29 تامىز, 11:24 510 0 الەۋمەت اسەل انۋاربەك

ەڭبەكپەن عانا ەل داميدى نەمەسە كووپەراتيۆكە بىرىگۋدىڭ تيىمدىلىگى قانداي؟

ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلاتىنى بەلگىلى. قولعا الىنعان ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى – اۋىلشارۋاشى­لىعى كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ. 

كووپەراتيۆتىڭ شىنايى ءمانى – كووپەراتيۆ مۇشەسىنىڭ كىرىس الىپ، ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋى. ەگەر ول قولدا بار رەسۋرستارمەن سول جەر تەلىمىندە، سول مال سانىمەن كوپ ءونىم وندىرسە، وندا ول كوپ اقشا جاساپ، ءوز بيزنەسىن دامىتادى. سوندىقتان، 2015 جىلى قازان ايىنىڭ سوڭىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى شاعىن ءوندىرىس ماسەلەلەرىن شەشۋگە ارنالعان «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى» تۋرالى زاڭ قابىلداندى.

اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن شەتەلدىك تاجىريبەلەر دالەلدەيدى. مىسالى، اقش-تا 1950 جىلدان 2006 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سانى 3 ەسەگە ازايعان، ال ورتا شارۋا قوجالىق يەلەرى 2 ەسەگە وسكەن. كووپەراتيۆتىك شارۋاشىلىقتى قۇرۋدىڭ نەگىزگى شارتى – ونى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن بىرىكتىرىلگەن كاسىپورىنداردىڭ جانە شارۋاشىلىقتاردىڭ مۇددەلەرىن ساقتاۋ. قىزمەتتىڭ ماقساتى مەن سيپاتىنا بايلانىستى كووپەراتسيانىڭ تومەندەگى تۇرلەرىن انىقتاۋعا بولادى: تۇتىنۋشىلىق، وندىرىستىك، كاسىپ­شى­لىك، جابدىقتاۋ، وتكىزۋ، نەسيەلىك، تۇرعىن ءۇي جانە ت.ب. قازاقستاندا ۇساق تاۋارلى شارۋاشىلىقتى كووپەراتسيالاۋ جۇمىسى بىرنەشە جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

«اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى» تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى كووپەراتسيانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى كەدەرگىلەرىن جويۋعا مۇمكىندىك بەردى. اتاپ ايتقاندا، كووپەراتيۆ مۇشەلەرى تابىستى ءوزارا ءبولىسۋ قۇقىعىنا يە بولدى. كووپەراتيۆ قىزمەتىنە جىل سايىن اۋديو جۇرگىزۋ، رەۆيزيالىق وداقتار ينستيتۋتىن دامىتۋعا جاعداي جاسالدى. ءۇش زاڭنىڭ ورنىنا ءبىر زاڭ قولدانىلاتىن بولدى. ارنايى زاڭ «مال شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى» دەپ اتالادى. اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنىڭ قىزمەت تۇرلەرى ناقتى سايكەستەندىرىلدى.

فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا، شارۋا قو­جالىقتارىنا، اۋىل شارۋاشىلىعى كو­وپە­راتيۆتەرىنە، جەكە كاسىپكەرلەرگە 6 ءتۇرلى كرەديتتىك ونىمدەر بويىنشا ميكروكرەديتتەر بەرۋ جالعاسادى. ايتپاقشى، ول نەسيە قاراجاتتى قوراسىندا مال ۇستايتىن اۋىلدىقتار (جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار) دا يەلەنە الادى. ونىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشى، ولار ءونىمىن دايىنداۋشى ورتالىقتارعا وتكىزىپ تۇرۋى قاجەت. ەكىنشى نۇسقا بويىنشا، جەكە كاسىپكەر، فەرمەر نە شارۋا قوجالىعى مارتەبەسىنە ءوتۋى شارت. ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى «كولدەنەڭ» جانە «تىك» (زاكىرلىك) كووپەراتسيا بولماق. ءزا­كىرلىك كووپەراتسيا شاعىن جانە ورتا شارۋا قوجالىقتارى مەن فەرمەرلەردىڭ جانە ولار قۇرعان كووپەراتيۆتەردىڭ وڭدەۋشى جانە جۇيە قۇراۋشى كاسىپورىندارمەن سەرىكتەستىگىن كوزدەيدى.

كووپەراتيۆتەرگە قاۋىمداستىقتار نەمەسە وزدەرىنەن دە ءىرى كووپەراتيۆتەر قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار دا كووپەراتسياعا «دارا كاسىپكەر، فەرمەر، شارۋا قوجالىعى فورماسىندا» قاتىسا الادى. بۇل دامىعان ەلدەردىڭ ۇلگىسىنەن الىندى. جاڭا زەلانديا، گوللانديا، شۆەتسيا، دانيا، اقش جانە وڭتۇستىك كورەيانىڭ شاعىن جانە ورتاشا فەرمەرلەرى ءىرى كووپەراتيۆتەرگە بىرىگىپ، وزدەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا جانە نارىقتاردى بىرلەسە جاۋلاپ الۋدا.

كووپەراتيۆتەرگە كەپىلدىك جۇكتەمەنى ازايتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان ارنايى مەحانيزم ماقۇلدانىپ، ىسكە قوسىلدى. ەگەر كووپەراتيۆ نەسيەلىك قارجىعا ءسۇت قابىلداۋ بەكەتىنە نەمەسە مال سويۋ بەكەتىنە قاجەتتى مودۋل ساتىپ الاتىن بولسا، كەپىلدىككە سول ءمودۋلدىڭ ءوزى الىنادى. شىلدە ايىنان باستاپ مودۋلدەرگە ءسۇت تاسىمالداۋ كولىك پەن رەفريجەراتورلار قوسىلدى. مۇنداي جاعدايدا كووپەراتيۆتىڭ ينۆەستيتسيالىق شىعىندارىنىڭ 50 پايىزى مەملەكەتتەن سۋبسيديا ارقىلى جابىلادى.

تاعى ءبىر جاڭالىق سول، كووپەراتيۆتەرگە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن ارنايى پورتال قۇرىلاتىن بولدى. سوندا ءار كووپەراتيۆ تىركەلۋگە مىندەتتى. بۇل پورتال اقپارات جيناۋدى اۆتوماتتاندىرۋعا جانە كووپەراتيۆ دەرەكتەرىن مونيتورينگتەۋگە، ناتيجەلەرىن باعالاۋعا، جۇمىس ورىندارى سانىنىڭ جانە ءار قاتىسۋشىنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋگە، تسيفرلىق ساۋاتتىلىققا وقىتۋعا، كووپەراتيۆتەر مەن قاتىسۋشىلار اراسىندا ءوزارا رەيتينگ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كووپەراتسيانىڭ ارقاسىندا شارۋا قوجالىقتارى ءوز ءونىمىن ءىرى ساۋدا ورىندارىنا، ءتىپتى شەتەلدىڭ نارىقتارىنا ساتا الادى. بۇگىندە ءىرى ساۋدا ۇيىمدارىنىڭ كارتوپ، ەت، كوكونىس جانە تاعى باسقا وزىمىزدە بار ونىمدەرگە سۇرانىسى وتە جوعارى بولىپ تۇر. ءبىر شارۋا قوجالىعى ونداي سۇرانىستى قامتاماسىز ەتە المايدى. ال دۇكەندەر ءۇشىن بىردەن ۇلكەن تاپسىرىستارمەن جۇمىس ىستەگەن ءتيىمدى. مىنە، ءدال وسىنداي جاعدايدا كووپەراتسيانىڭ ارتىقشىلىعى مول.

جاڭا باعدارلاما اياسىندا سيىر ساۋىپ، وزدىگىمەن پايدا تاۋىپ جۇرگەن شارۋالار ءوزارا بىرىگىپ، ءسۇت قابىلداۋ بەكەتىن اشا الادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جوسپارىنا سايكەس، بەس جىلدىڭ ىشىندە رەسپۋبليكا بويىنشا مىڭعا جۋىق ءسۇت كووپەراتيۆتەرى اشىلادى. وعان قاتىساتىن ادامداردىڭ سانى 350 مىڭنان اسادى دەگەن بولجام بار. وسى كووپەراتيۆتەردەن جينالاتىن ءسۇتتىڭ ءبارىن زاۋىتتارعا جىبەرىپ، وتاندىق ءوندىرىستى تولىققاندى جۇكتەۋ كوزدەلگەن. ءسويتىپ، قازاقستاندىق ماركامەن شىعاتىن ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرىن بارىنشا ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءسۇت قابىلداۋ بەكەتى اشىلعاننان كەيىن ۇكىمەت وعان كەتكەن شىعىننىڭ جارتىسىن وتەپ بەرۋگە ءازىر. وعان قوسا، ءسۇتتىڭ ءاربىر ءليترى ءۇشىن قوسىمشا اقشا، ياعني سۋبسيديا تولەيدى. بىلايشا ايتقاندا، اۋىل xالقىنىڭ ءسۇتتى وتاندىق زاۋىتتارعا تاپسىرۋعا دەگەن نيەتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن مەملەكەت ءاربىر ليتر ءۇشىن قوسىمشا اقشا تولەيدى. بۇرىن ونداي سۋبسيديالاردى تەك ءىرى فەرمەرلەر عانا الاتىن. ەندى، ونداي قولداۋ شارالارى بارلىعىنا تەڭ بولادى. ال ءسۇت قابىلداۋ بەكەتىنە كەتكەن شىعىننىڭ جارتىسىن مەملەكەت «قازاگرو» xولدينگى ارقىلى وتەپ بەرەدى.

كووپەراتيۆ تەك شارۋالاردىڭ بىرىگۋىمەن عانا شەكتەلمەيدى. ونىڭ اياسىندا ۆەتەريناريا، اگروxيميا، جەم-ءشوپ دايىنداۋ، تۇقىم، تەxنيكا، قولدان ۇرىقتاندىرۋ مەن نەسيە بەرۋ قىزمەتتەرى كىرەدى. وسىنداي ۇلگىدە ەت، قۇس پەن كوكونىس كووپەراتيۆتەرىن دە قۇرۋ جوسپارلانعان.

قورىتا كەلگەندە، بۇگىنگىدەي الما-عايىپ كەزەڭدە «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋ ارتىق» دەپ اركىم ءوز بەتىنشە تىرلىك قىلماي، ورتاق مۇددە، ورتاق ءىستىڭ توڭىرەگىنە بىرىگىپ، جۇمىلا ەڭبەك ەتۋ ۋاقىت تالابى بولىپ وتىر.

اسەل انۋاربەك

«تúrkistan»

تەگتەر ەڭبەك

سوڭعى جاڭالىقتار