22 تامىز, 10:25 401 0 قاۋىپسىزدىك اسەل انۋاربەك

سەكسەۋىلدى نەگە سەلدىرەتىپ الدىق؟

«ءشول دالانىڭ پاديشاسى». شولەيتتى دالادا توپىراقتى ەروزيادان ساقتايتىن، قۇم توبەلەردىڭ كوشكىنىن توقتاتاتىن، قىزۋى كومىردەن اسىپ تۇسەتىن سەكسەۋىلدى وسىلاي دەپ اتاعان قازاقتار. وكىنىشكە قاراي، قازىر ەلىمىزدە سول باعالى وسىمدىك ازايىپ بارادى. نەگە دەيسىز بە؟ ويتكەنى سەكسەۋىلگە كوز تىگىپ، رۇقساتسىز كەسىپ العىسى كەلەتىندەردىڭ قاراسى قالىڭ. سوندىقتان ماماندار سەكسەۋىل اعاشى ەرەكشە قورعاۋدى قاجەت ەتەتىنىن ايتىپ، دابىل قاعىپ وتىر. ال ۇكىمەت سەكسەۋىلدى كەسۋگە تىيىم سالىپ، سول ارقىلى باعالى وسىمدىكتى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋدا. بىراق...

اياۋسىز وتايتىندار كوپ

قازاقستان جەرىنىڭ 9,7 پايىزىن ورمان قورى قۇراسا، ونىڭ 48 پايىزى سەكسەۋىل توعايلارىنا تيەسىلى. قۇمدى جەرلەردە وسەتىن، شولگە ءتوزىمدى، قاتتى اعاش تۇقىمداس وسiمدiكتىڭ ورتالىق ازيا مەن اراب ەلدەرiندە ونعا جۋىق ءتۇرi بار. سونىڭ ۇشەۋi قازاقستاندا وسەدi: اق سەكسەۋiل، قارا سەكسەۋiل جانە زايسان سەكسەۋiلi. قازاقستانداعى سەكسەۋىل ورمان­دارىنىڭ ەڭ ۇلكەنى جامبىل وبلىسىندا شوعىرلانعان. وبلىستىڭ 4 ميلليون 435 مىڭ 186 گەكتار ورمان قورىنىڭ 1 ملن 187 مىڭ گەكتارى سەكسەۋىلدىڭ ەنشىسىندە. الايدا سوڭعى جىلدارى سەكسەۋىل القاپتارى سەلدىرەپ كەتتى. وعان باعالى وسىمدىكتى زاڭسىز كەسىپ العىسى كەلەتىندەردىڭ كوبەيگەنى باستى سەبەپ بولىپ وتىرعانى بارشاعا ءمالىم. ونىڭ ۇستىنە، بۇگىندە سەكسەۋىلدى قايتا ءوسىرۋ دە ورمان­شىلارعا قيىندىق تۋعىزۋدا. جىل سايىن سەكسەۋىل ۇرىعى تالاي جەرگە سەبىلسە دە، تامىر الىپ كەتۋى وڭاي بولماي تۇر. تابيعي تۇردە ءوسىپ-ونەتىن دالا وسىمدىگى سيرەپ قالعاندىقتان، جەلگە قالقان بولا المايدى. سوندىقتان جەرگە سەبىلگەن ءدان جەلگە ۇشىپ كەتەدى. اينالىپ كەلگەندە سەكسەۋىلدى اياۋسىز وتاعانداردىڭ ارەكەتى وسىمدىكتى قايتا وسىرۋگە دە كەدەرگى كەلتىرۋدە.

بۇرىندارى جۇرت سەكسەۋىلدى وتقا تا­مى­زىق رەتىندە پايدالاناتىن. ال قازىر كو­مىردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن قىم­باتتاۋشىلىعى، ونىڭ ۇستىنە، تابيعي گازدىڭ تارتىلماۋى ەلدىمەكەندەردە تۇ­را­تىندارعا اۋىر ءتيىپ، سەكسەۋىلدى تازا وتىن رەتىندە قولدانا باستادى. ونىڭ ۇستىنە، ءىرى قالالاردا كاۋاپ پىسىرەتىن ورىن­دار كوپتەپ اشىلىپ، سەكسەۋىلگە دەگەن سۇرانىس بارىنشا ارتتى. وسىنىڭ سال­دا­رىنان سەكسەۋىل القاپتارىنىڭ كولەمى مەيلىنشە تارىلىپ، بۇل وسىمدىكتىڭ تۇ­قى­مى تۇزداي قۇرىپ بارادى. سەكسەۋىلدى قور­عاۋ، ساقتاۋ، ونى پايدالانۋعا تىيىم سالۋ توڭىرەگىندە پارلامەنتتە ءبىر ەمەس، ءبىر­نە­شە رەت ماسەلە كوتەرىلدى. بىراق، سولاي بول­سا دا، ەلىمىزدە سەكسەۋىلدىڭ ساۋداسى تو­لاس­تاماي تۇر.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ماماندار دابىل قاققان. جايدان-جاي ەمەس. ەلى­مىز­دەگى باعالى سەكسەۋىل القاپتارىنىڭ كو­لە­مى 20 جىلدا 4 ەسە ازايعانىن ايتىپ، ۇكىمەتتەن كومەك سۇرادى. بيلىك تە قاراپ قالعان جوق. ەكولوگتار دابىل قاققاسىن، بىردەن قاۋلى قابىلدادى. ءسويتتى دە، ەلىمىزدە 2018 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سەكسەۋىلدى كەسۋگە موراتوري جاريالادى. بيىل جىل باسىندا موراتوري مەرزىمى تاعى 5 جىلعا ۇزارتىلدى. زاڭسىزدىققا بوي ۇيرەتىپ العاندارعا ۇكىمەتتىڭ بۇل شاراسى دا كەدەرگى بولا المادى. ماسەلەن، وتكەن جىلى قىزىلوردا وبلىسىندا سەكسەۋىلدى زاڭسىز كەسۋگە بايلانىستى 49 دەرەك تىركەلىپتى. 10 ازاماتقا ايىپپۇل سالىندى، ءۇش ادام 200 ساعاتتىق قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلدى. تاعى ەكى ادام ءبىر جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايى­رىل­دى. 25 سوتتالۋشى تابيعاتقا كەلتىرگەن شىعىندى وتەگەننەن كەيىن سوت شەشىمىمەن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن بوسا­تىل­دى. ايتا كەتەيىك، بۇل وڭىردە سەكسەۋىل وتاۋ وقيعالارى جىل ساناپ ارتىپ بارادى. ويتكەنى قىزۋى جوعارى وسىمدىكتىڭ وب­لىس­تا وتىمدىلىگى جوعارى. ايماقتىڭ قۇم كوش­كىنىنەن قورعانىشتىق قالقانى سانا­لا­تىن سەكسەۋىلدى اياۋسىز كەسىپ، ساتۋ جاع­داي­لارى زاڭمەن شەكتەلسە دە، استە توقتايتىن ءتۇرى جوق. كافە، دۇڭگىرشەك، جەكە ساۋدا ورىندارىندا جاسىرىن ساۋدالانادى.

ال جامبىل وبلىسىندا زاڭسىز سەك­سەۋىل اعاشىن كەسۋ فاكتىسى بويىنشا وتكەن جىلدىڭ 9 ايىندا 14 وقيعا تىركەلگەن. سال­­دارىنان اكىمشىلىك حاتتاما تول­تى­رىلىپ، ازاماتتارعا 28112 مىڭ تەڭگە كو­لەمىندە ايىپپۇل سالىندى. انىقتالعان فاكتىلەر بويىنشا 8 ازاماتقا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ، 4 ازاماتقا ءبىر جىلدان ەكى جىلعا دەيىن باس بوستان­دى­عىنان ايىرۋ جازاسى كەسىلگەن. سوندا دا سەكسەۋىل جاعىپ دانىككەندەردىڭ ايىلىن جيعىزۋ مۇمكىن بولماي تۇر. ونىڭ ۇستىنە باعالى وسىمدىكتى بارىمتالايتىنداردىڭ باسىم بولىگى جەڭىل-جەلپى ايىپپۇلمەن قۇتىلادى. ال ءبىر جۇك كولىگىنە تيەگەن سەكسەۋىلدى ساتسا، ءبىر ميلليون تەڭگەگە جۋىق پايدا تابادى ەكەن. مۇنداي كولەمدە پاي­دا كورىپ وتىرعان ادامعا ۇكىمەت بەل­گىلەپ بەرگەن ايىپپۇل ءسوز بولىپ پا؟ وعان «بارماق باستى، كوز قىستى» ارەكەتتەردى قوسىڭىز. وسىنى ەسكەرگەن ماماندار اكىمشىلىك شارا قولدانۋ ماسەلەنى شەشۋگە جاردەمشى بولمايتىنىن ايتۋدا. «ءبىزدىڭ مەكەمەلەر اكىمشىلىك شارا قولدانۋعا اۋەس. زاڭدى ساقتاۋ، قاداعالاۋ، ءبىر جاعىنان، دۇرىس. بىراق ول ماسەلەنى تولىق شەشپەيدى. بۇل جەردە كەشەندى جۇمىس كەرەك»، – دەيدى بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ بيو­الۋان­تۇرلىلىكتى ساقتاۋ سالاسىنداعى جوبالاردىڭ مەنەدجەرى تالعات كەرتەشەۆ.

 

جوسپارلى جۇمىس جۇزەگە اسسا...

 

ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەت­كەر­لەرى وسىمدىك قورىن مولايتۋعا دەن قويۋدا. 1990 جىلداردىڭ باسىندا 54 مىڭ گەكتار جەرگە سەكسەۋىل ەگۋ باستالعان. قار­جى تاپشىلىعىنان ول ءىس اياقسىز قالىپ، تەك 2002 جىلى قايتا جالعاستى. 2008-2014 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان ور­مان­دارىن ساقتاۋ جانە وسىمدىك قورىن مو­لايتۋ جوباسى قولعا الىندى. دۇنيە­جۇزىلىك دامۋ بانكىنىڭ قولداۋىمەن 57 مىڭ گەكتار اۋماققا سەكسەۋىل ەگىلگەن. 2017 جىلى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى 10 700 گەكتار جەرگە سەكسەۋىل ەكتى.

بۇگىندە الماتى، قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىستارى سەكسەۋىلدى تۇرمىستا قولدانۋ بويىنشا الدىڭعى ورىندا. وسى اۋماقتاردا سەكسەۋىلدىڭ بيولوگيالىق ءتۇر رەتىندە مۇلدەم جوعالىپ كەتۋ قاۋپى جو­عارى. وسى ورايدا، جوبا اياسىندا عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارى، جەرگىلىكتى حالىقتى شاعىن بيزنەسكە تارتۋ شارالارى جانە با­لالارعا ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ، سەك­سەۋىلدى زاڭسىز كەسۋگە قارسى شارالار، وسى اۋماقتاردا ورنالاسقان قورىقتار مەن رەزەرۆاتتاردىڭ ماتەريالدىق جانە تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ، ونداعى قىزمەتكەرلەردى وقىتۋ سياقتى جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بىلتىردان باستاپ بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى مەن ەل ۇكىمەتى بىرلەسىپ بيو­لوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا ارنايى جوبالاردى قولعا العان بولاتىن. سول جوبالار بويىنشا قازاق­س­تانداعى سەكسەۋىلدى قورعاۋ ماسەلەسىنە باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە «اۋىل شا­ر­ۋا­شىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق بىرلەسىپ ەكو-دامۋ شاعىن كرەديتتىك باع­دار­لاماسى ازىرلەنگەن. سونىڭ اياسىندا 5 جىل ىشىندە 285 ملن تەڭگەگە 89 جوبا باس­تا­لىپ، 209 جۇمىس ورنى اشىلدى. ادامدار نەسيەنى 4 پايىزبەن 5 جىلعا الادى. نەسيە ەڭ الدىمەن ومارتا شارۋاشىلىعىنا بەرىلەدى. ويتكەنى نارىقتا بالعا قاشاندا سۇرانىس بار. وسى ارقىلى حالىققا با­لا­مالى قىزمەت ءتۇرى ۇسىنىلىپ وتىر. «ءبىز تا­بي­عاتقا زيانى كەلمەيتىن شارا­لار­دى قولدايمىز. مىسالى، جۇمىسسىز وتىرعان ءۇي يەسى وسى ۋاقىتقا دەيىن سەكسەۋىل ساتىپ، اڭ اتىپ وتباسىن اسىراپ وتىرۋى مۇمكىن. ونى دا تۇسىنۋگە بولادى. ەندى ول بال وسىرۋمەن اينالىساتىن بولادى»، – دەيدى تالعات كەرتەشەۆ.

بۇگىندە سىر وڭىرىندەگى ورماندى جەر­لەردىڭ 87 پايىزىندا شولگە شىدامدى اعاشتىڭ وسى ءتۇرى وسەدى. ايتا كەتەيىك، «ورمانداردى ساقتاۋ جانە رەسپۋبليكانىڭ ورماندى جەرلەرىن كوبەيتۋ» جوباسى اياسىندا 2008-2014 جىلدار ارالىعىندا ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان ۇلتانىنا 57 مىڭ گەكتاردان استام سەكسەۋىل، سارسازان ءتارىزدى، شولگە، سورتاڭ توپىراققا بەيىمدى اعاش-بۇتا تۇرلەرى وتىرعىزىلدى. بيىل تاعى 10 مىڭ گەكتار تەڭىز ۇلتانىنا سەكسەۋىل ەگىلمەك. ارال تەڭىزىنىڭ كەپكەن تابانىنا سەكسەۋىل وتىرعىزۋ ۇزاق جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى.

سونىمەن قاتار، بۇۇ دامۋ باعدار­لا­ماسى نەگىزىندە الماتىدا بيىلعى قىر­كۇيەك­تەن باستاپ ارنايى اكتسيا ۇيىم­داس­تىرىلماق. اكتسيا بارىسىندا قالاداعى مەي­رامحانالاردى كاۋاپ ءپىسىرۋ ءۇشىن سەكسەۋىلدى قولدانباۋعا شاقىرماق. ال اكتسياعا قاتىسقان مەيرامحانالارعا ار­نايى سەرتيفيكاتتار تابىستالاتىن بو­لادى. سونداي-اق، قاراشا ايىندا ال­ما­تىدا ءبىرىنشى رەت حالىقارالىق وڭىرلىك كون­فەرەنتسيا وتكىزىلەدى. وسىعان وراي ءوز­­بەكستان مەن تاجىكستاننان ورمان شا­ر­ۋا­شىلىعى ماماندارىن الماتىعا شا­قى­رىپ، ورتا ازياداعى سەكسەۋىلدى قور­عاۋ­عا قاتىستى مەموراندۋم جاساۋ جوس­پارلانىپ وتىر.

بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى مەن ۇكىمەتتىڭ سەكسەۋىلدى ساقتاۋ بويىنشا قولعا العان ماڭىزدى شارالارى بار ەكەنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. وسى رەتتە اتالمىش ۇيىمنىڭ ساراپشىلارىمەن بايلانىسىپ، سەكسەۋىلدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولدانۋ قاجەتتىگىن سۇراپ، بىلگەن ەدىك.

 

اقمارال اعاجاەۆا، بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى  لاندشافتىق جوسپارلاۋ  بويىنشا ساراپشى.

جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇر

– سەكسەۋىلدى قازاقستاننىڭ برەندى رەتىندە قالىپتاستىرۋ مۇمكىن بە؟ ول ءۇشىن قانداي شارالاردى قولعا الۋ قاجەت؟

– قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ورمان قورى 29,4 ملن گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە ورماندى اۋماق 12, 9 ملن گەك­تار­عا تەڭ. ورماندى القاپتىڭ باسىم بولىگى سەكسەۋىلگە تيەسىلى. اق جانە قارا سەكسەۋىل اۋماعىنىڭ كولەمى 6,3 ملن گەكتاردى الىپ جاتىر. بۇل – رەس­پۋب­لي­كا­داعى بار­لىق ورمان اۋماعىنىڭ 48,9 پايىزى. قا­زاقستان ورمانىنىڭ جارتىسى سەكسەۋىلگە تيەسىلى بولعاندىقتان، بۇل وسىمدىكتىڭ ەلىمىزدىڭ برەندىنە اينالۋىنا نەگىز بار.

سەكسەۋىل – شولەيتتەنۋگە جول بەر­مەي­تىن باعالى وسىمدىك. بۇگىندە بۇل اعاش­قا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. قارا سەكسەۋىلدىڭ تامىرى تەرەڭ. ول ءوزىنىڭ مىقتى تامىرىمەن قۇمدى ۇستاپ، جەلدى ۇستايدى. كەيبىر دەرەكتەرگە سەنسەك، ءبىر سەكسەۋىل شامامەن 3-4 توننا قۇمدى ۇستاپ تۇرا الادى. قازاقستاندا بۇل اسا باعالى اعاش. سوندىقتان، ونى ارنايى باعدارلاما ارقىلى قورعاۋ قاجەت. ودان بولەك، سەكسەۋىلدى ورمان – قازاقستاننىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىن مەكەندەيتىن كوپتەگەن جان-جانۋار­لاردىڭ تىرشىلىك ورتاسى.

– سەكسەۋىلدىڭ جويىلىپ كەتۋىنە نەمەسە ازايۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن نەگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك؟

– بىرىنشىدەن، سەكسەۋىلدى وتاۋعا سا­لىن­عان ءموراتوريدى توقتاتپاۋ كەرەك. وتىر­عىزىلعان سەكسەۋىلدى قورعاۋ دا اسا ماڭىزدى. ونىڭ ىشىندە سەكسەۋىل كوپ وسەتىن الماتى، قىزىلوردا، جامبىل جانە تۇركىستان وبلىستارىنداعى ور­ماندى قورعاۋ مەكەمەلەرىن ماتە­ريال­دىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋدى نا­زار­دان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. سونداي-اق، سەكسەۋىل اعاشىن وتىرعىزۋ، ەگۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ كولەمىن ارتتىراتىن شا­را­لاردى ۇيىمداستىرعان ابزال. ودان بولەك زاماناۋي رەسۋرس ۇنەمدەۋ تەحنو­لو­گياسىن جانە سەكسەۋىلگە زيان كەل­تى­رۋ­شىلەرمەن كۇرەس جۇرگىزەتىن عىلىمي زەرتتەۋلەردى قولدانا وتىرىپ باعالى اعاشتى وسىرۋگە مۇمكىندىگى بار ورمان تالىمباعى جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت.

– سەكسەۋىلدى زاڭسىز وتايتىن­دار­مەن كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ قانداي تاسىلدەرىن ۇسىنار ەدىڭىزدەر؟

– بۇگىندە سەكسەۋىلدى نەگىزىنەن كاۋاپ ازىرلەۋ ءۇشىن وتايدى. ەلىمىزدە زاڭسىز وتاۋعا قارسى موراتوري جاريا­لان­عا­نىمەن، باقىلاۋشى ينسپەكتسيالار جۇ­مىس ىستەگەنىمەن، ساۋدا ورىندارى مەن جا­نار­ماي بەكەتتەرىندە سەكسەۋىلدى ساۋ­دالاپ جاتقاندار كوپ. تاجىريبە كورسەت­كەن­دەي، تىكەلەي تىيىم سالۋ ماسەلەنى شە­شۋگە كومەكتەسپەيدى. بۇل رەتتە تابي­عات­تى قورعاۋعا شاقىراتىن اقپاراتتىق ناۋقان جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل شاراعا قو­عام­نىڭ نازارىن اۋدارتۋ ماڭىزدى. مى­سالى، سەكسەۋىلدىڭ ماڭىزىن تۇسىندىرەتىن ەكو­لوگيالىق اكتسيالار مەن وقۋشىلار اراسىندا ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ شارا­لا­رىن ۇيىمداستىرعان ءجون. سونىمەن قاتار، اۋىل حالقىنا زاڭسىز كەسۋدىڭ ورنىنا بالامالى جۇمىس ءتۇرىن ۇسىنۋ كەرەك. ماسەلەن، شاعىن نەسيە بەرۋ ارقىلى ەكولوگيالىق بيزنەستى، ەكوتۋريزمدى، ومارتاشىلىقتى دامىتۋعا جول اشىپ بەرسە، قۇبا-قۇپ بولار ەدى.

– بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى نە­گى­زىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن جو­با­لار­دان قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟

– ءدال قازىرگى ۋاقىتتا بۇۇ دامۋ باع­دار­لاماسى سەكسەۋىلدى قورعاۋ ماقسا­تىن­دا بىرقاتار جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. اتاپ ايتساق، بالقاش پەن سىرداريا وزەنى باسسەينىندەگى سەكسەۋىل ورمانىن تۇگەندەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بالقاش پەن سىرداريا – سەكسەۋىلدەردىڭ ەكو­لو­گيالىق جاعدايىن باعامداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جوبالىق اۋماعىمىز. سونىمەن بىرگە، قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماق­تا­رىن­دا قوعامنىڭ نازارىن اۋدارتاتىن ەكو­لوگيالىق اكتسيالاردى قولعا ال­ماق­پىز. بۇعان دەيىن قىزىلوردا، الماتى وبلىستارىنداعى قۇم باسقالى تۇرعان ەلدى مەكەندەردە بىرقاتار جوبالاردى ىسكە قوسقانبىز. سول شارالار نەگىزىندە «كوشپەلى» قۇمنىڭ پايدا بولۋىمەن كۇرەسۋدىڭ ادىستەرىن كورسەتتىك. اتاپ ايت­قان­د­ا، سەكسەۋىل كوشەتتەرى وتىر­عى­زىلىپ، رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيا كومەگىمەن باعىپ-باپتالدى. ودان بەرى بىرنەشە جىل ءوتتى. ناتيجەسى كوڭىل قۋانتارلىقتاي. بۇگىندە سول سەكسەۋىلدەر جەرسىنىپ، قۇمدى جاقسى ۇستاپ تۇر.

اسەل انۋاربەك

«تúrkistan»

 

تەگتەر سەكسەۋىل

سوڭعى جاڭالىقتار