22 تامىز, 11:43 738 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

تابىس – كىم باتىل قيمىلداسا، سونىڭ ۇلەسىندە

businessman looking to drawing business time concept on wall
businessman looking to drawing business time concept on wall

قۇمىرسقا جىلىنا ءبىر عانا بۇرتىك بيداي جەيدى ەكەن. مۇنى ەستىگەن سۇلەيمەن پايعامبار ءبىر جىلعا قۇمىرسقاعا ءبىر بۇرتىك بيداي بەرىپ، كىشكەنتاي قۇتىعا قاماپ قويادى. ءبىر جىلدان كەيىن قاراسا، قۇمىرسقا جارتىسىن عانا جەگەن. قۇمىرسقادان سۇرايدى:

– قانە جىلىنا ءبىر ءدان بيداي جەيتىنىڭ؟

– ۋا، سۇلەيمەن! ول ىرىستى قۇدايدىڭ ءوزى بەرىپ تۇرعان زامان عوي. ال ەندى ماڭدايىما جازىلعان ىرىسىم سەن ارقىلى كەلەدى. جاراتۋشى يەم ەشۋاقىتتا ۇمىتپايدى، ال سەنىڭ ۇمىتىپ كەتۋىڭ مۇمكىن. ساق بولىپ وتىرعان ءحالىم وسى، - دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.

 بۇل ءاپسانا اڭگىمەنىڭ ايتىلۋى تەگىن ەمەس. سوناۋ توق­سانىنشى جىلدىڭ باسىندا وتپەلى كەزەڭ وزىنە ءتان قيىن­دىق­پەن قا­تار، «ۇكىمەت ولتىرمەيدى» دەپ، جاي­با­ر­اقات جاتقان تالايلاردى ۇي­قى­سىنان وياتىپ، ويدا-جوقتا كەل­گەن نارىق جولىنان ءوز سوقپاعىن تابۋىنا مۇمكىندىك اشتى، ءسويتىپ كوپشىلىكتى قۇمىرسقا تىرشىلىككە كىرىستىرۋگە يتەرمەلەدى دەسەك، ەشبىر قاتەلەسە قويماسپىز. ءون­دىرىس ورىندارى جابىلىپ، جۇ­مىس­سىز قالعان جۇرت ەندى وزدەرىنە لايىق كاسىپ ىزدەدى.

دەي تۇرعانمەن، حالىقتىڭ ءبىرشاما پاراسى بەيمالىم ءىستى باس­تاۋعا دايار بولماي شىقتى. اقي­قا­تىن ايتساق، سول تۇستا ەلىمىزدە الەۋمەتتىك كومەكتەر ارقىلى عانا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ توبى قا­لىپ­تاستى. ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى 2007 جىلى ارنايى زەرتتەۋ ءجۇر­گىزىپ، ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى ون بەس جىل بويى جۇمىس ىستەمەي كەل­گەن 180 مىڭ ادامنىڭ بار ەكەنىن،  ءسويتىپ جۇمىسسىزدار سانى حا­لىق­تىڭ 8 پايىزىن قۇرايتىنىن انىق­تادى.

رەتى كەلىپ تۇرعان سوڭ ايتا كەتسەم ارتىق بولماس، اقش ءتارىزدى الەۋەتتى مەملەكەتتە ءبىر عاسىر بويى اتا-باباسىنان بەرى الەۋ­مەت­تىك جاردەماقىلار ارقىلى عانا كۇن كورگەن 2 ميلليون ادام بار. كلينتون مەملەكەت باسىنا كەلە سالىسىمەن سول الەۋمەتتىك ءجار­دەم­اقىلاردى قىسقارتپاق بولعان. ونىسىنان تۇك شىققان جوق. ول كۇشتى قارسىلىققا تاپ بولدى.  ءيا، الەۋمەتتىك كومەكتەر حالىقتى ەنجارلىققا تاربيەلەيدى، جۇمىس ىستەۋگە دەگەن ىنتالارىن وشىرەدى. مۇنى مەن 1997-1998 جىلدارى قاراعاندى وبلىسى ۇلىتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر بويىنشا ورىنباسارى قىز­مەتىن اتقارعان كەزىمدە تولىق اڭعاردىم دا. بويىندا قۋات بار، تەپسە تەمىر ۇزەتىندەي تەگەۋرىنى بار، يىلمەيتىن نارسەنى ءيىپ، بۇگىلمەيتىن نارسەنى بۇگە بىلەتىندەي شەبەرلىكتەن دە كەندە ەمەس نەبىر اتپال ازامات­تار­دىڭ جۇمىستان بويىن اۋلاق سالىپ، ءتۇرلى جولمەن وزىنە مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك كومەك الىپ جۇرگەن جاعدايلارى مەيلىنشە كەزدەسىپ جاتتى.

شىندىعىندا، مەملەكەت ءوز موي­نىنا الاتىندار: جەتىمدەر، مۇگەدەكتەر، قارتتار، زەينەتكەرلەر. وزگەلەر ەڭبەك ەركىندىگىن پايدالانىپ، ءوز تۇرمىستارىن وزدەرى انىق­تاۋ كەرەك ەدى. سوندىقتان دا ولاردى ەڭبەك ەركىندىگىنە، ياعني نارىق جاعدايىنا بەيىمدەۋ كۇن ءتارتىبىنىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالدى. شىن مانىندە، مەملەكەت مەدياتور قىزمەتىن اتقارۋدى قولعا الا باستادى. تۇڭعىش پرەزيدەنت، ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اۋەلى ەكونوميكا دەگەندەگى ساياسا­تى­نىڭ ءمانىسى وسى بولاتىن. بۇل يدەيا ناتيجە بەردى. كۇنكورىسى مەن بالا-شاعا قامىن ويلاعاندار بەي­ما­لىم ءىستى باستاۋعا بەل بۋىپ، نا­رىق جاعدايىنا بەيىمدەلدى. ءوز كەزەگىندە ۇكىمەت «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» باعدارلاماسىن قا­بىل­­داپ، جۇمىسپەن قامتۋ ماسە­لەسىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قادامدار جاسادى دەپ ەسەپتەيمىن.

بىرىنشىدەن، باعدارلاما بو­يىن­­شا، جۇمىسسىز ازامات ەكى قو­لىنا ءبىر كۇرەك تابۋعا شىن نيەت ەتسە اۋدان، قالالاردان ارنايى اشىلعان جۇمىسپەن قامتۋ ورتا­لىق­تارىنا تىركەلەدى. ماماندىعى ساي كەلەتىن مەكەمەگە جولداما بە­رەدى. بولماسا بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسى وتەدى. سول ءجار­مەڭ­كەدە باعى جانۋى مۇمكىن. ال، ونىڭ ماماندىعى بويىنشا قىزمەت ورنى مۇلدە تابىلماي جاتسا، ونى باسقا ماماندىق، ياعني نارىقتاعى سۇرانىسقا يە ماماندىق الۋعا نەمەسە قايتا دايارلاۋعا ۇسىنىس ايتىلادى.

«جوق، مەن ەشكىمگە باعىنىشتى بولمايمىن، ءوزىم جۇمىس ورنىن اشىپ، باعىمدى بيزنەس سالاسىندا سىناپ كورەمىن» دەسە، وندا وعان شاعىن بيزنەستى ۇيىمداستىرۋعا باعدارلاما اياسىندا ءۇش ميلليون تەڭگەگە دەيىن نەسيە بەرىلەدى. بۇل قارجىنىڭ باسقالاردان ەرەكشەلىگى – شارۋاڭ تولىق دوڭگە­لەن­گەنشە نەسيە تولەۋدەن بوساتىلاتىن دەمالىسى بار. مىنە، وسىنشاما مۇمكىندىكتەردى نەگە پاي­دا­لان­باسقا؟ سونىمەن قاتار ەلىمىزدە ۇدەمەلى يندۋستريالدى-يننو­ۆا­تسيالىق باعدارلامانىڭ شەڭ­بە­رىندە دە جاڭادان مىڭداعان جۇ­مىس ورىندارى اشىلىپ جاتقانى بەل­گىلى. ءبىر عانا مىسال. اۆتوكولىك شىعارۋ سالاسىندا قۇرىلعان ءبىر جۇمىس ورنىنىڭ ناتيجەسىندە وزگە سالالاردا 12 جۇمىس ورنىنا دەيىن پايدا بولادى. ويتكەنى، اۆتوونەر­كاسىپتىڭ دامۋى حيميا، توقىما ءجا­نە وزگە دە وندىرىستىك سالالارمەن تىعىز بايلانىستى. ياعني ەلى­مىزدە جاسالعان اۆتوكولىك ونىمدەرى كوبەيگەن سايىن ەكونوميكا دا ورگە باسادى. ولاي بولسا، حاكىم اباي ايتقانداي: «اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ، ەكىنشى ءوز قايراتىڭا سۇيەنىپ، ەڭبەگىڭدى ساۋساڭ، ەڭبەك قىلساڭ، قارا جەر دە بەرەدى، قۇر تاستامايدى». ال، الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ: «مال باق، ەگىن سال، امال قىل، شەبەر بول، مەرگەن بول، ەڭبەككە جالىن. ەڭبەككە، بىلىمگە جالىنعان ەۋروپالىقتار – مىنە، بەس ءجۇز جىل بولدى – جۇت، اشتىق جوق. قازاق كەدەيى، سەن قاشان وسى جولعا تۇسە الاسىڭ؟» دەيدى. جانە قىتاي ويشىلى كون­فۋتسيدىڭ: «ەلىڭ اسىپ-تاسىپ وتىر­عاندا، كەدەي ءارى كەمشىن بولعانىڭ ۇيات. ەلىڭ ارىپ-ارشىپ وتىرعاندا، باي ءارى باعلان بول­عانىڭ ۇيات»،– دەگەن ءسوزى بار.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، تالاپ­تان­عان ادامعا قاي جاعىنان الىپ قاراساڭ دا جول اشىق. بىراق، وسىعان قاراماستان سوڭعى كەزدەرى، قوعامدا ماسىلدىق كوزقاراستار ورىن الۋدا. وعان نەندەي سەبەپ يتەرمەلەيدى؟ وسى جاعىن زەرتتەۋ، زەردەلەۋ كەرەك سياقتى. سەبەپسىز سالدار بولمايدى عوي. قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورىنىڭ الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستي­تۋ­تىنىڭ ساراپتامالارىنا سۇيەن­سەك، كەڭەس وداعى ىدىراعاننان بەرى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپ، قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا بۋىنى وسسە دە، حالىقتىڭ كوپشىلىگىنىڭ وي-ساناسى سول قالپى مەملەكەت «نەگىزگى اسىراۋشىنىڭ» ءرولىن اتقارعان كەزدەگىدەي، ياعني «كەڭەس­تىك دەڭگەيدە» قالدى، ويتكەنى ازا­ماتتاردىڭ مەنتاليتەتى مۇنشا قىسقا تاريحي كەزەڭ ىشىندە تۇبەگەيلى وزگەرۋى مۇمكىن ەمەس. سوتسيولوگ گۇلميرا يلەۋوۆانىڭ ءپى­كى­رىنشە، ازاماتتاردا مەملەكەتتەن باسقا اربيتر (ولاردىڭ ءمۇد­دە­لەرىن قورعاۋدىڭ كەپىلى) قالماعان كەزدە، ياعني بۇدان بىلاي سەنىم ارتاتىن ەشكىم قالماعان كەزدە عانا ولار مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ مەن كومەك ىزدەۋدى باستايدى. بۇل قورىتىندىعا دا كەلىسپەۋ قيىن.

جاعدايدى وزگەرتۋ كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى جانە بۇل جەردە، قان­شا­لىقتى قاراپايىم بولىپ ەستىلسە دە، ءبىر-بىرىنە قاراي باعىتتالعان قوزعالىس قاجەت. ياعني، بەلگىلى ءبىر قادامداردى ەكى تاراپ تا – بيلىك تە، حالىق تا جاساۋى قاجەت دەسەك، بۇل قادامدى مەملەكەت باستاۋى ءتيىس.

ەگەر، ازاماتتاردىڭ ساپالى جانە قولجەتىمدى ءبىلىم الۋى، مەديتسينالىق قىزمەتتەر الۋى ءۇشىن تولىققاندى مۇمكىندىكتەرى بولسا، ولار قۇقىقتىق ماعىنادا قورعالعان بولسا، پاتەرناليستىك تالاپتاردى بارىنشا ازايتۋعا، ازاماتتاردىڭ ءوز ءومىرى مەن ءال-اۋقاتى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك دەڭ­گەيىن ارتتىرۋعا بولادى. ءدال وسى ءسات­تە «ءبىز سىزدەر ءۇشىن بارلىق ءنار­سەلەردى جاسادىق، ال ەندى سىزدەر وزدەرىڭىز ءىس-ارەكەت، باستاما­شى­لىق، ىسكەرلىك تانىتىڭىزدار، وزدەرىڭىز ارەكەت ەتىڭىزدەر» – دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى.

وسى تۇرعىدان العاندا، جاڭا ونىمدەر، تاۋارلار شىعارعىسى كەلەتىن، يدەيالار، يننوۆاتسيالار ۇسىنىپ، ىسكە اسىرعىسى كەلەتىن، كاسىپكەرلىكتى دامىتقىسى كەلەتىن ادامدار ءۇشىن وڭتايلى جاعدايلار جاساۋ قاجەت. بۇل رەتتە، بۇگىنگى كۇنى ويىن ەرەجەلەرىن تولىعىمەن مەملەكەت تالاپ ەتەتىندىكتەن، ەلدىڭ تابىستى دامۋىنىڭ، مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ ۇمىتتەرى اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەردى ەڭسەرۋدىڭ ماڭىزدى شارتى مەريتوكراتيا قاعيداتتارىن ساقتاۋ، ناقتى جۇمىس ىستەيتىن الەۋمەتتىك ليفتتەردىڭ بولۋى – ەليتادا جەرگىلىكتى جەرلەردە جۇمىس ىستەگەن، مانساپتىق ءوسۋدىڭ بارلىق ساتىلارىنان وتكەن ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى قايتا ورالاتىن بولادى.

ساپالى كەرى بايلانىستى، بي­لىك­تىڭ قوعاممەن ءوزارا ءىس-قي­مى­لىنىڭ پارمەندى تەتىكتەرى مەن ارنالارىن جولعا قويۋدىڭ دا ماڭىزى زور، ولار ەكى تاراپقا دا ءتيىمدى بولادى. باسقارۋ جۇيەسى، بيۋروكراتيالىق اپپارات تۇتاستاي العاندا قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن جۇمىسقا باعىتتالۋى، تۇيىق ەمەس، اشىق سيپاتتا بولۋى كەرەك، ولار تەك باقىلاۋ فۋنكتسيالارىنا سۇيەن­بەۋى ءتيىس. سونداي-اق اعىم­دا­عى دامۋ باعدارلامالارىن ناقتى ءىس­كە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق دەڭگەيدەگى باسقارۋشىلارعا قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىك، ونىڭ ىشىندە، اسىرەسە، دەربەس جاۋاپكەرشىلىك قاجەت.

كەنجەبولات جولدىباي،

ساياساتتانۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار