15 تامىز, 14:31 371 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

عىلىم مەن ساياساتتى ءساتتى ۇشتاستىرعان – ءمۇسلىم بازارباەۆ

ۇلى تۇلعا شاكارىم قۇدايبەردىۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن زەرت­تەپ، ي.س.تۋرگەنەۆتىڭ تۋىندىلارىن قازاق تىلىندە سويلەتكەن ءوزى ادە­بيەت­تانۋشى، مەملەكەت قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، اۋدارماشى، كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان ءمۇسلىم بازارباەۆتىڭ ەسىمى ەرەكشە.

1927  جىلى قىزىلوردا وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن م.بازارباەۆ قازاق ادەبيەتىندە شوقتىعى بيىك تۇلعالاردىڭ ءبىرى. 1948 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىل­دا­نادى. 1955 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. ال 1956 جىلى كەڭەس­­تەر وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىن ءتامامدايدى.

1961 جىلى ءمۇسلىم بازارباەۆ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوعامدىق عى­­لىمدار بولىمىندە قازاقتىڭ ءبىرتۋار جا­­زۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ حاقىندا انىق ءارى تۇجىرىمدى وي ايتىپ، مالىمدەمە جاساۋى ينستيتۋتقا مۇحتار ومارحانۇلىنىڭ ەسىمىن بەرۋگە سەپتىگىن تيگىزگەن ەدى. اتالعان ينستيتۋتتىڭ تۇڭعىش باسشىسى دا ءمۇ­س­لى­م بازارباەۆ بولدى. بازارباەۆ مۇحتار اۋەز­وۆ­­تىڭ شىعارماشىلىق جولىن تا­نى­تۋعا كوپ كۇش سالدى. ماسەلەن، 1967 جىلى اۋە­زوۆ اتىنداعى مۇراجاي ءۇيدىڭ اشىلۋىنا دا ات سالىسىپ، جازۋشىنىڭ ون ەكى توم­دىق شى­عارمالارىنىڭ كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىعۋىن دا قولعا الدى. اۋەزوۆتەن وزگە شاكارىم قۇدايبەر­دى­ۇلىنىڭ شىعار­ما­شى­لىعىن العاش بولىپ زەرتتەگەن عا­لىم­داردىڭ ءبىرى. شاكارىمنىڭ شىعار­ما­لارىن جيناقتارعا بىرىكتىرىپ، ماسكەۋدە شاكارىم تۋرالى ديسسەرتاتسيا قورعادى.

ءوز زامانىنىڭ بىلگىرى بولا بىلگەن، تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى، عالىم ءمۇسلىم بازاربايۇلى مادەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ ءارى قاراي دامۋىنىڭ جول-بەلەستەرىن الدىن الا سەزىنىپ، تۇيسىنە العان ەدى. 1970-1976 جىلدارى مادەنيەت ءمينيسترى، ال 1976-1981 جىلدارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۋازىمىن اتقارا وتىرىپ، ديپلوماتيا، اكادەميالىق عىلىم، ادەبيەتتانۋ جانە ادەبيەت سىنىنىڭ ورەسىنىڭ ءوسىپ، ءورىسىنىڭ كەڭۋىنە مول ەڭبەك ءسىڭىردى. سىرتقى ساياساتتا بىلىكتى مامان بولا وتىرىپ ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق پەن عىلىمعا قۇرىلعان جولىن تارك ەتپەدى. عالىمنىڭ قالامىنان جيىرماعا جۋىق ءىرى زەرتتەۋلەر مەن مونو­گرافيالىق ەڭبەكتەر تۋىندادى. ونىڭ ىشىندە «جاندى داستۇرلەر»، «ادە­بيەت جانە ءداۋىر»، «قازاق پوەزياسىنداعى ۇلت­تىق داستۇرلەر مەن جاڭاشىلدىق»، «ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ ەستەتيكالىق بايلىعى»، «كو­رىكتى ويدان – كوركەم ءسوز»، «زامانا تۋ­دىر­عان ادەبيەت» ت.ب دەپ اتاپ وتۋگە بولادى. اسىرەسە اباي مەن جامبىلدىڭ شى­عار­ماشىلىعىن زەرتتەۋدە، قازاق ادەبيەتىن سو­ناۋ ليرو-ەپوستىق جىرلار داۋىرىنەن حح عاسىرعا دەيىن قاراستىرۋدا عالىم وزىنشە تىڭ كوزقاراستار تانىتتى. «قازاق پوەزياسىنداعى ۇلتتىق داستۇرلەر مەن جاڭاشىلدىق» تاقىرىبىندا 1971 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قور­عادى.

عالىمنىڭ اۋدارماشىلىق قىزمەتى دە ءبىر توبە.  اريستوفاننىڭ شىعارمالارىن، تۋرگەنەۆتىڭ حيكاياتتارىن قازاق تىلىندە ەش مۇدىرمەستەن سويلەتتى. ۇلى وتان سوعىسى تۇسىنداعى قازاقستان مادەنيە­تى­نىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان ورىس جانە ۋكراين تەاترلارىنىڭ، «موسفيلم» مەن «لەنفيلمنىڭ» ۇلەسىن، سون­داي-اق س.ەيزەنشتەين، ا.پۋدوۆكين، ي.پىر­­ەۆتىڭ، ك.پاۋستوۆسكيدىڭ، م.شولو­حوۆ­ت­ىڭ ەڭبەك­تە­رىن تانىتا ءبىلدى. 300-گە جۋىق قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە عىلىمي ماقالالارى جاريالانعان.

ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن عىلىم جولىندا دا، ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە دە وتە ابىرويلى بولا بىلگەن ءمۇسلىم بازارباەۆ كوزى تىرىسىندە عىلىمنىڭ ۇشپاعىنا شىعا بىلگەن، ەل ءۇشىن ايانباي ەڭبەك تە ەتە بىلگەن كورنەكتى تۇلعا.

ولجاس بەركىنباەۆ

 

سوڭعى جاڭالىقتار