29 تامىز, 10:38 440 0 ءبىلىم "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

اياگۇل ميرازوۆا: ۇستازعا دەگەن شىنايى قۇرمەت قانا ونىڭ مارتەبەسىن كوتەرەدى

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىلىم سالاسىندا كوپتەگەن رەفورمالار جاسالدى. كۇنى كەشە عانا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تامىز كەڭەسىندە دە جاڭا وقۋ جىلىنداعى جاڭاشىلدىقتار ءسوز بولدى. «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» ساياساتى، ۇستاز مارتەبەسى، وقۋلىق ساپاسى سىندى كۇن تارتىبىندەگى پروبلەمالاردىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ، تارقاتىپ ايتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى، «التىن جۇلدىز»، «وتان» وردەندەرىنىڭ، ى.التىنسارين اتىنداعى مەدالدىڭ يەگەرى، قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن قىزمەتكەر، ارداقتى ۇستاز اياگۇل ميرازوۆامەن سۇحباتتاسقان ەدىك.

– اياگۇل تورەقىزى، اڭگىمەمىزدى تاياۋدا عانا ەلوردادا وتكەن قازاق­ستان مۇعالىمدەرىنىڭ القالى جيى­نى­نان العان اسەرىڭىزبەن، ويىڭىزبەن باستاساق...

– نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتكەن «ءبىلىم جانە عىلىم» اتتى ءداستۇرلى تامىز كەڭە­سىنىڭ بيىلعى جاڭالىعى كوپ بولعانى راس. وندا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قاتىس­قان ۇستازدار مىنبەرگە كوتەرىلىپ، وزدەرىنىڭ كوكەيلەرىندەگى ويلارىن ورتاعا سالدى.

تاعى ءبىر قۋانتقانى – ال­قالى جيىنعا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا قاتىسىپ، كەلەلى مالىمدەمە جاسادى. مەم­لەكەت باسشىسى اباي قۇنانباي­ۇلىنىڭ «ءبىلىم­دىدەن شىققان ءسوز، تالاپتىعا بول­سىن كەز» دەگەن ءسوزىن كەلتىردى. ۇستاز وسى ۇلاعاتتى ويدى، ىزگىلىكتى وسيەتتى ارقاشان العا قويۋى تيىستىگىن تاعى دا ايتىپ ءوتتى.

ۇرپاقتىڭ تاربيەسى، بىلىمدىلىگى – ەلىمىزدىڭ تاپتىرماس بايلىعى. بىراق وعان سانالى، ساپالى تۇردە جەتۋگە قانداي ءمۇم­كىندىكتەر بار نەمەسە قيىندىقتار بار. وسىعان جەتە ءمان بەرۋ كەرەك. ەلەكتەن وتكىزىپ ايتىلىپ جاتقان پىكىرلەردى قول­داپ، دۇرىس-بۇرىستىعىن تارازىعا سالا وتىرعان ابزال. پرەزيدەنت وسىنداي شىن­دىق­قا جاناساتىن سىندارعا توقتالىپ ءوتتى. مۇعالىمنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە، ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باع­دار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالا­لا­رىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن دە اڭگىمە­لەدى. ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ ستراتە­گيا­سىن ءسوز ەتتى.

پرەزيدەنت قالا مەن دالادا دا ءبىلىم دەڭگەيى ءبىر شامادا بولۋ كەرەكتىگىن اكىم­دەر­گە، ءبىلىم سالاسى جەتەكشىلەرىنە ەسكەرت­تى. «ماتەريالدىق، تەحنيكالىق، قارجىلىق جانە ساۋاتتىلىق جاعىنان دا قالا مەن دالا مەكتەپتەرىندە ايىرما­شى­لىق بول­ماۋى كەرەك»  دەدى. بۇل كوپ­شى­لىكتىڭ كو­كەيىن­دەگى ءجيى ايتىلا بەرمەيتىن ءسوز بو­لاتىن. سونىڭ نازارعا الىنعانىنا قۋان­دىق.

وتاندىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ءما­سەلەسى دە كوتەرىلدى. قاسىم-جومارت كە­مەل­­ۇلى ۇلت اعارتۋشىسى احمەت باي­تۇر­سىنۇلىنىڭ مىناداي تاماشا ءسوزىن تىلگە تيەك ەتتى: «ەلدى تۇزەتۋدى بالا وقى­تۋ­دى تۇزەتۋدەن باستاۋ كەرەك». سوندا بالا وقىتۋدى جۇيەلەسەك، ءبىز كەرەمەت ەلدىڭ ءىر­گە­تاسىن قالايمىز دەگەنى عوي. وتە كەرەمەت، قاي زاماندا ايتىلسا دا، بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جويماعان عيبرات. بۇل جەردە ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دا مەڭزەپ تۇر. ياعني، ءبىلىمدى بالا جادىنا تاربيە ارقىلى سىڭىرگەن دۇرىس. بۇل تەك ۇكىمەتتىڭ عانا جۇمىسى ەمەس، بۇل – ءاربىر ازاماتتىڭ، اتا-انانىڭ جاۋاپ­كەر­شى­لى­گىندەگى شارۋا. جاۋاپكەرشىلىكپەن جاسال­عان جۇمىستىڭ ناتيجەسى ءسوزسىز كورىنەدى.

– مەنىڭ بىلۋىمشە، وسى تامىز كەڭە­­سىندە قوعام تالقىسىندا جۇرگەن بىرقاتار تۇيتكىلدەر دە ءسوز بولدى. ماسەلەن، جاڭا ءوزىڭىز ايتقانداي، بالا تاربيەسى، «ءۇش تۇعىرلى ءتىل»، الىپپە ماسەلەسى، جالاقىنىڭ جىرى... وسى دۇنيەلەرگە قاتىستى ويىڭىزدى ءبىل­گىمىز كەلەدى.

– ءيا، قازىرگى تاڭدا ءۇش اۋىسىمدىق مەك­­تەپتەرگە قاتىستى اڭگىمەلەر بار. شاعىن مەكتەپتەردى جابۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. ال اۋىلداعى مەكتەپ جابىلسا، وندا سول اۋىلدان تۇگەل ايىرىلامىز. بۇل ورايدا، كەرىسىنشە، مەكتەپتەرگە جاعداي جاساپ، اۋىلدى كور­كەيتۋگە كۇش سالۋىمىز قاجەت دەپ بىلەمىن.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «Nur Otan» پارتياسىنىڭ ساياسي كەڭەسىنىڭ كەڭەي­تىلگەن وتىرىسىندا ۇشتىلدىلىككە ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن ايتتى عوي. ۇستاز رەتىندە ايتسام، اۋىل بالالارىنىڭ اعىل­شىن ءتىلىن مەڭگەرۋى قيىن. ال قالاداعى بالالار، كوپكە توپىراق شاشپايمىن، كەرىسىنشە انا ءتىلىن ۇعىنباۋدا. ادەبي ءتىلدى تۇسىنبەيدى. ويتكەنى، ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ ءتىلى ورىسشا. بۇل بالانىڭ دا، اتا-انانىڭ دا كىناسى ەمەس.

كەشەگى جيىندا قوزعالعان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ وسى تۇرعىداعى ۇشتىلدىلىك ساياساتىن قاسىم-جومارت توقاەۆ تا قولدايتىنىن ايتتى. بۇكىل الەم مەڭگەرىپ جاتقان ءتىلدى ءبىز دە مەڭگەرۋگە ءتيىسپىز. بۇل – وتە قاجەت دۇنيە. وسى ورايدا ايتارىم، ءاربىر قازاق بالاسى الدىمەن ءوز ءتىلىن جەتىك ءبىلۋى كەرەك. ول سوندا عانا وزگە ءتىلدى دە بويىنا وپ-وڭاي قۇيىپ الادى. مەن مۇنى وسى ومىرىمدە دە، ەڭبەك جو­لىمدا دا كورىپ، كوز جىتكىزگەنمىن. «ءار حالىقتىڭ انا ءتىلى – ءبىلىمنىڭ كىلتى». بۇل – احمەت جۇبانوۆتىڭ ايتقان ءسوزى. بۇل ورايدا مەملەكەت باس­شىسى اعىلشىن ءتىلىن 3-سىنىپتان باستاپ وقىتۋ تۋرالى وي تاستادى. مۇنى ەندى جەرگىلىكتى ءتيىستى مەكەمەلەر قولعا الۋى ءتيىس.

ال بالا تاربيەسىنە كەلسەك، شىن ءما­نىن­دە كەيبىر اتا-انالاردىڭ مەكتەپتى ورىنسىز كىنالاپ، مۇعالىمدەردى جەردەن الىپ، جەرگە سالاتىن كەزدەرى بولادى. بۇل ەشكىمگە پايداسىن تيگىزبەيتىن دۇنيە. اتا-اناعا دا، ۇستازعا دا، ەكەۋىنىڭ ارا­سىن­دا جۇرگەن بۇلدىرشىنگە دە پايدا اكەل­مەيدى. وسى جاعىنان العاندا، «ۇستاز مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدى قاڭتار ايىنا دەيىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالدى. ەندى وسى قولداۋ تاۋىپ، ورىندالاتىن بولسا، دۇرىس ءىس بولادى دەگەن ويدامىز. ۇستازدىق – ۇلىق قىزمەت سانالۋى ءتيىس.

– القالى جيىندا گيمنازيا، لي­تسەيلەر التى كۇندىك وقۋ تارتىبىندە، جاي مەكتەپتەر بەس كۇن عانا وقيتىنى ايتىلدى. اتالعان باستاما قانشا­لىق­تى ءجون دەپ ويلايسىز؟

– بەس كۇن وقۋ دەگەن، ارينە جاقسى عوي. الايدا، سۋ بەتىنە شىعا بەرمەيتىن كوپ­تە­گەن فاكتورلار بار. گيمنازيالاردا ساعات سانى كوبىرەك جاي مەكتەپتەرگە قا­را­عاندا. بالاعا جۇكتەمە كوپ. ساعاتتار كەس­تەگە سىي­ماي جاتادى. قازىر ءبىر اۋى­سىمداعى مەكتەپتەر جوق. ءبىر سىنىپتا قىرىق، ءتىپتى ودان دا كوپ وقۋشىلار بار. بۇل مەك­تەپ­تەردە بوس بولمە جوق دەگەن ءسوز. «ءبىلىم تۋرالى» زاڭعا سايكەس، ءبىر سىنىپتاعى وقۋ­شى سانى جيىرما بەستەن كەم بولماۋ كە­رەك، ءارى كەتكەندە وتىزدان اسپاعانى ءجون. ودان كوپ بولسا، ءبىلىم بەرۋ ءوز دارەجەسىندە بولا بەرمەيدى. ءويت­كەنى، ءوزى ءبىر ساباق قى­رىق مينۋت بولادى، قىرىق مينۋتتا ءبىر مۇعالىم قىرىق بالاعا نە ءتالىم بەرە قويادى؟ وسى جا­عى­نان كەلگەندە ءبىلىم ساپا­سىنا نۇقسان كەلىپ جاتقانى راس.

ايتپەسە، تىڭ باستامالار قولعا الى­نىپ جاتىر. كۇنى كەشە الماتى قال­ا­سىن­داعى ۇستازداردىڭ تامىز كەڭەسى ءوتتى. قالا اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ مۇعا­لىم­دەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا، ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە، قوسىمشا ءتالىم-ءتار­بيە، ءبىلىم بەرۋگە نەگىزدەلگەن شىعار­ما­شىلىق ۇيلە­رىن كوبەيتۋگە كۇش سالا­تى­نىن ايتتى.  مۇنداي باستامالار بارلىق وڭىردە قولعا الىنىپ جاتىر دەپ ويلاي­مىن.

ءسوز ورايىندا ايتا كەتەيىن، قازاق­ستاندا ءبىلىم سالاسىنا كەلگەندە مەم­لە­كەتتەن از قارجى ءبولىنىپ جاتقان جوق. ماسەلەن، سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى مەملەكەتىمىز قانداي جاعدايدا قالدى؟ سونىسىنا قاراماي ەلباسىمىز «بولا­شاق» باعدارلاماسىن قۇرىپ، جاس ۇرپاق ءبىلىم الەۋەتى زور ەلدەردە وقىپ، ولاردىڭ الدى قازىر ەلگە قىزمەت ەتىپ ءجۇر. وسى ورايدا ايتارىم، بىلىمگە سالىنعان قارا­جات قاي­تا­رىمدى. ودان بولەك نازارباەۆ ۋني­ۆەرسيتەتى اشىلدى، زياتكەرلىك مەك­تەپتەر جىل ساناپ كوبەيۋدە. مۇنىڭ بارلىعىنان تۇلەپ ۇشقان ۇرپاق ەلىمىزگە قىزمەت ەتەدى، تۋعان جەرىن كوركەيتۋگە ۇلەس قوسادى.

تامىز كەڭەسىندە الىپپەنىڭ قاي­تا­رىلاتىنى ايتىلدى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات قاناتۇلى ماڭىزى زور بايانداما جاساپ، كوپتەگەن جاڭاشىل­دىق­تاردى جەتكىزدى. ەندى سول ازاماتتارعا كۇش-قۋات بەرسىن دەپ تىلەيمىن. قاناعات­تا­نار­لىق كوپ ويعا قانىقتىق. ونىڭ ءبارى ءبىر كۇننىڭ شارۋاسى ەمەس. ويتكەنى، ءبىلىم – ەڭ كۇردەلى، قيىن سالا. ءبىلىم ماسەلەسى قوعام­نىڭ ماسەلەسى.

– سوڭعى جىلدارى مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىنا دا ءتۇرلى ۇستەمەلەر قو­سىلىپ، كوبەيۋ ۇستىندە. بۇل سالاداعى كادر تاپشىلىعىن جوياتىن شىعار دەگەن ۇمىتتەمىز...

– راس، تامىز كەڭەسىندە جالاقى ماسە­لەسى دە ءسوز بولدى. جالاقى دەگەن ەپتەپ كو­تەرىلىپ جاتىر. بىراق ۇستاز جال­اقى­سىنىڭ كوتەرىلۋى ونىڭ ەڭبەك ءوتىلى مەن اتتەستاتسيالاۋعا بايلانىستى بولىپ تۇر. ياعني، ايلىق اقشاسىن كوبەيتكىسى كەلگەن مۇعالىم ساپالى ءبىلىم بەرىپ جۇرگەنىن دالەلدەۋى كەرەك. بىراق نارىق ءبىر ورىندا تۇراقتاپ تۇرعان جوق. بيۋدجەتتىك مەكە­مە­لەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى كو­بەي­سە بولدى، نارىق تاۋارلارى دا ەسەلەپ قىم­باتتاپ كەتەدى. جاس مۇعالىمدەر قاشان جوعارىداعى كورسەتكىشتەرگە يە بولعانشا از جالاقىمەن قالاي كۇنىن كورەدى؟ وسى ماسەلەنى قايتا قاراۋ كەرەك سياقتى.

جاس پەداگوگتاردىڭ جالاقىسى قاشان كوتەرىلمەيىنشە، مەكتەپتە جاقسى مامان تۇراقتاپ قالۋى ۇلكەن پروبلەما كۇيىندە قالا بەرەدى. ءبىزدىڭ جالاقىمىز ەڭبەك وتىلىنە، جوعارىلاعان ساناتىمىزعا باي­لانىستى. ال ونداي كورسەتكىشتەرگە جەتۋ ءۇشىن كەمىندە ون جىل كەرەك. جاس مۇعالىم ون جىلعا دەيىن قالاي ءومىر سۇرەدى؟ سوندىقتان كادر تاپشىلىعى قالادا دا بار، اۋىلدا دا بار. ماسەلەنى قايتا قارا­ماي، جالعاسا بەرەدى دەپ ويلايمىن.

– ۇستازدىق، باسشىلىق ەڭبەك جو­لىڭ­ىزدا كوكەيگە تۇيگەنىڭىزدى ايت­ساڭىز، ءبىلىم بەرۋدى جەتىلدىرۋگە ءالى قانداي قادامدار جاسالۋى كەرەك؟

– جامبىل وبلىسىنىڭ بيلىكول وڭىرىندە تۋىپ-ءوستىم. وسىندا مەكتەپ ءبى­تىرىپ، العاشقى مۇعالىمدىك جۇمىسىمدى باستادىم. سونداعى ۇستازىم، مەكتەپ دي­رەك­تورى، بۇكىل ايماقتا بەدەلدى، ءمار­تەبەلى پەداگوگ سايلاۋحان سليامحانوۆ اعاي تۇلعا رەتىندە ەرەكشە ادام ەدى. سول دي­رەكتوردىڭ قول استىندا تاربيەشى، ماتە­ماتيكا مۇعا­لىمى، ديرەكتوردىڭ ورىن­باسارى قىزمەت­تە­رىن اتقاردىم. شىن­دىعىندا، بۇل كەزەڭ مەنىڭ بولا­شا­عىمدى انىقتاعان ناعىز ءومىر ۋني­ۆەر­سيتەتى ەدى. سايلاۋحان اعاي قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ، شاكىرتتەرىنىڭ ۇنەمى كوڭىلدەرىن ءوسى­رىپ، وزدەرىنە سەنىمدى بولۋعا ۇيرەتىپ، جولعا سالىپ، كوتەرمەلەپ ءجۇ­رە­تىن. سون­داعى جيناعان تاجىريبە مەنىڭ ومىرلىك قازىنام بولدى دەسەم، ارتىق ەمەس. ول كەيىن ءبىر مەكتەپكە ۇزدىكسىز 25 جىل باسشىلىق ەتكەن شاعىمدا نەگىزگى رۋحاني تىرەگىمە، 45 جىل وقۋشىلارعا ماتە­ما­تي­كادان ساباق بەرگەنىمدە باستى وقۋ-ءادىس­تەمەلىك قۇرالىما اينالدى.

وسى جەردە ازىراق شەگىنىس جاساسام دەي­مىن. ءوزىم شيرەك عاسىرداي ەڭبەك ەتكەن الماتى قالاسىنداعى №159 مەك­تەپتى اشۋ باستاپقىدا وتە قيىنعا سوقتى. ول كەزدە بۇكىل الماتىدا 3-4 قانا قازاق مەكتەبى بولدى. سول تۇستاعى كورنەكتى قازاق زيا­لى­لارى، ادەبيەتشى ءىرى عالىم راحمان­قۇل بەردىباەۆ، بەلگىلى رەجيسسەر اسقار توق­پا­نوۆ، جازۋشى ءجۇنىس ىبىراي، توقتار ابايدىلداەۆ ت.ب. قايراتكەرلەر كۇنى-ءتۇنى جوعارى جاقتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ ءجۇرىپ، 1991 جىلى تامىز ايىندا اش­قىز­عان ەدى. بۇل – تاۋەل­سىز­دى­گىمىز­گە قول جەت­كىزگەن جىل. مىنە، سول بەي­نەت تەككە كەتكەن جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇر­داسىنداي بولعان ى. التىن­سا­رين اتىنداعى №159 مەكتەپ 2001 جىلى جانە 2011 جىلى رەس­پۋب­­ليكامىزداعى «ەڭ تاڭ­داۋلى مەك­تەپ» كونكۋرسىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى بولدى. 2008 جىلى وسى مەكتەپتىڭ وقۋ-ءتار­بيە جۇمىسىنىڭ باعاسى رەتىندە دي­رەك­تورى بولىپ جۇرگەن ماعان قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك ەرى اتاعىن، «التىن جۇل­دىز» بەن «وتان» وردەنىن بەردى. 2006 جىلى جانە 2016 جىلى مەكتەبىمىز الماتى قالاسى بويىنشا ەڭ ۇزدىك مەكتەپ دەپ تا­نىل­دى. بۇلار رەس­پۋب­ليكا، قالالىق دەڭ­گەيىندەگى مارتەبەمىز بولسا، كۇندەلىكتى تابىس­تار­ى­مىز، وقۋ­شى­لارىمىزدىڭ، مۇ­عا­لىم­­دەرى­مىز­دىڭ ەڭبەك جەتىستىكتەرى ۇشان-تەڭىز ەدى.

ۇستازدار قاۋىمىنا ايتا كەتكىم كە­لەدى، قاراما-قايشىلىقتاردان، قيىن­دىق­تاردان جاڭا دامۋ تۋىندايتىن زاڭ­دىلىق بار. ماسەلەن، تسيفرلىق قازاقستان قوعا­مىن قۇرۋعا ۇمتىلىپ جاتىرمىز. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – مەكتەپتەردە ەنگىزىلىپ وتىر­عان ەلەكتروندىق جۋرنال­دار جانە تاعى باسقاداي ەلەكتروندىق قۇ­جاتتامالاردىڭ قولدانىلۋ جانە ساق­تالۋ رەجيمى. ولار قاعاز نۇسقاسىنا قاراعاندا – بولەكشە. ال ەندى قايسىسى ءتيىمدى ەكەنىن ۋاقىت كور­سەتەدى. بالكىم، كەلە-كەلە ولاردىڭ قولدانۋ تيىمدىلىگى باسقا تەحنولوگيامەن اۋىسۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان، سابىر ەتسەك، ۋاقىت فاكتورى ءبارىن رەتتەيدى.

– سۇحباتىڭىزعا راحمەت! ءبىلىم كۇ­نى قۇتتى بولسىن!

سۇحباتتاسقان

اسحات رايقۇل

سوڭعى جاڭالىقتار