بولادى.  حاندىق بيلىكتى باسقارۋدا ول شىڭعىستىق نەمەسە موڭعولدىق ءداستۇردى ۇستانىپ، جەرگىلىكتى ەتنيكالىق توپ باسشىلارىن ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋدان شەتتەتىپ، تەك حان جارلىقتارىن ورىنداۋشى رەتىندە پايدالانادى. وسىنداي جاعدايعا بايلانىستى كوپ ۇزاماي-اق، ابىلقايىر حاننان ونى قولداعان جەرگىلىكتى ەتنيكالىق كۇشتەردىڭ وكىلدەرى قول ءۇزىپ، بولىنە باستايدى. ءبىرىنشى بولىپ «كوشپەلى وزبەكتەر» ەلىنىڭ حانىنان وقاس ءبيدىڭ ۇلدارى ءبولىنىپ كەتەدى.

كەلەسى ءبولىنىس – 1457 جىلعى ابىلقايىر حاننىڭ ۇزتەمىر تايشى باستاعان قالماقتاردان جەڭىلىسىنەن كەيىن شيبان ۇلىسىنىڭ ءوز ىشىندە بولادى.

1457 جىلعى سىعاناق تۇبىندەگى شايقاس تۋرالى مالىمەتتەر بىرنەشە ورتاعاسىرلىق اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى. ءحVى عاسىردا ءومىر سۇرگەن شايبانيلىق اۋلەتتىڭ تاريحشىسى ماسۋد بەن وسمان كۋحيستاني ءوز ەڭبەگىنىڭ ءبىر تاراۋىن وسى شايقاسقا ارناسا، ۇزىك-ۇزىك مالىمەتتەر اۆتورى بەلگىسىز «تاۆاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسرات-نامە»، «تاريح-ي كيپچاكي» سەكىلدى دەرەكتەردە كەزدەسەدى.

قالماقتاردىڭ جورىعى 1457 جىلدىڭ جاز ايلارىنىڭ بىرىندە باستالادى. كۋحيستاني بۇل تۋرالى بىلاي دەپ باياندايدى: «... قالماقتاردىڭ پاديشاحى ءۇز-تەمىر-تايشى حاننىڭ داڭقى مەن بايلىعى جونىندە ەستىپ، كەۋدەسىندە قىزعانىش وتى لاۋلاپ جاندى. ول ءوزىنىڭ امىرلەرىن، باتىرلارىن جانە اسكەر باسىلارىن جيىپ، ابىلقايىر حان كوپ قارۋ جيناپ، مول بايلىققا يە بولىپ وتىر. قازىر ول ءوزىنىڭ جايلاۋىنا كوڭىلدى كۇندەرىن وتكىزۋدە. تەز ارادا اسكەر جيناپ، توسىننان سوققى بەرۋ كەرەك»، – دەپ ايتادى. قالماقتاردىڭ اسكەر باسىلارى ءوز تايشىلارىنىڭ ويىن ءتۇسىندى دە، اسكەر دايىنداپ جورىققا اتتانادى. بۇل مالىمەتتەن كورىپ وتىرعانىمىزداي، ءۇز-تەمىر تايشىنىڭ جورىعى جاز ايلارىندا وتەدى. ەكىنشى ءبىر بايقايتىنىمىز، ول – قالماق تايشىسىنىڭ ابىلقايىر حاندىعىنىڭ ىشكى ومىرىندەگى وزگەرىستەردەن حاباردار بولۋى، ياعني وقاس بي مۇراگەرلەرىنىڭ ودان ءبولىنىپ كەتۋى، جەرگىلىكتى رۋ-تايپا كوسەمدەرىنىڭ ىشكى نارازىلىقتارى، وردا­ەجەن­دىك اۋلەت وكىلدەرىنىڭ ابىلقايىر حانعا قاتىستى كوزقاراستارى جانە تاعى باسقا ماسەلەلەر ءۇز-تەمىر تايشىعا بەلگىلى بولعان. ەگەر دە ابىلقايىر حاندىعىندا ىشكى بىرلىك كۇشتى بولسا، وندا وعان كورشىلەس ەلدەردەن شاپقىنشىلىقتار جاسالماعان بولار ەدى. كەز-كەلگەن كورشى ەلدىڭ ءوز كورشىسىندە نە بولىپ جاتقانىن ءار ءتۇرلى جولدارمەن ءبىلىپ، باقىلاپ وتىراتىنى بەلگىلى. قىسقاشا تۇردە ايتساق، قالماق بيلەۋشىسى ابىلقايىر حاندىعىنىڭ السىرەي باستاعانىن بىردەن بايقاعان. «تاريح-ي كيپچاكي ەڭبەگىنىڭ اۆتورى: «... قالماقتاردىڭ باسشىسى ءۇز-تەمىر تايشى 170 مىڭ اتتى اسكەرمەن حانعا قارسى اتتاندى»، – دەپ قالماقتاردىڭ سانىن كورسەتەدى. ال «تاريح-ي كيپچاكي» ەڭبەگىنىڭ باسقا نۇسقالارىندا قالماق اسكەرلەرىنىڭ سانى 70 مىڭ بولعاندىعى ايتىلادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، وسى سوڭعى اسكەر سانى دۇرىس سەكىلدى.

قالماقتاردىڭ جورىعى تۋرالى حاباردى ەستىگەن بويدا ابىلقايىر حان ءوزىنىڭ ەڭ اتاقتى سۇلتاندارى – باقتيار سۇلتان مەن احمەد سۇلتاندار باستاعان امىرلەردى، باتىرلاردى جاۋعا قارسى اتتاندىرادى. «تاريح-ي ابۋلحاير-حانيدا» قيات، شىنباي، يتجان، قىتاي، قوڭىرات، قۇسشى، نايمان، دۋرمان تايپالارى امىرلەرىنىڭ وسى جورىققا قاتىسقاندىعى ايتىلادى. ماڭعىت تايپاسىنان جالعىز سارىگ شيمان اتتى تۇلعانىڭ ەسىمى كەزدەسەدى. بۇعان دەيىنگى جورىقتارعا ابىلقايىردىڭ جارلىعىنا سايكەس وقاس بيدەن باستاپ بىرنەشە ماڭعىت بيلەرىنىڭ ەسىمدەرى كەزدەسىپ وتىرسا، بۇل جورىقتا تەك قانا جالعىز ماڭعىت كوسەمىنىڭ ايتىلۋىن ءبىز، ماڭعىتتاردىڭ «كوشپەلى وزبەكتەردەن» ءبولىنۋىنىڭ سالدارى دەپ تۇسىنەمىز.

سونىمەن، ەكى جاقتىڭ اسكەرى سىعاناق توڭىرەگىندەگى كوك كەسەنە دەگەن جەردە ءبىر-بىرىنە ساپ تۇزەپ، قاراما-قارسى تۇرادى. كوك كەسەنە – سىعاناقتان تومەنارىققا قاراي 8 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان جەر اتاۋى. ونىڭ وسىلاي اتالۋى كەسەنە ءتۇسىنىڭ كوك بولۋىنا بايلانىستى بولعان. ماسۋد بەن وسمان كۋحيستاني ءارتۇرلى تەڭەۋلەر ارقىلى ەكى جاق اسكەرىنىڭ كوپتىگىن، ساربازداردىڭ ەرلىگىن مەيلىنشە سۋرەتتەيدى. ءبىز ونى كەيىنگە قالدىرىپ، وقيعا بارىسىنا كوشەيىك. ۇز–تەمىر تايشى اسكەرىنىڭ كوپتىگىنە قاراپ، ابىلقايىر حانعا بىرنەشە تالاپتار قويادى. بىراق وعان حاننىڭ سۇلتاندارى كونبەي، ۇرىسقا دايار ەكەندىگىن، جاۋدان قورىقپايتىندىعىن بىلدىرەدى. ءسويتىپ، ەكى جاقتىڭ اسكەرى قان مايدانعا ءتۇسىپ كەتەدى. مايدان بارىسىن قىزىل تىلمەن بارىنشا سۋرەتتەپ جازعان اۆتور، اقىر سوڭىندا ابىلقايىر حاننىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىكتەرى، اتاقتى سۇلتاندار – باقتيار-سۇلتان مەن احمەد سۇلتاننىڭ قازا تاپقانىن، جەڭىستىڭ قالماقتار جاعىنا وتكەنىن ايتادى.

بۇدان كەيىن ابىلقايىر حان ۇرىستى توقتاتىپ، سىعاناق قالاسىنا شەگىنەدى دە، قالانىڭ بەكىنىسىن كۇشەيتە باستايدى. ال قالماقتار بولسا قالانىڭ توڭىرەگىندەگى ەلدى مەكەندەردى تالان-تاراجعا سالىپ، حانعا ەكىنشى رەت ەلشىلىك جىبەرەدى. ەلشىلىكتىڭ قانداي تالاپتار قويعانى بەلگىسىز، دەرەكتەردە ايتىلمايدى. ابىلقايىر حان بۇل تالاپتارعا امالسىزدان كونۋگە ءماجبۇر بولادى.

ودان ءارى ءۇز – تەمىر تايشى ابىلقايىر حانمەن كەلىسىمگە كەلگەننەن كەيىن، سايرام ارقىلى شۋ وڭىرىنە كەلىپ، وندا قالدىرعان ايەل، بالا-شاعالارىنا قوسىلادى دا، ءوز ەلدەرىنە ورالادى. قالماقتار ابىلقايىر حاندى ءوز تالاپتارىنا كوندىرگەننەن كەيىن، امانات رەتىندە حاننىڭ 1454 جىلى تۋعان ءۇش جاسار نەمەرەسى ماحمۋد سۇلتاندى الىپ كەتەدى. ابىلقايىر حاننىڭ اماناتقا تۋعان نەمەرەسىن بەرۋىنە قاراعاندا، ول قالماقتاردىڭ اۋىر شارتىنا كونگەن سەكىلدى.

شايبانيلىق اۋلەت تۇسىندا جازىلعان ەڭبەكتەردە بۇل جونىندە ەشتەڭە ايتىلمايدى. تەك قانا كەيبىرەۋىندە قىسقاشا تۇردە ماحمۋد سۇلتان ءۇش جاسار كەزىندە ۇز–تەمىر تايشى قالماقتىڭ قولىنا تۇسكەن دەلىنەدى.

ابىلقايىر حاننىڭ قالماقتاردان جەڭىلىسى مەن قالماقتارعا اماناتقا ادام بەرۋى ونىڭ بۇكىل دەشتى قىپشاقتاعى بەدەلىن تومەندەتەدى. شايبانيلىق بيلەۋشى اۋلەت اراسىندا ءبىر اۋىزدىلىق ازايىپ، اۋلەتتىڭ ءبىر بۇتاعى بوپ سانالاتىن ارابشاح سۇلتان ۇرپاعى جادىگەر (يادكار) سۇلتاندى ۇلى بۋرەكە سۇلتان  ارال ماڭى مەن سىردىڭ تومەنگى اعىسى بويىندا 1457 جىلى  حان كوتەرەدى. ءبىز مۇنى «كوشپەلى وزبەكتەر» ەلىندەگى ەكىنشى ءبولىنىس دەپ ەسەپتەيمىز.

«كوشپەلى وزبەكتەر» ەلىندەگى كەلەسى ءىرى بولىنىسكە – كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ باسشىلىعىمەن بولعان ورداەجەندىك تايپالاردىڭ ءبولىنىپ كەتۋى جاتادى. وردا ەجەن ۇلىسىنداعى رۋ-تايپالاردىڭ جەتەكشىلەرى دە 1446 جىلدان كەيىن ابىلقايىر حان تاراپىنان شەتتەتۋلەر مەن قىسىمشىلىقتارعا ۇشىرادى دەۋگە بولادى. ءتىپتى، ولاردىڭ جاعدايلارى ماڭعىت جانە شايباندىق جەتەكشىلەرگە قاراعاندا انا­عۇر­لىم قيىنداۋ بولعان سەكىلدى. ويتكەنى، شايباندىقتار ابىلقايىر حانعا بۇرىننان باعىنىشتى، ماڭعىتتار وداقتاس بولىپ كەلسە، وردا­­ەجەن­دىكتەر جاۋلاپ الىنعان نەمەسە باعىندىرىلعان تايپالار قا­تارىنا جاتادى. سول سەبەپتى دە ورداەجەندىك تايپالار سىر بويىنداعى ەڭ جاقسى، ەڭ ءتاۋىر جايىلىمدارىنان ايىرىلىپ، ولاردى «جەڭىمپاز» تايپالارعا قالاي بەرسە، ولاردىڭ جەتەكشىلەرى دە وزدەرىنىڭ 1446 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك جۇيەدەگى مارتەبەلەرىنەن ايىرىلىپ، كەيىنگى قاتارلارعا ىعىستىرىلادى. ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن قۇزىرەتتەرى باسقالارعا قاراعاندا بارىنشا تومەندەتىلەدى. مىنە، وسى جاعدايلاردا ورداەجەندىك تايپالاردىڭ ابىلقايىر حاننان ءبولىنىپ كەتۋى دە باستى فاكتورلاردىڭ بىرىنە جاتادى. وسىلايشا، 1446 جىلدان كەيىنگى جاعدايلاردىڭ ءبارىن ءبىر ارناعا توپتاستىرساق، مىنانداي جايتتاردى اڭعارامىز. كەرەي مەن جانىبەك باستاعان ورداەجەندىك اۋلەت وكىلدەرى ءحىىى عاسىردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان بيلىكتەن ايىرىلىپ، حاندىق بيلىكتىڭ شەڭبەرىنەن شىعارىلسا، وردا­ەجەندىك رۋ-تايپا جەتەكشىلەرىنىڭ شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىنداعى بيلىككە ىقپال ەتۋ قۇقىقتارى تومەندەتىلەدى. ال، قاراپايىم رۋ-تايپا مۇشەلەرىنە ءارتۇرلى سالىقتار مەن مىندەتكەرلىكتەر كوپتەپ سالىنادى. وسى اتالعان ساياسي-قۇقىقتىق، ەكونوميكا­­لىق جانە الەۋمەتتىك سەبەپتەردىڭ جيىن­­تىعى ءبولىنۋ پروتسەسىنە جالپى سيپات بەرگىزەدى.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا، زور ماڭىزعا يە بولىپ، سالدارلارى وتە كۇشتى بولعان بۇل ءبولىنۋدىڭ سەبەپتەرى جوعارىدا اتالعان سەبەپتەرمەن شەكتەلىپ قويمايدى. جەتىسۋ جەرىنە كەلگەن بويدا كورشى حالىقتارعا «وزبەك-قازاق» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى بولعان بۇل ەتنيكالىق قاۋىمنىڭ وزبەك ۇلىسىنان ءبولىنۋىن شىعىس دەشتى قىپشاق كولەمىندەگى ەتنيكالىق ءبولىنىس دەۋگە بولادى. ويتكەنى، بولىنۋگە دەيىن ءبىر عانا وزبەكتەر نەمەسە «كوشپەلى وزبەكتەر» دەپ اتالاتىن ەتنوس بولىنۋدەن سوڭ ەكى ەتنوسقا اينالادى. ولاي بولسا، ءبولىنۋدىڭ سالدارلارىنىڭ بىرىنە ەتنيكالىق ءمان جاتسا، وندا ءبولىنۋدىڭ ەتنيكالىق سەبەپتەرى دە بولعانى.

ەتنيكالىق سەبەپتەردىڭ دەرەك مالىمەتتەرى ارقىلى بايقاۋعا بولاتىن جاعىنا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ومىرىندەگى قاراپايىم مۇراگەرلىك ءداستۇردىڭ ساياسي بيلىكتى مۇرالاۋ جۇيەسىنە ەنىپ، ساياسي بيلىكتەگى موڭعولدىق مۇراگەرلەنۋ ءداستۇرىن ىعىستىرىپ شىعارۋى جاتادى. شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىندا موڭعولدىق ەتنوەلەمەنتتەردىڭ ءحىV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قىپشاقتانىپ بولعانىن بۇعان دەيىن اتاپ وتكەنبىز. قىپشاقتانۋ پروتسەسىنە الدىمەن، قاراپايىم، از ساندى موڭعولدىق ەلەمەنتتەر تۇسەدى. ولار جەرگىلىكتى قىپشاق ءتىلىن، ادەت-عۇرپىن، ءداستۇر-سالتىن قابىلدايدى. بۇل پروتسەسس الەۋمەتتىك جۇيەدە تومەننەن جوعارى قاراي جۇرەدى. قاراپايىم موڭعولدار بىرتە-بىرتە قاراپايىم شىعىس دەشتى قىپشاق تۇرعىندارىنا، نوياندار – ءامىر نەمەسە بەكتەرگە، باھادۇرلەر – باتىرلارعا اينالادى. حانداردىڭ ءوزى دە قىپشاق حاندارى دەپ ەسەپتەلىنەدى. موڭعول حاندارى قىپشاقتىق داستۇرلەردى قابىلداعانىمەن دە، ءبىر داستۇرگە كەلگەندە، وزدەرىنىڭ بۇرىنعى جولىن بەرىك ۇستاپ وتىرادى. ول – حاندىق بيلىكتى مۇرالاۋ جولى ەدى. موڭعولدىق ءداستۇر بويىنشا، بيلىك اتادان اكەگە، اكەدەن بالاعا، ودان تىكەلەي نەمەرەگە اۋىسىپ وتىرعان. ال قىپشاقتىق داستۇردە – ول اكەدەن ونىڭ بىرگە تۋعان باۋىرلارىنا، اۋلەتتىڭ جاسى ۇلكەن وكىلىنە بەرىلەتىن بولعان.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا، كەرەي مەن جانىبەك ابىلقايىردان بولىنبەي تۇرىپ، الدىن-الا قايدا باراتىنىن ايقىنداپ، كەلىسىپ العان. قالاي بولسا دا ەكى سۇلتان ابىلقايىر حاننىڭ قارسىلاسىنا كەتۋدى ۇيعارعانى «مەنىڭ جاۋىمنىڭ جاۋى ماعان جاۋ ەمەس» دەگەن قاعيدا بويىنشا، ولارعا موعول حانى ەسەن بۇعا حان ءتيىمدى بولادى. ەكى جاقتى ءوزارا كەلىسىمنىڭ بولعاندىعىن تومەندەگى جاعدايلار قۋاتتايدى. بىرىنشىدەن، كەرەي مەن جانىبەك قاراماعىنداعى ۇلىسىمەن م.ەلەۋوۆتىڭ اڭىزىندا ءبىر تۇمەن ەلمەن كوشكەن. وسىنشاما اداممەن، ءتورت تۇلىك مالىمەن ماقساتسىز، باعىت-باعدارسىز كوشۋ اقىلعا سىيمايدى. ۇلىسپەن تۇگەلدەي كوشۋگە قاراعاندا الدىن-الا ۋاعدالاستىق بولعان. ەكىنشىدەن، موعول حانى ەسەن بۇعا حان سۇلتانداردى قۇرمەت كورسەتىپ كۇتىپ الادى. (حۋ-ءحۋىىى عع. قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ ماتەريالدارى. ا.) بۇل الدىن-الا كەلىسىمنىڭ بولعاندىعىن دالەلدەيدى.

بولىنۋگە تۇرتكى بولعان وقيعاعا كوپشىلىككە بەلگىلى اڭىز – قارا قىپشاق قوبىلاندى مەن ارعىن اقجول بي اراسىنداعى جانجال جاتتى. اقجول ءبيدىڭ قانىن وتەۋگە ارعىن تايپاسى تاعى دا كەرەي مەن جانىبەككە جۇگىنەدى. بۇل دا ەكى سۇلتاننىڭ دەشتى قىشاقتاعى ابىلقايىر حانمەن تەكەسەردەي ءرول اتقارعاندىعى كورسەتەدى.

مۇحاممەد حايدار دۋلاتي مەن ماحمۇد يبن ءۋالي ەكى سۇلتاننىڭ موعولستانعا كەلۋىن، ەسەن بۇعا حاننىڭ ولارعا شۋ مەن قوزىباسى جايلاۋى اراسىندا ورنالاسقان جەردى بەرگەنىن جازادى. نە سەبەپتى ەسەن بۇعانىڭ بۇل ءوڭىردى ەكى سۇلتانعا بەرگەنىن «باحر ال-اسرار في ماناكيب ال-احيار» اۆتورى بىلاي تۇسىندىرەدى: «بۇل كەزدە موعولستاندا شىڭعىس حاننىڭ ۇلى، شاعاتاي حان ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى ءۋايىس حان ۇلى ەسەن بۇعا حان بيلىك ەتىپ تۇردى. ءدال وسى تۇستا ءامىر تەمىر كۋرەكاننىڭ ۇلى ميرانشاحتىڭ،  ونىڭ ۇلى سۇلتان مۇحاممەد-مىرزانىڭ، ونىڭ ۇلى ءابۋ سايد مىرزا جوعارىدا اتالعان حاننىڭ اعاسى ءجۇنىس حاندى يراكتان الدىرتىپ، كومەك بەرەدى جانە قولداۋ كورسەتەدى، ءسويتىپ ونىڭ بولىگىنە قاۋىپ تونەدى. ...ەكى سۇلتانعا ول موعولستاننىڭ باتىسىنان جەر بەردى، ول ەسەن بۇعا حاننىڭ يەلىگى مەن ءجۇنىس حاننىڭ قول استىنداعى جەردىڭ اراسىندا ورنالاسقان ەدى. بۇل جەر – شۋ مەن قوزىباسى دەگەن جەرلەر بولاتىن». وسى مالىمەتتە كەرەيدىڭ حان بولعاندىعىن اۆتور اتاپ كورسەتەدى. م.ەلەۋوۆتىڭ ءبىرىنشى اڭىزىندا «...قۇمدى قىستاپ شىققان قالىڭ ەل كوكتەمدە تۇلپارسازدا كەرەيدى اق كيىزگە كوتەرىپ، حان سايلاپ، وزدەرىن «قازاق»  دەپ اتاپتى»، – دەلىنەدى (ەلەۋوۆ م. شۋ ءوڭىرى: انىز بەن تاريح. 7-ب.). كورىپ وتىرعانىمىزداي، جازبا دەرەك پەن اۋىز ادەبيەتىنىڭ مالىمەتتەرى، ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ، كەرەيدىڭ العاشقى قازاق حانى بولعاندىعىن جاريالاپ تۇر.

نەگە تۇڭعىش حان جانىبەك ەمەس، كەرەي بولدى دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە جاۋاپ بەرە كەتەلىك.

ءحى-ءحىىى عاسىرلارداعى ەرتە فەودالدىق قىپشاق مەملەكەتتىلىگىندەگى وزىنە عانا ءتان بەلگىگە – حاندىق بيلىكتىڭ اكەدەن بالاعا ەمەس، اكەدەن نەمەرە تۋىسقا نە ىنىگە بەرىلەتىندىگى جاتتى (احيجايوۆ س.م. كيپچاكي ۆ يستوري... 282-ب.). بۇل ادەت سىرتتان اكەلىنبەي قىپشاقتارعا دەيىنگى جانە قىپشاقتار كەزىندەگى جەرگىلىكتى تايپالارداعى اۋلەتتەگى جاسى ۇلكەندى سىيلاۋدان، سوعان قۇرمەت كورسەتۋدەن تۋسا كەرەك. مونعول جاۋلاۋى ناتيجەسىندە حاندىق بيلىك اكەدەن بالاعا قالدىرىلاتىن زاڭعا اينالدى. XV عاسىردا مونعولدار ەنگىزگەن بۇل جولدى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ادەت-عۇرپى ىعىستىرىپ شىعارادى. قىپشاق داۋىرىندەگى حاندىق بيلىكتىڭ مۇراگەرلىك جولى XV عاسىر ورتاسىندا قالپىنا كەلتىرىلە باستايدى. وعان كەرەيدىڭ حان سايلانىلۋى دالەل. ابىلقايىر حانعا دەيىن دەشتى قىپشاقتىڭ بيلەۋشىسى باراق حان بولعان ەدى. مونعول ءداستۇرى بويىشا كەلەسى حان ونىڭ ۇلى جانىبەك بولۋى ءتيىس. جەرگىلىكتى حالىق داستۇرىنە ساي كەلەسى بيلىك باراقتىڭ نەمەرە تۋىسى كەرەيگە ءتيدى. ال كەرەيدەن سوڭ ونىڭ ۇلىنا بيلىك تيمەي، جانىبەك حان بولدى. جانىبەكتەن سوڭ حان بۇرىندىق بولدى.

مىنە، نە سەبەپتى كەرەي حان بولدى دەگەن سۇراۋعا ءبىزدىڭ جاۋابىمىز وسىنداي. كەلەسى ماسەلە، قاي جىلدان باستاپ كەرەي حان بولعان دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە بولماقشى.

بۇل سۇراق – قازاق حاندىعى قاشان قۇرىلعان دەگەن ساۋالمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوڭعى 4-5 جىل توڭىرەگىندە وسى ماسەلە بويىنشا كوپتەگەن ايتىس-تارتىستار بولدى، بىراق نەگىزگى ماسەلە جايىندا ءبىر توقتامعا كەلەر پىكىر ايتىلمادى. ماقالا اۆتورى دا وسىعان بايلانىستى، ءوز ويلارىن بىلدىرگەن بولاتىن. تەمەندە ءبىز ەڭ سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، كەرەي حاننىڭ قاي جىلدان باستاپ حاندىق قۇرا باستاعانى تۋرالى تاعى دا پىكىرىمىزدى ايتا كەتەلىك.

مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «تاريحي راشيديىندە» «قازاق حاندارىنىڭ بيلىك ەتە باستاعانى حيجرانىڭ 870 جىلى» دەپ جازادى. بۇل – قازىرگى جىل ساناۋ بويىنشا، 1465/66 جىل. العاش رەت بۇل مالىمەتتىڭ اقيقاتتىعىنا كۇمان كەلتىرىپ، كورسەتكەن ورتا عاسىرلارداعى قازاقستان تاريحىنىڭ زەرتتەۋشىسى ت.ي. سۇلتانوۆ بولدى. (سۋلتانوۆ ت.ي. كوچەۆىە پلەمەنا پرياراليا ۆ. XV-XVII ۆۆ. م.، 1982, 113-114-بب.). ەندى م.ەلەۋوۆتىڭ تاپقان اڭىزىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنەلىك. ونداعى ءبىرىنشى اڭىز: «سىردىڭ بويىنان تىشقان جىلى قارا كۇزدە ءبىر تۇمەن ەلىمەن اۋا كوشكەن اعايىندى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار قىس تۇسە مويىنقۇمعا جەتىپتى. قۇمدى قىستاپ شىققان قالىڭ ەل كوكتەمدە تۇلپارسازدا كەرەيدى اق كيىزگە كوتەرىپ حان سايلاپ، وزدەرىن «قازاق» دەپ اتاپتى» دەسە، ەكىنشى اڭىز بۇل جونىندە: «قارا كۇزدە سىردان قوپارىلا كوشكەن قالىڭ ەلدى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار مويىنقۇمعا باستاپ كەلىپتى. قۇمدى قىستاپ، مال-جانى امان قالعان ەكى سۇلتان كوكتەمدە تۇلپارسازدا توي جاساپ، بايگە شاپتىرىپتى» دەپ باياندايدى (ەلەۋۇلى، م. شۋ ءونىرى: اڭىز بەن تاريح. كورسەتىلگەن ەڭبەك، 7-8-بب.). ەكى اڭىز دا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ موعولستانعا كەلۋىن «تىشقان جىلى، قارا كۇزدە» دەپ، ال كەرەيدىڭ حان كوتەرىلۋىن «كوكتەمدە» دەپ جارىسا مالىمەت بەرىپ وتىر. سوندا اڭىزدا قاي جىل تىشقان جىلى دەپ كورسەتىلگەن؟ تاعى دا جازبا دەرەك مالىمەتىنە جۇگىنەلىك. ابىلقايىر حاننىڭ ءومىرىن تاريح ەتىپ جازعان XVI عاسىر تاريحشىسى ماسۋد يبن وسمان كۋحيستاي ونىڭ كايتىس بولعان جىلىن «874 جىلى تىشقان جىلى 57 جاسىندا...» دەپ كورسەتەدى (XV–XVIII عع. قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ ماتەريالدارى. ا.، 1969, 171-ب.). بۇل قازىرگى جىل ساناۋ بويىنشا 1469/70 جىل. كەرەي بۇدان ءبىر مۇشەل جىل ەرتە حان سايلانعان، ياعني 1457/58 جىلى حان بولعان.

جازبا جانە اۋىز ادەبيەتى دەرەكتەرىنىڭ مالىمەتتەرىن ءبىر-بىرىمەن تولىقتىرىپ، 1457-58 جىلدار وقيعالارىنىڭ دامۋ بارىسىن بىلايشا قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. 1457 جىلى جازدا ابىلقايىر حان قالماقتاردىڭ جورىعى تۋرالى ەستىپ، قاراۋىنداعى ەلگە جاساق جيۋ تۋرالى جارلىق ەتەدى. سول جىلدىڭ كۇز ايلارىنىڭ باسىندا ول قالماقتاردان جەڭىلەدى. جارلىققا قۇلاق اسپاعانداردى ابىلقايىر حان جەڭىلۋدىڭ سەبەبى دەپ، جازالاۋعا كىرىسەدى. «وزدەرىنە ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپتى بولدىرماي الدىن-الۋ ءۇشىن كەرەي مەن جانىبەك ءوز وتانىن تاستاپ، بوگدە ەلگە كەتەدى». ەكى سۇلتان دا 1457 جىلى  جازدا ءوز جايلاۋىندا بولىپ، حان جارلىعىن ەستىگەن. جارلىققا ساي اسكەر جىبەرمەگەندىكتەن، ولار سىر بويىنداعى قىستاۋلارىنا بارۋدان قاۋىپتەنىپ، 1457 جىلدىڭ قارا كۇزىندە شۋ بويىنا جەتكەن، ارينە الدىن-الا ەسەن بۇعا حانمەن كەلىسە وتىرىپ. ال كەلەسى جىلى، ياعني 1458 جىلدىڭ كوكتەمىندە تۇلپارسازدا كەرەيدى حان ەتىپ سايلاعان. سول ءداۋىردىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا حاننىڭ سايلانىپ، حاندىق بيلىكتىڭ قالىپتاسۋى – جاڭا مەملەكەتتىڭ قۇرىلعاندىعىن كورسەتەدى. دەرەكتىڭ ەكى ءتۇرىن ءبىر-بىرىمەن تولىقتىرۋ، بىزگە وسىڭداي ناتيجە بەرگىزىپ وتىر. ءبىز وسى جەردە مىناداي ماسەلەنى ايتىپ وتكىمىز كەلەدى. كەرەي 1458 جىلى حان بولىپ سايلانسا دا، ول تولىق دەربەس مەملەكەتتىڭ حانى ەمەس ەدى. ابىلقايىردان ءبولىنىپ كەتۋ مەن كەرەيدىڭ حان سايلانىلۋى – جاڭا مەملەكەتتىڭ تولىق قالىپتاسۋىنداعى العاشقى قادام بولدى. ال تولىعىمەن دەربەس مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋىنىڭ اياقتالۋىن ءبىز، 1470/71 جىلى جۇزەگە اسقان دەپ سانايمىز. ويتكەنى وسى جىلى قازاق بيلەۋشىلەرى شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىنان ابىلقايىر حاننىڭ ۇرپاقتارىن تولىعىمەن قۋىپ شىعىپ، شايبانيلىق اۋلەتتەن بيلىكتى كەيىن قايتارادى.

كەرەي حان 10 جىلداي شۋ بويىندا حاندىق قۇرعان (قاراڭىز: ەلەۋۇلى م. كورسەتىلگەن ەڭبەك، 7-ب). بۇل جىلدار حاندىقتىڭ قۇرىلۋىنىڭ العاشقى كەزەڭى، ساتىسى بولاتىن. كەرەي حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا جاڭا حاندىق – ساياسي كۇش رەتىندە بىرنەشە مىندەتتى ورىندايدى: 1) ءجۇنىس حاننىڭ ەسەن بۇعا حاننىڭ تاعىنا تالاسى ۋاقىتشا بولسا دا توقتاتىلادى; 2) موعول حانى ەسەن بۇعانىڭ ءوز ەلىندە ىقپالى وسەدى; 3) «كوشپەلى وزبەكتەر» ەلىنىڭ كۇيرەۋ پروتسەسى تەرەڭدەي تۇسەدى; 4) ابىلقايىر حانعا نارازىلاردىڭ ءبارى قازاق حاندىعىنا كەلە باستايدى، ءسويتىپ حاندىق حالقى تەز كوبەيەدى... مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ  مالىمەتى بويىنشا 1470 جىلعا دەيىن حاندىق حالقى 200 مىڭعا دەيىن جەتكەن.

«...10 جىلداي حاندىق قۇرعان كەرەي حان حان تاۋىنا جەرلەنىپتى». (ەلەۋۇلى م. كورسەتىلگەن ەنبەك، 7-ب.). مۇمكىن، حان تاۋ اتالۋى وسىعان بايلانىستى شىعار.

«10 جىلداي...» دەگەنىمىز 7-8 جىل شاماسى. كەرەي حان ءولىپ، ورنىنا نەمەرە تۋىسى، ۇزەڭگىلەس سەرىگى جانىبەكتىڭ حان بولعاندىعى بەلگىلى. ەگەر كەرەي 7-8 جىلدان سوڭ قايتىس بولسا، وندا جانىبەك حاننىڭ بيلىككە كەلۋى 1465/66 جىلعا سايكەس كەلىپ تۇر. «تاريحي راشيدي» اۆتورىنىڭ «قازاق سۇلتاندارىنىڭ بيلىك قۇرۋى 870 جىلدان (حيجرا بويىنشا) باستالادى» دەپ جازۋى سول تۇستاعى قازاق سۇلتاندارىنىڭ ارعى اتاسى جانىبەك حاننىڭ بيلىككە كەلگەن جىلىن كورسەتۋىنەن شىعۋى مۇمكىن.  بۇل ءالى تولىق دالەلدەۋدى جانە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

كەرەي حاننىڭ قايتىس بولعان جىلى جونىندەگى ءبىز پايدالانىپ وتىرعان اڭىز مالىمەتى جازبا دەرەك مالىمەتتەرىمەن سايكەس كەلەدى. «شايباني ناما»، «فاتح ناما»، «تاريحي كيپچاكحاني» دەرەكتەرىندە ابىلقايىر حاننان كەيىن، ونىڭ ۇلدارىنا قارسى جۇرگىزگەن كۇرەستە كەرەي حان ەسىمى كەزدەسپەيدى، تەك قانا جانىبەك حان اتالادى.

«حاندار شەجىرەسى» كەرەي حاننىڭ ءۇش ۇلى بولعانىن جازادى: بۇرىندىق حان، قوجا-مۇحاممەد جانە سۇلتان ءالي. بۇرىندىق تۋرالى جازبا دەرەكتەردە ازدى-كوپتى مالىمەتتەر بارشىلىق، ال سوڭعى ەكى ۇل جونىندە ەشبىر دەرەكتە ايتىلمايدى. بۇرىندىق حاننان سوڭ حاندىق بيلىك تولىعىمەن جانە تۇپكىلىكتى تۇردە جانىبەك حان ۇلدارى مەن ونىڭ ۇرپاقتارىنا كوشەدى.

قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋعا قاتىناسىپ، ونى تۇڭعىش رەت 10 جىلداي بيلەگەن كەرەي حاننىڭ ءومىر جولى مىنە، وسىنداي. ونىڭ ۇرپاقتارى قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىنەن ايىرىلسا دا، كەرەيدىڭ قازاق تاريحىنداعى الاتىن ورنى ايرىقشا بولىپ قالا بەرەدى.

 

بەرەكەت كارىباەۆ

 ال-فارابي اتىنداعى

قازاق ۇلتتىق

ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار