5 قىركۇيەك 2019, 10:13 649 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

حالقىن ويلاپ قامىققان...

كەمەڭگەر م.اۋەزوۆتىڭ: «اينالىپ كەلىپ تارازىعا تارتىلعان، سىننان وتكەن دەپ احاڭنىڭ عانا ارداقتى اتىن ايتامىز. ودان باسقا جالپاق ەلدىڭ سىنىنا تولىپ، مەيىرىن قاندىرعان كىسىلەرى ساناۋلى. احاڭ اشقان قازاق  مەكتەبى، احاڭ تۇرلەگەن انا ءتىلى، احاڭ سالعان ادەبيەتتەگى ەلشىلدىك ۇرانى، «40 مىسال»، «ماسا»، «قازاق» گازەتىنىڭ 1916 جىلداعى قان جىلاعان قازاق بالاسىنا ىستەگەن ەڭبەگى ، ونەر-ءبىلىم ، ساياسات جولىنداعى قاجىماعان قايراتى ، ءبىز ۇمىتساق تا تاريح ۇمىتپايتىن ىستەر بولاتىن. ونى جۇرتتىڭ ءبارى دە بىلەدى. شىندىعىنا ەشكىم داۋلاسپايدى»، – دەگەن باعاسى بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعى.

 احاڭنىڭ ەكى جيناعى – «قى­رىق مى­سال» مەن «ماسا» قازاق ادەبيەتىن جاڭا تاقىرىپ­تار­مەن، يدەيا­لارمەن، ويلارمەن بايىتتى. ابايدىڭ اقىن­دىق ءداستۇرىن ىلگەرى دامىتىپ، زامان تا­لابىنا ساي پوەزيا تۋدى. قالاسا، ول اقىندىقتىڭ تالاي بيىگىنە كو­تە­رىلەتىن ەدى. بىراق ەكى شاعىن جيناق­پەن شەكتەلدى. «اقىن بولماساڭ بولما، ازامات بول» دەگەن حالىق دانا­لى­عى ءدال وسى احمەت بايتۇرسىنۇلىنا ارنالعانداي. ول كىسى ەڭ اۋەلى ازامات ەدى. ءوز قامىن كۇيتتەمەي، ءوز ەلىنىڭ تاعدىرىن ويلايتىن ادامنىڭ قان­داي بولاتىنىن قازاق توپىراعىندا احاڭ تۇلعاسى كورسەتكەن.

ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ الەۋمەتتىك ءىس­تەرىنە، شىعارماشىلىعىنا، دۇنيە­تا­نىمىن ىقتارىنا ءوز كەزىندە دۇرىس كورسەتىپ، ءادىلىن ايتقان ادامنىڭ ءبىرى – س. سەيفۋللين. ول «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە «احمەت بايتۇرسىنۇلى ەلۋگە تولدى» دەگەن ارناۋلى ماقالا جازدى.  «احمەت بايتۇرسىنۇلى قاراپايىم كىسى ەمەس، وقىعان كىسى. وقىعانداردىڭ اراسىنان شىققان، ءوز زامانىندا پاتشا ارام قۋلىقتى اتارمان-شا­بار­ماندارىنىڭ قورلىعىنا، مازاعى­نا تۇسكەن حالىقتىڭ نامىسىن جىرتىپ، داۋىسىن شىعارعان كىسى. وزگە وقى­عان مىرزالار شەن ىزدەپ ءجۇر­گەندە، قورلىققا شىداپ، قۇلدىققا كونىپ، ۇيقى باسقان قالىڭ قازاقتىڭ ۇلت نامىسىن جىرتىپ، ۇلتتىڭ ارىن جوقتاعان پاتشا زامانىندا جالعىز-اق احمەت ەدى. قازاقتىڭ ول ۋاقىتتاعى كەيبىر وقىعاندارى گۋبەرناتور، سوتتارعا كۇشىن ساتىپ ءتىلماش بولىپ، كەيبىر وقىعاندارى ارلارىن ساتىپ ۇلىقتىق ىستەپ جۇرگەندە، احمەت قازاق ۇلتىنا جانىن اياماي، قىزمەت­تەرىن قىلدى». بۇل – احاڭا بەرىلگەن ءادىل دە شىنشىل باعا ەدى.

«قازاق» گازەتى مەن ا.بايتۇرسىن­ۇلى ەسىمى قاشاننان ەگىز، ۇنەمى قاتار اتالادى. ويتكەنى «قازاق» احاڭنىڭ جانە ونىڭ پىكىرلەستەرىنىڭ العا قوي­عان ماقساتتارىن جارىققا شى­عا­رۋشى، ونىڭ ءۇنىن حالىققا جەتكىزۋشى بولدى. «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى احمەت بايتۇرسىنۇلى سول كەزدەگى قا­زاق ءومىرىنىڭ بىرقاتار كوكەيتەستى ماڭىز­­دى سالالارىنا وي قوزعاپ، قا­لام تارت­قان. ول كىسىنىڭ قالامىنان تۋعان ءىرى-ءىرى پۋبليتسيستيكالىق ما­قا­لا­لار ءوز زامانىنىڭ ءۇنى. بۇل ماقا­لا­لار كەزىندە «قازاق» پەن «ايقاپتا» جانە «اق جول» گازەتتەرىندە باسىلعان. احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ا.ب.، باي­قاۋ­شى، ارعىن، ا دەگەن بۇركەنشىك اتتارى بولعان. احاڭ قارا ءسوزدى قيۋ­لاستىرا بارشاعا تۇسىنىكتى ەتىپ پايدالانا بىلگەن.

«قازاق» پەن «ايقاپ» باسىلىمدارىندا جارىق كورگەن «قازاق جەرىن الۋ تۋرالى نيزام»، «ورىس مەيىر­مان­شى­لىعى»، «كوشپەلى ءھام وتىرىقشى نورما»، «زاكون جوباسىنىڭ بايانداماسى» ت. ب. ماقالالارى حح عاسىر با­سىن­داعى قازاق اقىل-ويىنىڭ ايناسى دەسە دە بولادى. احمەت باي­تۇر­سىنۇلى قازاقتىڭ كەلەشەكتە قانداي جول تاڭدايتىنىنا، قالاي ءومىر سۇرە­تىن­دىگىنە زور ءمان بەردى.  «اڭداسپاعان ماسەلە» دەگەن ماقالاسىندا: «قازىرگى قازاق ماسەلەسىنىڭ ەڭ زارى – جەر ماسەلەسى. بۇل قازاقتىڭ ءتىرى ءيا ءولى بولۋ ماسەلەسى. بۇل تۋرالى تۇسىنىك جەتپەي قاتالاسىپ، قازاقتى تەرىس جول­عا سالعانىمىز – 5 ميلليون ادام­نىڭ وبالىن موينىمىزعا جۇك­تەگەنىمىز. سوندىقتان بۇل تۋرادا قازاققا ايتقانىمىز، قازاقتى ءھام باسقالار دا قاتا ۇقپاستاي ەتىپ، شىندىقتان اشىپ سويلەگەنىمىز ابزال. جاقسى جەرىڭە جينالىپ، قالاڭ­دى سال، مەشىتىڭدى ورنات، مەكتەپ، مەدرە­سەڭدى اش، رۇقساتسىز نەگە قالا بولدىڭ دەپ ەشكىم ايتپايدى دەيمىز. 15 دەسياتينامەن قالا بولامىن دە­سەڭ­دەر، كۇن كورە المايسىڭدار»، – دەيدى. ەل مەن جەر تاعدىرى بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە دە كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانى جالعان ەمەس.

احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ءتىل، وقىتۋ ماسەلەلەرىندە ءبىلىم بەرۋگە بايلانىستى ايتقان پىكىرلەرى قازىرگى ۋاقىتقا دا قىزمەت ەتەتىنىن كورەمىز. مىسالى، «وۆ» تۋرالى » دەگەن ماقالا­سىن وقي وتىرىپ، وسىدان 80 جىلداي بۇرىن جازىلعان ەمەس، كۇنى كەشە عانا ءباسپاسوز بەتىنەن كورگەندەي بولاسىڭ. «گازەت-جۋرنالدارىمىزدا كوبىنەسە «ۇعلى، بالاسى، قىزى» دەگەن­نىڭ ورنىنا «وۆ، ۆا» جازىلادى. بۇل قا­زاق تىلىندە بولماعان سەبەپتى قۇ­لاققا ءتىپتى ەرسى ەستىلەدى «وۆ، ەۆ، ين. ۆا­لار» جالعىز-اق ورىس حال­قىندا بار دەپ ايتۋعا بولادى، باسقا ەۆروپا حالىقتارىندا جوق، بىزدەن وزگە پاتشالى مۇسىلمانداردا دا جوق. بۇلاردى ورىستان كورىپ ەلىكتەۋىمىز ورىنسىز، باسقا جۇرتتىڭ سوزدەرىنىڭ قۇيرىعىن اكەلىپ ءوز سوزىمىزگە تاعۋدىڭ قانشا قاجەتى بار؟ «وۆتاردى» ورىسشا جازعاندا قول­دانساق تا، قازاقشا «ۇعلى، بالاسى، قىزى» دەپ جازۋىمىز كەلىسپەي مە؟ مۇنان بىلاي جۇرتقا ونەگە بەرەتىن گازەتا-جۋرنالدارىمىز مۇنى ەس­كەر­سە، قانداي جاقسى بولار ەدى، قيىن­دىعى دا بولماس ەدى»، – دەپ جازۋى ءبۇ­گىنگى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جو­عالتقان جوق.

«ءبىزدىڭ زامانىمىز جازۋ زامانى – ءسوزدىڭ جۇيەسىن، قيسىنىن كەلىستىرىپ جازا بىلۋگە، ءسوز قانداي ورىندا وزگەرىلىپ، قالايشا ءبىر-بىرىنە قيۋ­لا­سىپ جالعاساتىن جۇيەسىن ءبىلۋ كەرەك»، – دەپ جازعان ا.بايتۇرسىنۇلى ءوزى دە ادەبيەت مايدانىندا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ۇرپاعىنا ولمەس مۇرا قالدىردى. ول حالىق اقىنى «اباي سوزدەرى ءدۇ­نيە­دە قالعانى قازاققا زور بايلىق» دەگەن جولداردىڭ يەسى ا.بايتۇر­سىن­ۇلى ءوزى دە ۇلى اباي سالعان سوقپاق پوەزيا تىلىمەن، ءسوز سيقىرى­مەن حالقىنىڭ ساناسىن وياتۋعا كۇش سالادى. قالايدا ۇيقىلى-وياۋ ماۋجىراپ كۇن كەشىپ جاتقان حالقىن وياتۋدى، سەزىمىنە، جۇرەگىنە اسەر ەتۋدى ماقسات ەتىپ قويادى.

احمەت بايتۇرسىنۇلى ءتىل، جازۋ ماسە­لەسى تۋراسىندا جاسالعان زور عىلىمي ەڭبەگىنىڭ  ءبىرى – عالىمنىڭ وسى تۇستا، ياعني اراب الفاۆيتىنەن لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋگە ناۋقان  جاسالىپ جاتقان كەزدەگى تۇجى­رىم­دارى. عالىم لاتىنشىلدارمەن بول­عان عىلىمي ايتىستارعا بەلسەنە قا­تىسىپ، مۇنىڭ ناۋقانشىلىق ارەكەت ەكە­نىن، عىلىمي نەگىزى جوق ەكەنىن جان-جاقتى دالەلدەدى. «جازۋ مادە­نيەتى بار جۇرتتارعا ءبىر ارىپتەن ەكىنشى ارىپكە كوشۋ وڭاي جۇمىس ەمەس، جايلاپ كوشۋگە كوپ ۋاقىت، كوپ قارجى، كوپ كۇش كەرەك. ءسويتىپ، بۇل ءما­سەلە الەۋمەتكە شارۋاشىلىق جا­عى­نان وتە ءزىلدى بولعاندىقتان، شەشۋشىلەردى حالىق الدىندا زور جاۋاپكەر قىلاتىن ماسەلە»، – دەگەن ءۇل­كەن ماڭىز بەردى. «اراب ءارپىن جاقتاعان بايانداماسى»، «تۇزەتىلگەن ءارىپ» اتالاتىن  ماقالالارىندا  اراب گرافيكاسىنىڭ اناعۇرلىم ءتيىمدى جاقتارىنا توقتالادى. وسىنداعى اراب گرافيكاسىن جاقتاعان پىكىرى ءوز تۇستاستارىنىڭ ءبىرازىنان قولداۋ تاپتى.

احمەت بايتۇرسىنۇلى ءوز شىعار­ما­شىلىعىندا كوپ ۋاقىتىن، كۇش-جىگەرىن وقۋ-اعارتۋ ىسىنە، ەلدى ءما­دەنيەتتەندىرۋگە ۇمتىلعان اعارتۋ­شى­لىققا جانە ادەبيەتتانۋ، ءتىلتانۋ سالاسىن ۇلتتىق ەرەكشەلىك تۇر­عى­سىنان زەرتتەگەن عالىمدىق قىز­مەتىنە ارنادى. «ءالىپ-بي»، «ادە­بيەت تانىتقىش» «ءتىل-قۇرال» اتتى ەڭ­بەك­تەر جازۋى، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى، مەكتەپتەر مەن ونداعى وقىتۋ جايى، قازاق ءتىلىن وقىتۋ مەتوديكاسى تۋرالى كوپتەگەن ماقا­لا­لارى، قازاق­ستان­نىڭ وقۋ-اعارتۋ كوميسسارياتىنداعى جۇمىسى – وسىنىڭ ءبارى ول كىسىنىڭ اعارتۋشىلىق، عالىمدىق قىزمەتىنىڭ قوماقتى­لى­عىن اڭعارتادى.

احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ سوڭى­نا قال­دىرعان مول مۇراسى – رۋحاني قازىنالارىمىزدىڭ تاريحىندا ورىن تەپكەن اقتاڭداقتاردى قال­پىنا كەلتىرىپ، تولىقتىرۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن باي قازىنا. سول قازىنالاردى ىزدەپ، تاۋىپ، زەرتتەۋ حالقىمەن تابىستىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ مىندەتى.

 

جاندوس سماعۇل

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ 

دوكتورى، پروفەسسور.

قاراعاندى

سوڭعى جاڭالىقتار