22 تامىز, 11:10 482 0 بىلگەنگە مارجان احمەت ومىرزاق

ەتنوورتالىق – تاريحي جادتى جاڭعىرتادى

اتا-باباسى كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانىپ، سايىن دالادا ەركىن سايران سالسا دا، جاھاندانۋ داۋىرىندەگى بۇگىنگى قازاق وتىرىقشى تىرشىلىككە تاۋەلدى. سەبەبى، قالانى بىلاي قويعاندا، اۋىلدارىمىزدىڭ ءوزى زاماناۋي عىلىم جەتىستىكتەرىن ەركىن تۇتىنىپ، وركەنيەتكە ابدەن بەيىمدەلگەن.

تاريحي جادى مىقتى، ءوزىنىڭ ەتنيكالىق نەگىزىنىڭ قايدان باستاۋ الاتىنىن بىلەتىن حالىق زامان، قوعام قالاي وزگەرسە دە اتا-بابا سالتىن، مادەنيەتىن ۇمىتپاق ەمەس. ءتىپتى، بابالار جولىمەن ءجۇرۋ مۇمكىن بولماي قالعاننىڭ وزىندە ارعى ءداۋىردىڭ مادەني مۇرالارىن زامانعا ساي جاڭارتىپ، جاڭعىرتىپ وتىرادى. دەمەك، كەيىنگى كەزدە ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىندا اشىلىپ جاتقان ەتنواۋىلدار مەن ەتنو­ور­تالىقتار – قازاق حالقىنىڭ ارعى داۋىرلەردەگى مادەنيەتىن ۇمىتپاي، ۇلتتىق بولمىسىن قالىپتاستىرعان قۇندىلىقتاردى لايىقتى دارىپتەي ءبىلۋدىڭ كورىنىسى. وسى تۇرعىدان العاندا، قاراساي اۋدانىنا قا­راس­تى «ۇشقوڭىر» اۋىلىنىڭ جو­عا­رى­سىندا، تاۋدىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان «Nomad» ەتنوورتالىعى دا سونداي – قازاق حالقىنىڭ ەرتە كەزدەگى ءومىر سالتىن كوز الدىڭىزعا اكە­لە­تىن كوشپەلى ەلدىڭ قونىسى دەۋگە بولادى.

تامىز ايىنىڭ 11-17-ءسى ارالىعىندا «Nomad» ەتنوورتالىعىندا ۇلى دالانىڭ مادەنيەتى مەن وركەنيەتىن پاش ەتىپ، بابالارىمىزدىڭ كوشپەلى ءومىر سالتىنان  سىر شەرتەتىن ەتنوفەستيۆال بولىپ ءوتتى. «قازاقتىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق كيىمى مەن ۇلتتىق تاعامى فەستيۆالىنىڭ» ءبىز قاتىسقان سوڭعى كۇنىندە ەجەلگى عۇن، ساق داۋىرىنەن قازاققا دەيىن جەتكەن قارۋ-جاراقتار جانە ونى سوعىستا پايدالانۋ تاسىلدەرى كور­سە­تىلدى. سونىمەن بىرگە ەرتە كەزدەگى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىم­دە­رى­نىڭ بىرنەشە ۇلگىلەرى كەلۋشىلەر نازارىنا ۇسىنىلىپ، بىرنەشە ۇلتتىق تاعامدار ءپىسىرىلىپ، فەستيۆال قاتىسۋشىلارى ودان ءدام تاتتى.

«Nomad» ەتنوورتالىعى بيىلعى جىل­دىڭ جازىندا اشىلعان. ونىڭ جەتەكشىسى جاندوس نۇربەكوۆ دەگەن ازامات. الماتى وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەنىمەن ءار كەزدەردە وتباسىمەن شىعىس قازاق­ستاندا، ماڭ­عىس­تاۋدا، وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىندا تۇرعان جاندوستى نا­عىز كوشپەلىلەر ۇر­پاعى دەسە بولعانداي. بالا كەزىنەن كوپتەگەن تا­ريحي كىتاپتاردى وقىپ، تاريحي تا­مى­رىنىڭ تىم ارىدە ەكەنىنە كوزى جەتكەن جاندوس، جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتى­رىپ، ماتەماتيكا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى ما­مان­دىعىن الىپ شىقسا دا، تاريحقا قى­زى­عۋشىلىعى ونى وسى سالاعا اكەلگەن. كەيىن جۇمىسىنا بايلانىستى كەيبىر جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا تاريح جانە ارحەولوگيا ينستي­تۋ­تىنىڭ قىزمەت­كەرى، ارحەولوگ، رەكونسترۋكور ستانيسلاۆ پوتاپوۆپەن تانىس بولادى. ول كىسىمەن اڭگى­مە­لەسە كەلە، ەجەلگى قارۋ-جاراقتاردى، ءتۇرلى تۇرمىستىق زات­تار­دى قالپىنا كەلتىرۋگە بەل شەشە كىرىسەدى.

جاندوس نۇربەكوۆ - "Nomad" ەتنوورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى

– ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقا­لا­لا­رىندا حالقىمىزدىڭ تاريحي جادىن جاڭ­عىر­تۋ ماسەلەلەرى جايىندا جاقسى اي­تىلعان. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز دا سول باعىتتا. ءبىز شەتەلدەن كەلگەن قوناقتارعا ەجەلگى با­بالارىمىزدىڭ قونىسى قانداي بولعا­نىن، ولار قانداي باسپانادا ءومىر سۇرگەنىن، ول باسپانا، ياعني، قازاقتىڭ كيىز ءۇيى قالاي جابدىقتالعانىن كورسەتكىمىز كەلەدى. سونىمەن بىرگە ەجەلگى بابالارىمىز، بەرگى قازاق حالقى قانداي كيىم كيدى، ول نەدەن جاسالدى، جاۋىنگەر كوشپەندى بابالارىمىز قانداي قارۋ-جاراق ۇستاپ، قالاي سو­عىستى، سونداي-اق قانداي تاعامدارى بولدى، وسىنىڭ ءبارى ەتنوورتالىقتا جان-جاق­تى قامتىلىپ، جۇرتتىڭ كوز الدىندا تۇرۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىزدىڭ تامىرى تەرەڭ ۇلت ەكەنىمىزدى وزگە ەلدەن كەلگەن قوناقتار، قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قىزىعۋشى جۇرت ءبىلىپ، سەزىنەتىن بولادى، – دەيدى جاندوس نۇربەكوۆ.

ەتنوورتالىقتاعى كيىز ءۇي مۇراجايىن جابدىقتاعان بۇلبۇل كاپقىزى ەكەن. كيىز ۇيگە توسەلگەن كيىز، الاشالاردان باستاپ، اعاش توسەك، كەبەجە، ساندىق، كورپە-ءتو­سەك­تەر مەن ىدىس-اياقتاردىڭ ءبارى قولدان جاسالعان. ال قازاقستاننىڭ بارلىق ءوڭىرىن شارلاپ، قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ رەتسەپتىن جازىپ الىپ، جاسالۋىن يگەرىپ، ونى وسى جەردە ءپىسىرىپ كورسەتىپ، كەلۋشىلەرگە ءدام تاتقىزىپ جۇرگەن ايگەرىم مۋساگاجينوۆا – قازاقتىڭ ۇمىت بولا باستاعان 50-دەن اسا تاعام ءتۇرىن قالپىنا كەلتىرگەن ەتنوگراف. 2015 جىلدان قازاقستان ۇلتتىق مۋزەيى، «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى. قازاق تاعامدارىن ازىرلەۋدىڭ قىر-سىرىن ۇزاق ۋاقىتتان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن ول بيىل ۇلتتىق تاعامدار جايىندا ارنايى كىتاپ جازعان. ەتنوورتالىقتا ءبىز بولعان كۇنى ايگەرىمنىڭ باسشىلىعىمەن قازاقتىڭ «جاۋجۇرەك» جانە «سىرباز قۋىرداق» دەيتىن تاعامدارى دايىندالىپ، ونىڭ ءدامىن تاتقان جۇرت ۇلتتىق اسىمىزدىڭ ءتىل ءۇيىر­گەن دامىنە تاڭداي قاقتى.

 

فەستيۆالدا تۋريستەر مەن ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن قوناقتاردى قىزىق­تىر­عان قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى بولدى. ون­دا جاس بالالار مەن قىزداردىڭ، ۇزاتى­لا­تىن بويجەتكەن مەن ۇيلەنەتىن جىگىتتىڭ، ورتا جاستاعى ازاماتتار مەن ايەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ءتۇرلى پىشىندە تىگىل­گەن كيىمدەرى كەلۋشىلەر نازارىنا ۇسى­نى­لىپ، ولاردىڭ اتتارى اتالىپ، تىگىلۋى مەن ماتەريالدارى تۋرالى جان-جاقتى تۇسىنىك بەرىلدى.

ال سوناۋ عۇنداردان قازاق حاندىعىنا دەيىنگى ارالىقتا ەل قورعاۋشى ەرلەر ۇستا­عان قايقى قىلىش، ءتۇزۋ جاسالعان قىندى قىسقا سەمسەر (اقيناق), ساداق پەن قورام­ساق­تاعى جەبە، نايزا، ايبالتا سەكىلدى قارۋ-جاراقتاردىڭ جاسالۋى جايىندا تۇسىنىك بەرىپ، ونى جاۋىنگەرلەردىڭ قارسى­لا­سىنا قالاي سىلتەيتىنىن كورسەتكەن ستا­ني­سلاۆ پوتاپوۆ پەن شاكىرتتەرىنىڭ كور­سە­تىلىمى فەستيۆال قاتىسۋشىلارىنا وتە قى­زىقتى بولدى.

اشىلعانىنا ەكى ايدان ءسال اسقان «No­mad» ەتنوورتالىعىنا كەلۋشىلەر كوپ ەكەن. جان­دوس نۇربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، از ۋاقىت­تىڭ ىشىندە مۇندا ءتۇرلى ەلدەردەن تۋريستەر كەلىپ، حالقىمىزدىڭ ونەرى مەن مادەني قۇندىلىقتارىن تاماشالاعان. مىسالى، 11-17 تامىز ارالىعىندا: دۇيسەنبىدە جاپوندار، يتالياندار، پورتۋگالدار، كۋۆەيت ارابتارى، سەيسەنبىدە اعىلشىندار، پولياكتار، سارسەنبىدە باە ارابتارى، بەيسەنبى-جۇما كۇندەرى قىتايلار، كانادالىقتار، فيندەر، جالپى ءبىر اپتادا 15-كە جۋىق ەلدىڭ ادامدارى ەتنوورتالىقتا بولىپ، قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىمەن تانىسقان. سول سياقتى ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن دە كەلۋشىلەر كوپ ەكەن.

ارينە، اس ءمازىرى، كيىم-كەشەك، قارۋ-جا­راق تۇرلەرى كورۋگە جاقسى. دەگەنمەن ۇلت­تىق مۋزىكا ونەرىنىڭ قۇدىرەتى بولەك دەسەك، «Nomad» ەتنوورتالىعىندا «تۇران»، «ار­قايىم» ەتنوتوپتارىنىڭ سوليستەرىنىڭ ونەر كورسەتۋى، سونداي-اق قازاقستاندىق ءتۇر­­لى ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ انسام­بل­دە­رىنىڭ ءان سالىپ، بي بيلەۋى دە ورتالىققا كەلۋشىلەرگە مەرەكەلىك كوڭىل-كۇي سىيلايدى.

سولايشا، ءبىر اپتا بويى:

«قازاقتىڭ كەڭ داستارحانى.

«قازاقي ستيل» تاريحي كەزەڭنەن ءبۇ­گىنگى ءساندى كيىمگە دەيىنگى ارالىقتا»;

«اس ادامنىڭ ارقاۋى.

ءداستۇرلى كيىم: تاريح جانە قازىرگى زامان»;

«اق تاعام.

كيىمدەرگە ءساندى كەستە جانە ويۋ-ورنەك سالۋ ونەرى»;

«قازاقتىڭ تاڭسىق اسى.

قازاق كيىمدەرىنىڭ برەندى»;

«قازاقتىڭ تۇزدىك اسى.

قازاقتىڭ اشەكەيلەر الەمى»;

«قازاق اسىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى.

كيىمنىڭ ناقىشى جانە ونىڭ سيمۆو­لي­كالىق ءمانى»;

«قازاقى ءدام.

«قۇراقتان قۇرالعان قۇت» ەتنو­كور­سە­تىلىمى» تاقىرىبىندا ءار كۇنى ەكى تا­قى­رىپتا وتكىزىلگەن ءبىر اپتالىق فەستيۆال قازاق مادەنيەتىمەن تانىسقىسى كەلگەن قاۋىمعا مول مالىمەتتەر بەرىپ، قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني مىقتىلىعىن تانىتقان شاراعا اينالدى. ەندى ەتنوورتالىق 15-21 قىركۇيەك ارالىعىندا «ءداستۇرلى قولونەر اپتالىعى» فەستيۆالىن وتكەرمەك.

مۋزەي، قوناقۇي، اسحانا ت.ب. ماقساتتارعا ارنالعان 17 كيىز ۇيدەن تۇراتىن «Nomad» ەتنوورتالىعى قىس كەزىندە دە جۇمىستارىن توقتاتپاق ەمەس. سولايشا، جىل بويى ۇلى دالانىڭ يەسى – قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن، تۇرمىس سالتىن الەمگە تانىستىرىپ، يگىلىكتى ىستەرىن جالعاستىرا بەرمەك.

احمەت ومىرزاق

«تúrkistan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار