5 قىركۇيەك, 10:03 346 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

احمەت تۋعان ءۇي قاراۋسىز قالدى

5 قىركۇيەك – ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ تۋعان كۇنى جانە 2017 جىلعى  31 قازاننان بەرى قر ۇكىمەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان حالقى تىلدەرى كۇنى.

1872 جىلعى 5 قىركۇيەكتە قازىرگى قوستاناي وبلىسى، جانگەلدى اۋدانى، اقكول اۋىلىنىڭ سارتۇبەك اتىرابىندا دۇنيەگە كەلگەن احمەت بايتۇرسىنۇلى – التى الاش ۇلىسىنا اتى شىققان دەگدار. سان قىرلى ساناتكەردىڭ جازعان تەوريالىق تۇجىرىمدارى مەن ويلارى ۋاقىت وتكەن سايىن تۋعان ەلىنىڭ قاجەتىنە جاراپ كەلەدى. ءوزى ولسە دە، ءسوزى ولمەگەن اسىل بابانىڭ رۋحىنا كورسەتەر پەرزەنتتىك پارىز جاعىنا كەلگەندە، بۇگەجەكتەپ قالاتىنىمىز بار. ماسەلەن، ۇلى تۇلعانىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قايتادان قالپىنا كەلتىرىلگەن احاڭ تۋعان ءۇيدىڭ بۇگىنگى ۇسقىنى ادام كورگىسىز كەيىپتە. ءۇيدىڭ ماڭىنداعى 300 مەترلىك جەردە باي­تۇر­سىن اۋلەتىنىڭ قورىمى بار. سول قورىمدى قورشاپ تۇرعان تەمىر شارباقتاردىڭ كوبىن ەل-جۇرت پايداسىنا جاراتقان سياقتى. ال ءۇيدىڭ سىلاعى ءتۇسىپ، اجارى قاشقان. ەگەر وراز­دى ەلدىڭ بالاسى بولساق، سول ءۇيدى جايناتىپ، بولمەلەرىنە سورە قويىپ، ارنايى ەكسپوزيتسيا جاساقتايتىن ەدىك. احمەتتىڭ بالالىق شاعى، وسكەن ورتاسى، اتا-تەگى، باۋىرلارى تۋرالى مالىمەتتەر توپتاستىرىلسا، وركەنيەتتى مەملەكەتتەردەگى «اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي» دەيتىن سونداي-اق بولار تەگى.

«ءولى ريزا بولماي، ءتىرى بايىماس» دەگەندى ەسكەرىپ، ارۋاعى شالقار بابانىڭ رۋحىنا شىنايى قۇرمەت كورسەتىپ، ونىڭ تۋعان ءۇيىن تاعى دا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ،  يگىلىگى مول مەملەكەتتىك «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دار­لا­ما­سىنىڭ «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى»، «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى»  جوبالارى اياسىندا توزىعى جەتىپ، جازۋى وشكەن بەلگىتاستى جاڭارتسا جانە بالا احمەت پەن ايداۋعا ۇشىراعان باي­تۇر­سىن­نىڭ ءومىر جولىنان حابار بەرەتىن كومپو­زي­تسيالىق ەسكەرتكىش ورناتسا بولار ەدى. مىسالى، اقىننىڭ مىنا ءبىر ولەڭىندەگى وقيعا: «وق ءتيىپ ون ۇشىمدە وي ءتۇسىرىپ، بىتپەيتىن جۇرەگىمدە بار ءبىر جارام». بۇل ولەڭ اكەسى بايتۇرسىننىڭ ەلدى قيناپ، جەرىن العان وزبىر وياز ياكوۆتىڭ باسىن جارىپ، 15 جىلعا سىبىرگە ايدالعانىندا جازىلعان ەكەن. بالا احمەت اكەسىنىڭ ايدال­عا­نىن ءوز كوزىمەن كورگەن ەدى. ءدال سول تاريحي ءۇيدىڭ ماڭىندا ون ءۇش جاسار بالا احمەت پەن قايسار مىنەزدى بايتۇرسىننىڭ ەسكەرتكىشى تۇرسا قانداي جاقسى!

2022 جىلى ۇلى اعارتۋشى، ءبىرتۋار ساڭلاق احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى. يەك استىندا تۇرعان ەرتەڭىمىز ءۇشىن وسىناۋ تاريحي ءۇيدى، ونىڭ اينالاسىنداعى اتا بەيىتتى مەملەكەت قورعاۋىنا الىپ، جان­اشىر­لىق تانىتساق يگى ەدى. سوسىن «مۋ­زەي­لەر قالاسى» اتانعان تورعاي اۋىلى مەن سارتۇبەك اتىرابىن جال­عاپ جاتقان ەسكى جولدى جوندەسە، احمەت تۋعان توپىراققا ەش قيىندىقسىز جەتەر ەدىك. ايتپەسە بۇل جەرگە جەتۋ دەگەن قيامەت قايىمنىڭ ناق ءوزى. جەر قۇرعاقتا عانا بولماسا، اۋا رايى مىنەز تانىتقان باسقا مەزگىلدەردە بارۋ مۇمكىن ەمەس. سانالى عۇمىرىن ۇلتى­نىڭ كەلەشەگىنە با­عىش­تاعان، قارا باسىنىڭ قامىن ەمەس، ازاپتى ەلىنىڭ تاعدىرىنا الاڭ­دا­عان، سول سورلى ەلىن الىپ ۇلىسقا اينالدىرامىن دەپ ءجۇرىپ وق قۇشقان قايران ارىس تۋعان توپىراققا ءدۇيىم ەل بولىپ قۇرمەت كورسەتە الماساق، «سۇيەككە تۇسكەن تاڭبا» بولمايتىن با ەدى؟!

احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ الماتى قالاسىندا تۇرعان ءۇيىنىڭ دە جاع­دايى ءماز ەمەس. بۇگىندە تۇلعانىڭ مۋ­زەي-ءۇيى بولىپ تۇرعان بۇل تاريحي نىساننىڭ ءالى كۇنگە دەيىن رەسپۋبلي­كالىق مۋزەي مارتەبەسىن الا الماي جۇرگەنى جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەت بالانسىنا ەنبەي، جەكە مەنشىك بولىپ تۇرۋىنىڭ ءوزى ۇيات! مۋزەيدىڭ كۇ­تۋ­شىسىنەن باسشىلىعىنا دەيىنگى ما­مان­داردىڭ ءبارى دە وسى ماسەلەنى كو­تەرگەن سايىن ولاردىڭ جاناي­قاي­ىن ەستيتىن ءجون بولماي تۇر. وكى­نىشتى!

احاڭ ساباق بەرگەن قوستانايداعى ەكى سىنىپتىق ۋچيليششە عيماراتى

جۋىردا قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن بەلگىلى عالىم، احمەت باي­تۇر­­سىنۇلى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى الماسبەك ابسادىق: «قوستانايدا احاڭ ساباق بەرگەن ەكى سىنىپتىق ۋچيليششە عيماراتى بار. ول وسى ءبىز­دىڭ وقۋ ورنىنا جاقىن. وندا قازىر كور­كەم ونەر مەكتەبى ورنالاسقان. بۇل عيماراتتى ۋنيۆەرسيتەت بالانسىنا بەرۋ تۋرالى قالالىق اكىمدىككە حات جازدىق. ازىرشە جاۋاپ جوق. ءبىز­دىڭ ماقساتىمىز – بۇل جەردى احاڭ­نىڭ مۇراجايىنا اينالدىرۋ. وندا جالعىز احاڭا قاتىستى ەمەس، توبىل-تورعاي ءوڭىرىنىڭ تالانتتى تۇلعا­لا­رى­نىڭ مۇراجاي-گالەرەياسىن جاساساق دەگەن وي بار. ويتكەنى، قوستانايدان شىققان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى، ساڭلاق اكتەر سەركە قوجامقۇلوۆ، اكتەر قاپان بادىروۆ، ءمۇسىنشى حاكىم­جان ناۋرىزباەۆ، وقىمىستى عالىم­دار ماناش قوزىباەۆ، اسقار زاكارين، كومپوزيتور ءابىلاحات ەسپاەۆ، باقىت­جان بايقاداموۆ سياقتى ەسىل ەرلەر­دىڭ ەسىمدەرى ەلەۋسىز جاتىر» دەپ ايتىپ ەدى. جانە الاشتانۋشى-عالىم اعامىز تاريحي عيماراتتىڭ سۋرەتىن دە جىبەرگەن بولاتىن. عيما­رات قالانىڭ قاق ورتاسىندا ورنا­لاس­قان. ەگەر قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىم­دىگى وسى عيماراتتى احمەت اتىنداعى وقۋ ورنىنىڭ بالانسىنا بەرسە، ءدال وسى ۇيدە احمەت جانە قوستانايلىق ارىس­تار مۋزەيى اشىلسا، قالا مادە­نيە­تىنىڭ كەلبەتىنە اينالارى ءسوزسىز.

سونداي-اق، قاراعاندى وبلىسى، قار­قارالى اۋدانىنا قاراستى اق­تە­رەك دەگەن اۋىلدا احمەت اشقان مەكتەپ ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ تۇر. بۇل مەكتەپتە قازىر اۋىلدىق كىتاپحانا ورنالاسقان ەكەن. وسى عيماراتتى دا مەملەكەت قورعاۋىنا الىپ، بەلگىتاس ورناتىپ، مۋزەي رەتىندە اشۋ كەرەك. ءدال وسى مەكتەپ احاڭنىڭ ءىزى قالعان، بالا وقىتقان جەرى. احمەت بايتۇر­سىن­ۇلى عۇمىربايانىنىڭ قارقارالى كەزەڭىنە قاتىستى دەرەكتەر مەن مۇ­را­لاردى وسى مۋزەيگە توپتاستىرىپ، جيناسا ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنى تولار ەدى. ارينە، بۇل ويىمىزدى قارقارالى اۋدانىنىڭ باسشىلىعى ەسكەرسە...

وسى ءبىز احمەت بايتۇرسىنۇلىن مىڭ­جىلدىق ءداۋىر ادامى، قازاق ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تەوريالىق نەگىزىن قالاعان رەفورماتور عالىم، ويشىل، قايراتكەر دەپ دارىپتەيمىز، ماقتانامىز، بىراق نەگە ونى ءىس جۇزىندە قۇرمەتتەۋگە، رۋحىنا تاعزىم ەتۋگە كەلگەندە ايانىپ-اق قالامىز؟! بۇل ەلدىگىمىزگە، قازاقتى­عى­مىزعا سىن بولار!

 

ەلدوس توقتارباي

سوڭعى جاڭالىقتار