22 تامىز, 11:22 889 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قۋعىندالعان رەكتور. اعارتۋشى ءبىلال سۇلەيۇلىنىڭ ءۇش سۋرەتى تۋرالى سىر

 2016 جىلى «ادەبيەت» پورتالىنا جازۋشى جانات اقماديدىڭ ءبىلال سۇلەەۆ تۋرالى ماقالاسى شىققان ەكەن. جاقسى ماقالا بولعانىمەن، بەرىلگەن سۋرەتتەگى تۇلعا – ءبىلال ەمەس ەدى. سۋرەتتەگى كىسى – الاش وقىعانى قوشكە كەمەڭگەرۇلى. قاتەلەستى دەيىك دەسەك، عالامتور بەتتەرىندە ءبىلال سۇلەەۆ بولىپ جۇرگەن وسى – ق. كەمەڭگەردىڭ سۋرەتى ەكەن. سويتسەك، بۇگىنگى قازاق ب. سۇلەيۇلىنىڭ سۋرەتىن دە بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. اقىرىندا، بۇل تۇلعانى حالىققا تولىق تانىتۋ ءۇشىن ارحيۆكە كىردىك.

تاعدىر تاساسىندا قالعان تۇلعالار وتە كوپ. ارحيۆكە كىرىپ، قۇجات قاراعان سايىن ءتۇرلى تاعدىرلى قۇجاتپەن تانىسامىز. قايمانا قازاقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن قيىن-قىستاۋ زاماندا جان-تەرىن سىعىپ ءجۇرىپ قىزمەت ەتكەن ءبىلال سۇلەيۇلى تۋرالى قۇجاتتار قىزىقتىردى.

1893 جىلى بايانجۇرەك تاۋىنىڭ باۋرايىندا دۇنيەگە كەلگەن بالا ءبىلال ءسابي كەزى­نەن-اق زەرەك تە، العىر بولىپ ءوسىپتى. بال­دىرعان اكەسىنەن ءتالىم الىپ، ساناۋدى ەرتە ۇيرەنەدى. قاپال ۋەزىنە ەسىمى جىعا تانىس، جۇرت جاقسىسى ەسەنقۇل مامانۇلى بايانتاۋعا ەل ارالاپ كەلگەندە، سۇلەيدىڭ ۇيىنە قوناق بولىپ تۇسكەن ەكەن. سول كەزدە زەرەك بالا ءوزىنىڭ العىر قاسيەتتەرىمەن مىرزانىڭ كوزىنە تۇسەدى. دۇنيەنىڭ سىرىن بىلۋگە ىنتىق بالاعا قۇ­مارت­قان ەسەنقۇل قاجى سۇلەيدىڭ ۇلىن وقىتۋعا نيەت ءبىلدىرىپتى. مىنە، سودان كەيىن بالا ءبىلالدىڭ دانا بىلالگە اينالعان جۇلدىزدى ءساتى تۋادى. قاراعاش قالاسىنداعى «مامانيا» مەكتەبىنە وقۋعا قابىلدانىپ، اۋەلى اپتيەك، ساۋات اشۋ كۋرستارىن يگەرىپ، سونسوڭ ەسەپتانۋ، اريفمەتيكا، جاعىراپيا، ادەبيەت پەن ءتىل ەرەجەلەرى، فيكھ ءىلىمىن تاۋىسادى.

1911 جىلى «مامانيا» مەكتەبىنىڭ سەگىز سىنىپتىق وقۋ جۇيەسىن تولىق تامامداعان ۇزدىك شاكىرتىن ەسەنقۇل قاجى ۋفاداعى  «عاليا» مەدرەسەسىنە وقۋعا جىبەرەدى. «عاليا­نىڭ» عاقليالىق دانالىعىن سىڭىرگەن ءبىلال تاعى دا وقۋعا  ىنتىعىپ، ورىنبورداعى مۇعا­لىمدەر سەمينارياسىندا ىزدەنىسىن جالعاس­تىرعان. اقيقاتىندا، ءبىلال سۇلەيۇلى – كۇللى قازاققا اتى شىققان اتاقتى باي، داۋلەتىمەن ەلىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەن اقسۇيەك ەسەنقۇل مامانۇلى سالعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمى، جەمىسى. سول وتكەن زاماننىڭ اۋقاتتىلارى كەدەي-كەپشىكتىڭ بالالارىن وقىتىپ، ازامات قىلدى. ەلىنە قىزمەت ەتەر ەلشىل، ۇلتشىل ادامدار قاتارىن ارتتىردى. ەلىنىڭ ەلەۋلى ۇلى بولعان ءبىلالدىڭ يگى ىستەرى كوپ ەكەن. الايدا، ارىس ازاماتتىڭ وتكەن 2018 جىلى 125  جىلدىق مەرەيتويى ەسكەرۋسىز قالعان. ءتىپتى، سول اعارتۋشى، اقىن، دراماتۋرگ ءبىلال سۇلەيۇلىن ساناۋلى زەرتتەۋشى عانا بولماسا، كوپ ادام بىلە بەرمەيدى.

1925 جىل

ءى جاھان سوعىسى باستالىپ، دۇنيەنىڭ اس­تاڭ-كەستەڭى شىققاندا، سەميناريانى ۇزدىك بىتىرگەن ءبىلال كۇنشىعىس مايدانىنا اتتاندى. مينسكدەگى ءاليحان بوكەيحان جەتەكشىلىك ەتكەن بۇراتانا حالىقتار بولىمىندە بولىپ، وق پەن وتتىڭ اراسىندا ءجۇردى. قارا جۇمىسقا الىنعان قازاقتارعا مىڭباسى بولعان ءبىلال ءاربىر ساربازدىڭ دەنساۋلىعىنا، اماندىعىنا جاۋاپتى ەدى.

مايداننان سوڭ تۋعان جەرىنە ورالىپ، پەداگوگيكالىق-اعارتۋشىلىق قىزمەتپەن اينالىسا باستايدى. 1916 – 1918 جىلدارى قاپال­داعى تاتار مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە بولادى. وسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ، تاتار قىزى فاتيما عابيتوۆامەن تانىسىپ، شاڭىراق كوتەرەدى. 1918 – 1927 جىلدار ارا­لىعىندا حالىقتى جاپپاي ساۋاتتاندىرۋ ىسىمەن اينالىسىپ، جەتىسۋ وبلىسىنداعى قازاق اۋىلدارى ءۇشىن ەكى جىلدىق باستاۋىش، اۋدان ورتالىقتارى ءۇشىن جەتى جىلدىق ورتالاۋ مەكتەپ، وبلىس ورتالىعى ءۇشىن توعىز جىلدىق مەكتەپتەر اشۋ ىسىنە سەبەپكەر بولعان. ب. سۇلەەۆتىڭ باستاماسىمەن اشىلعان بۇل مەكتەپتەردىڭ تۇلەكتەرى وقۋىن ءتامام­داعان سوڭ، سوۆەتتىك رەسپۋبليكالاردىڭ جوعا­رى وقۋ ورىندارىندا تەگىن وقۋلارىنا ءمۇم­كىندىك الىپتى.

سوۆەت ۇكىمەتى ورناعان تۇستا الاششىل ءبىلال سۇلەيۇلى وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا قاي­رات­ك­ەرلىك، ۇيىمداستىرۋشىلىق قىرىمەن ەرەكشەلەنەدى. 1927 – 1929 جىلدارى اقتوبە وبلىسىنىڭ ءبىلىم ءبولىمىن باسقارىپ ءجۇر­گەنىندە ورىنبورعا قونىس اۋدارادى. ورتا­لىق بيلىكتىڭ شەشىمىمەن ءبىلال ورىنبوردان ورالعا، ورالدان تاشكەنتكە، تاشكەنتتەن سەمەيگە كوشەدى. ءبىلالدىڭ اينالاسى ءۇش جىلدا جەتى-سەگىز رەت كوشۋى –  قازاق بالالارىن وقىتۋعا قولايلى ارنايى وقۋ ۇيىمدارىن دايارلاۋ ەكەن. ماسكەۋدە ايداۋدا جۇرگەن ءا. بوكەيحاننىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن اعارتۋ كوميسسارياتىنا قاراستى قازاقتىڭ وقۋ ورىندارىن قازاق دالاسىنا كوشىرۋ ىسىنە جۇمىلدىرىلىپتى. بۇل كەزدە ورىن­بورداعى كينو (كازاحسكي ينستيتۋت نارودنوگو وبرازوۆانيە) ۆولگا ولكەسىنە، تاشكەنت­تەگى كازپي وزبەكستانعا بەرىلۋىنە بايلانىستى الاش وقىعاندارىنىڭ ارالاسۋىمەن وقۋ ورىن­دارىنىڭ پەداگوگيكالىق قۇرامى الماتى مەن سەمەي، ورالعا كوشىرىلگەن. ماسەلەن، قاي­راتكەردىڭ جارى فاتيما عابيتوۆا كۇن­دەلىگىنە «...اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن ۇيىمداستىرۋدا تاجىريبەسى بار، بەلدى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى ءبىلال بولعاندىقتان ورىنبورداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن ورالعا، تاشكەنتتەگى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن الماتى مەن سەمەيگە ورنالاستىرۋ بىلالعا تاپسىرىلعان بولاتىن. سون­دىقتان ءبىز الدىمەن ورىنبورداعى مۇعا­لىم­دەر ينستيتۋتىن ورالعا الىپ بارىپ ورنا­لاس­تىر­دىق تا، ءبىلالدىڭ ءوزى رەكتور بولىپ بەلگىلەنگەن تاشكەنتتەگى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن سەمەيگە اۆگۋستا كوشىرىپ اكەلگەنبىز» دەپ جازىپتى.  بۇل ەستەلىكتەگى دەرەكتەر ارحيۆ مالىمەتتەرىمەن سايكەس كەلەدى. اسىلىندا،  ءبىلال سۇلەيۇلى سەمەيدە اشىلعان قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋ­تى­نىڭ العاشقى رەكتورى ءارى ۇيىمداستىرۋشىسى ەدى، بىراق بۇگىنگى تاڭدا سول سەمەيدەگى وقۋ ورىنىندا اعارتۋ­شىنىڭ ەسىمى دە، ونەگەسى دە ۇمى­تىل­عان. وكىنىشتى! ءبىلال 1930 جىلدىڭ تامىزىنان قىركۇيەگىنە دەيىن رەكتور قىزمەتىن اتقاردى. وقۋ ورنىنىڭ كورپۋستارىن جا­ساق­تادى. مۇعالىمدەردىڭ كادرلىق قۇرامىن بەكىتتى. جاڭا اشىلعان جوعارى مەكتەپكە ستۋدەنتتى قابىلداپ، ەندى وقۋ جىلىن باستاعان ساتىندە «الاش ءىسى» بويىنشا تەرگەۋگە الىنىپ، سوتتالىپ كەتتى. جازىقسىز قاماۋعا الىنعان قايراتكەر ءوزىنىڭ اق ەكە­نىن دالەلدەپ، 1932 جىلدىڭ 5 قىر­كۇيە­گىندە بوساپ، سىبىردەن ماسكەۋگە كەلەدى. 1932 – 1934 جىلدارى ماسكەۋدەگى وقۋ-اعارتۋ باسقار­ما­سىندا قىزمەت ەتىپ، قاراقالپاقستان اكسر – نە باسشىلىق قىزمەتكە تاعايىن­دالادى.

1930 جىل

1934 – 1937 جىلدارى قاراقالپاق­ستاننىڭ وقۋ ءىسى بويىنشا حالىق كوميسسيارى قىزمەتىن اتقارعان. 1937 جىلدىڭ قارا­شا­سىندا نۇكىستە قىزمەتتە جۇرگەن ءبىلال قازاق اكسر – ءنىڭ شاقىرۋىمەن الماتىداعى كازپي-گە وقىتۋشىلىق قىزمەتكە كەلەدى. تۋعان ەلىنە كەلۋدى جانى قالاماسا دا، قايراتكەر ساياسي جۇيەنىڭ قىسىمىمەن امالسىز الماتىعا قونىس اۋدارادى. سويتسە، قىزىل بيلىك اعارتۋشى ءبىلالدى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ورنىنا قىزمەتكە شا­قىرعان ەكەن. انىعىندا، بۇل ۋاقىتتا احمەت بايتۇرسىنۇلى قاماۋعا الىنىپ، تەرگەۋدە جاتقان ەدى. امال نە، جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا كازپي -دە پروفەسسور بولىپ جۇرگەن جەرىنەن  ەكىنشى رەت قاماۋعا الىنادى.  ءبىرتۋار پەرزەنت 15 جەلتوقساندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ەكەن. اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندەگى بار ايىبى – الاششىلدىعى، الاش قوزعالىسىنىڭ قۇرامىنداعى ساياسي ۇگىت-ناسيحاتى جانە 1926 جىلى باكۋدەگى تۇركى حالىقتارى لينگۆيستەرىنىڭ سيەزىنە قاتىسۋى ەكەن.

قولىمىزعا ءبىلال سۇلەيۇلىنىڭ 1912, 1925, 1930 جىلدارى تۇسكەن ءۇش سۋرەتى ءتۇستى. بۇل سۋرەتتەر بۇرىن-سوڭدى جاريالانىپ، عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن بولاتىن. 1912 جىلعى سۋرەت –  ازاماتتىڭ ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە وقىعان ءساتى، ال 1925 جىلعى سۋرەت –  جەتىسۋ وبلىستىق ءبىلىم بولىمىندە قىز­مەتتە جۇرگەن شاعى ەكەن. وسى سۋرەتتەگى ەكىنشى ادامنىڭ اتى-ءجونىن انىقتاي المادىق. سوڭعى سۋرەت – 1930 جىلى سەمەيدە ءتۇسىرىلىپتى. سەمەي پەدينستيتۋتىنا رەكتور بولىپ تاعايىندالعان تۇسى بولسا كەرەك. ەندىگىدە وقىرمان قاۋىم، زەرتتەۋشىلەر ءبىلالداي قايراتكەردىڭ سۋرەتىمەن ءجىتى تانىسىپ، ونىڭ بەت-الپەتىن ايىرا الادى دەپ سەنەمىز. ءبىلالدىڭ ءۇش سۋرەتى حالىقتىڭ كادەسىنە جاراسىن دەپ وقىرمانعا ۇسىندىق.

بولاشاقتا تاعى باسقا ارحيۆتەردەن الاش تۇلعاسىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر تابىلارىنا بەك سەنىمدىمىز. سوۆەت زامانىندا جا­زىق­سىز جاپا شەگىپ، قۋعىندالعان رەكتوردىڭ ادەبي-عىلىمي شىعارماشىلىق مۇراسى جيناقتالىپ، جەكە كىتاپ رەتىندە جارىققا شىعۋى ءتيىس. وتكەنىن قاستەرلەگەن، تاريحي تۇلعاسىن ۇلىقتاعان ەلدىڭ بولاشاعى جارقىن، تاريحى شىنايى بولاتىنىن ەستەن شىعارماعان ابزال...

ەلدوس توقتاربايۇلى،

قر «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

فوتولار اۆتوردىڭ جەكە مۇرعاتىنان

سوڭعى جاڭالىقتار