15 تامىز, 12:30 327 0 پوەزيا "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

تولىمبەك ءابدىرايىم: ادەبيەت دەگەنىمىز – ادامگەرشىلىككە سۇيىسپەنشىلىك  

– «مىقتى جازۋشى بولۋ ءۇشىن ونىڭ بالالىق شاعى باقىتسىزدىققا تولى بولۋ كەرەك» دەگەن ءسوز بار. ءسىزدىڭ بالالىق بالعىن شاعىڭىز قالاي وتكەن ەدى؟

– بالالىق شاق – ادام ءومىرىنىڭ ەڭ باقىتتى، بەيمارال، الاڭسىز جىلدارى عوي. الايدا، مەن الگى سوزگە كەلىسپەيمىن. نەگە؟ قالامگەردىڭ بالالىق شاعى باقىتسىز بولسا، ول نە جازادى، نەنى ساعىنادى؟ الەمدە ەڭ كوپ وقىلاتىن، 500 اڭگىمە جازىپ، 8 مىڭ ادامنىڭ كوركەم بەينەسىن سومداعان اتاقتى جازۋشى انتون چەحوۆتىڭ ءسوزى بار: «ادام بالاسى ساعىنىش پەن مۇڭنان ايىرىلعان كەزدە، بارىنەن ايىرىلادى»، دەگەن. تاماشا ءسوز ەمەس پە؟ ادام بالاسى ساعىنا ءبىلۋى كەرەك قوي.

– ماسەلەن... كىمدى؟ نەنى؟..

– بالالىق شاعىن، كوپتەن كورمەگەن تۋىسىن، باۋىرىن، دوسىن، سىنىپتاسىن، كۋرس­تاسىن... ارينە، ولاردىڭ ساعىناتىن كوركەم مىنەزى، كىسىلىك كەلبەتى بولسا... مەنىڭ دە ساعىناتىن جاندارىم كوپ... ءدال قازىر... اياگوزدەگى دوستارىم – بازاربەك اعامدى، ءۋاليحاندى، الىمبەكتى، باقىتومىردى ساعىنىپ وتىرمىن... ولار مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ادال، جاقسى ازاماتتار.

بازاربەك اقساقالوۆپەن بىرگە جۇمىس ىستەدىم. 1980 جىلدارى تەمىرجولدا جۇمىسشىلاردى جابدىقتاۋ ءبولىمى دەگەن مەكەمە بولعان. مەن ۆاگون-دۇكەندە ەكسپەديتور ەدىم. بازەكەڭ مەنىڭ كومەكشىم. تەمىرجول بويىنداعى شاعىن رازەزدەر مەن بەكەتتەرگە كۇندەلىكتى ازىق-تۇلىك، باسقا دا تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتار تاسيمىز. اقتوعاي بەكەتىنە تۇنەيمىز. قىستىڭ كۇنى. سۋىق. ىزعار. «بۋرجۋيكا» دەپ اتالاتىن تەمىر پەشكە بابىن كەلتىرىپ ەتتى اسامىز دا، اڭگىمە سوعامىز. بازەكەڭ اقىن كىسى. دويبىدان وبلىس چەمپيونى بولعان كەزىندە. اڭگىمەنىڭ مايىن تامىزادى. كوبىنە قوزعايتىنىمىز – ادەبيەت، پوەزيا تاقىرىبى. قىتايدان 1962 جىلى بەرى وتكەن ول كىسىنىڭ كورمەگەن مەحناتى از. سول جاقتا مەديتسينا ينستيتۋتىندا وقىعان. قۋدالاۋدى كوپ كورگەن... بازەكەڭنىڭ سول كەزدەگى تۇشىمدى اڭگىمەلەرىن ساعىنامىن. مىنە، قازىر دە كوز الدىمدا... ءتۇن... ارلى-بەرلى اعىلعان پوەزدار... دۇك-دۇك ەتكەن تەمىر دوڭگەلەكتەردىڭ تارسىلى مەن سىقىرى... شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەت»، ورالحان بوكەيدىڭ «ءوز وتىڭدى وشىرمە» روماندارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ بەينەسى... جۇزدەرىن كۇن مەن جەل قاقتاعان شارۋا ادامدارى، سارى كۇرتەشە كيگەن تەمىرجولشىلار... مەكەمەدە التى جىل جۇمىس ىستەگەن مەن ءۇشىن وسىنىڭ ءبارى ىستىق!

جىگىت اعاسى جاسىنداعى ءۋاليحان تە­مىر­جولدا ەلەكتر دانەكەرلەۋشى، قازىر دە. كوركەم ادەبيەتتى جانىنداي جاقسى كورەدى. اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ، مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ، اسقار التايدىڭ، تىنىشتىقبەك ابدىكاكىموۆتىڭ، تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ، سۆەتقالي نۇرجانوۆتىڭ، ەرعازى راحيموۆتىڭ شىعارمالارىن جاتقا ايتادى. كوپ وقيدى، كوپ توقيدى. ءاسىلى، كوركەم ادەبيەتتى سۇيگەن كىسىدەن جامانشىلىق شىقپايدى. ال الىمبەك كەزىندە اياگوز اۋداندىق مادەنيەت بولىمىنە قاراستى «بايان سۇلۋ» ءانسامبلىنىڭ بەلدى مۇشەسى بولعان. تالانتتى مۋزىكانت! قازىر جۇمىسسىز... شاعىن قالانىڭ شەتىندەگى ەسكى مايلين ەلدىمەكەنىندە تۇرادى. ازداپ ۇستالىقپەن اينالىسادى.

باقىتومىرمەن قازمۋ-دە بىرگە وقىدىق. بىرنەشە جىلدان بەرى وبلىسقا تارايتىن «ءمولدىر سانا» گازەتىن شىعارىپ كەلەدى. اينالاسى بەس-التى جىلدىڭ ىشىندە جۇرتشىلىق ىزدەپ وقيتىن باسىلىمعا اينالدىرىپ وتىر... سونىمەن قاتار ارداگەر جۋرناليست عابيت زۇلحاروۆ، امانجول ارعىنگەلدين، سىقاقشى مارات نۇرپەيىسوۆ، اقىن باحور راحيموۆ... ا، ءيا، زەينەتكەرلىگىنە قاراماستان ىشكى ىستەر سالاسىندا ءالى كۇنگە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان باحتيار اعام، ءارى دوسىم بار. وسى ازاماتتاردىڭ بارلىعى مەنى ساعىندىرادى، اڭساتادى، ىزدەيمىن.

– ايتقانداي، تەمىرجولدا ىستەگەن التى جىلىڭىز – از دا، كوپ تە ەمەس. سولاي عوي؟! دەسە دە، سول جىلدارى جازعان شىعارمالارىڭىز بار ما؟

– ءيا، بار. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان «اپات»، «قازاق ادەبيەتىنە» باسىلعان «حات» اڭگىمەلەرىم، ونىڭ الدىندا وزگە باسىلىمداردا جاريالانعان «شەرلى جۇرەك»، «جالعىز تىرنا»، «قۇس قاناتى»، «جالعىزدىق»، «قارا ەشكى» ت.ب. شىعارمالارىم سول كەزدەردە تۋدى. «اپاتتاعى» ءمامىش اقساقالمەن كوپ اڭگىمەلەسىتىنمىن. تاعدىرى اۋىر كىسى ەدى. جيىرما بەس جىلعا سوتتالىپ، جازاسىن سىبىردە وتەگەن! سونداي تازا، كىسىلىكتى، يماندى جان ەدى، جارىقتىق!..

– ول شىعارمالارىڭىزدى نەگە ۇزاق جىل ساقتادىڭىز؟ ءتىپتى، وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى...

– ءبىر كەزدەرى ونشا ۇناي قويماعان ەدى. ءبىر قايناۋى كەمدەي كورىنگەن. كەيىن وقىپ ەدىم، بىرنارسەلەر بار سياقتى... ازداپ وڭدەدىم، سوسىن ۇسىندىم.

جالپى، مەن بالالارعا ارنالعان شىعارمالارىمنان وزگەسىن ەرتەرەكتە، 23-25 جاسىمدا جازعانمىن. الگى «اپات»، «حات» سەكىلدى اڭگىمەلەرىم جەتەرلىك... كەشە عانا سوناۋ، 1979 جىلى قاعازعا تۇسكەن «اكە»، «جۋاس»، «جەڭگەتاي» دەگەن اڭگىمەلەرىمدى وقىپ شىعىپ، قۋانىپ قالدىم. اللا قالاسا، ولار دا جاريالانىپ قالار...

ءاسىلى، كوركەم شىعارما قاي كەزدە جازىلسا دا جاقسى دۇنيە بولۋى كەرەك. ويتكەنى، ادەبيەت دەگەنىمىز – ادامگەرشىلىككە سۇيىسپەنشىلىك! شىن مانىندەگى كوركەم ادەبيەت – ازاماتتىق تەرەڭ ويدان، ادامگەرشىلىك اسىل يدەيادان، بيىك پاراساتتان تۋادى! كوركەم شىعارما وقىرماندى ويلاندىرۋى، تولعاندىرۋى كەرەك. جان دۇنيەسىن استاڭ-كەستەڭ ەتىپ، قوپارۋى ءتيىس. جازۋشىدا تەرەڭ وي دا، كەستەلى، شۇرايلى ءتىل دە بولۋى كەرەك.

– قازىر – نارىق زامانى. كاسىپ بولسا عانا ءناسىبىڭ بار. وزىڭىزگە ءمالىم، تەك جازىپ، نان تابۋ مۇمكىن ەمەس... قاي كەزدە جازاسىز؟

– ءيا، كەڭەس زامانىندا قالامگەرلەرگە قولداۋ جوعارى بولدى عوي. بۇگىندە بىرىڭعاي شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋ قيىن. سەنبى، جەكسەنبى كۇندەرى عانا جانە كەشكى ۋاقىتتا ءبىر-ەكى ساعات قانا جازۋعا تۋرا كەلەدى. لەۆ تولستوي ايتىپتى: «قاشان جازباۋعا مۇمكىندىگىڭ بولماسا، سول ۋاقىتتا عانا قولىڭا قالام ال» دەپ. ال، بۇگىنگىنىڭ مىقتى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى اكىم تارازي اعامىز «جازۋ قيىن ەمەس، تابۋ قيىن! جازۋ وڭاي! تاپتىم، مىنەكەي-مىنەكەي دەپ، باس-اياعى جينالعان كەزدە وتىراسىڭ دا جازاسىڭ. ياعني، اڭگىمە بولسىن، حيكايات بولسىن، رومان بولسىن، ءيۋى قانعان كەزدە وتىرا قالاسىڭ دا جازاسىڭ»، دەيدى. «ويلان، ويلان جانە ويلان، – دەپ جازادى ءبىر ورىس ويشىلى، –  كەيىن ونى قاعازعا ءتۇسىرىۋ تۇك قيىندىق كەلتىرمەيدى، ال ويلانىلماعان، بىراق جازىلعان نارسە تۇككە دە تاتىمايدى».

– بۇگىن شە؟..

– بۇگىنگى سىنشىلار – وقىرمان عوي! ءوزى بايقاساڭىز، جاقسى شىعارمانى جۇرت اڭگىمەلەپ، ايتىپ كەتەدى.

– جازۋشى ءۇشىن باستى كريتەري نە بولۋى كەرەك؟ ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە...

– ايتايىن دەگەنىم، جازۋشىلار مەن ادەبيەتشىلەر ءۇشىن جاڭالىق ەمەس، بەلگىلى تەوريا عوي! جازۋشىعا كەرەگى – ءتاڭىرى بەرگەن تالانت پەن ءبىلىم! وسى ەكەۋى قالامگەردىڭ بويىندا بولۋى ءتيىس! سوسىن، ەڭبەك، ەڭبەك، تاعى دا ەڭبەك! ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانۋ – ەڭ الدىمەن ەڭبەكتى ۇيىمداستىرا ءبىلۋ كەرەك دەگەن ءسوز. بۇل – ادامنىڭ اسىل قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى. گەتە بار-جوعى ون توعىز جاسىندا كۇندەلىگىنە بىلاي دەپ جازىپتى: «ءبىز جاسپىز. سول سەبەپتى شيىر بولعان جولمەن جۇرمەك ەمەسپىز. توڭىرەگىمىزدەگىنىڭ ءبارىن ەرەكشە ىنتامەن زەردەلەپ، بارلىعىن دا قاپەرىمىزگە قانىقتىرامىز. ءبىز وتە ىقىلاستى بولامىز، پايدالى ءبىر نارسە يگەرمەي، ءبىر كۇندى دە بوس جىبەرمەيمىز». ال، اقىن ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە «قانداي دا تالانت بولماسىن، بىلىممەن قاناتتانۋى قاجەت. سوندا عانا ول ءوزىنىڭ بارلىق قۋاتىن تانىتا الادى»، دەگەن.

سودان سوڭ، جازۋشى جازىپ وتىرعان تاقىرىبىن جاقسى ءبىلۋى شارت. ءاربىر قالامگەر ءۇشىن كەيىپكەردىڭ ىشكى دۇنيەسىندەگى پسيحولوگيالىق سىر، مۇڭ، ارمان، ماقسات، تولىپ جاتقان كۇردەلى قۇبىلىستار ايقارا، جارقىراي اشىلىپ، حاراكتەر لوگيكاسىنا قاراي شەشىم تابۋ – باستى مۇرات! شىعارماداعى كوركەم بەينە، ياعني وبراز تولىق اشىلماسا ول ادەبي تۋىندى ەمەس. شىنايى جازۋشى سوزبەن، شۇرايلى، كەستەلى تىلمەن سۋرەت سالۋى ءتيىس. جازۋشىعا ەڭ كەرەگى – سۋرەتكەرلىك!

– اعا، قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار كومپوزيتورلاردىڭ ءبىرى – يليا جاقانوۆتىڭ بىرنەشە اندەرىنىڭ تاريحى جايلى دۇنيەلەرىڭىزدى ءباسپاسوز بەتتەرىنەن وقىرمان وقىدى، تانىسپىز. يليامەن قارىم-قاتىناسىڭىز جونىندە اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز....

– 1990 جىلى بولاتىن. «قازاق ادەبيەتىندە» قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزىم. ءتۇس الەتى بولىپ قالعان. بولمەگە يليا اعا كىردى. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ، ورىندىققا جايعاسىپ، ءوزىنىڭ «اسەل» ءانى جايلى اڭگىمە ايتا باستادى. شىڭعىس ايتماتوۆقا قالاي تىڭداتقانىن، تالعامى بيىك جازۋشىنىڭ قانداي كۇيدە قابىلداعانىن... ءۇنسىز تىڭداي بەردىم، قۇلاعىممەن ەستىگەندەرىمدى الدىمداعى قاعازعا جانە ءتۇرتىپ وتىردىم. ونىمدى يليا اعا بايقامادى...

اراعا كوپ ۋاقىت سالماي الگىنى كوركەمدەپ جازىپ، گازەتكە ۇسىندىم... يليا اعا تەلەفون سوعىپ، تاڭعالىسىن جاسىرمادى، جاقسى جازىلعانىن ايتىپ، العىسىن ءبىلدىردى. سودان كەيىن ءبىزدىڭ اعالى-ىنىدەي رۋحاني دوستىعىمىز باستالدى.

بىرلەسىپ كوپ جۇمىس ىستەدىك. كوكشەتاۋدا، اسەم بۋرابايدا ءبىرجان سال تۋرالى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ، بۇرىنعى بۋلاەۆ اۋدانىندا ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى حابارلار تۇسىردىك... ول حابارلار رەسپۋبليكالىق تەلەديداردان كورسەتىلدى. ءتۇپ نۇسقاسى قىزىلجار تەلەستۋدياسىنىڭ «التىن قورىندا».

يليا اعانىڭ اندەرى تۋرالى جازىلعان «داريا شابىت» اتتى شاعىن كىتابىم 2003 جىلى «ەلوردا» باسپاسىنان جارىق كوردى. العى ءسوزىن «ءان كاۋسارى» دەگەن تاقىرىپپەن ەڭبەك ەرى، حالىق جازۋشىسى  ءابىش كەكىلباەۆ جازعان. سوندا زاڭعار قالامگەر يليا اعانىڭ قايتالانباس بولمىسى، ادام جانىن تەربەپ، كەرەمەت اسەرگە بولەيتىن اندەرى جايلى ايتا كەلىپ، بىلاي دەپتى: «... تاريحتىڭ ءار باتىردىڭ ءار شايقاسىنىڭ جاي-جاپسارىن باجايلاي بايانداعانى سياقتى ءار سۋرەتكەردىڭ ءار تۋىندىسىنىڭ دا ەگجەي-تەگجەيىنە ەمىرەنە ۇڭىلە بىلگەنى لازىم ەكەن. تولىمبەك ءابدىرايىم ادەبيەتىمىزدە ءدال سونداي ماقساتپەن تىڭعا تۇرەن سالىپ، «داريا شابىت» دەرەكتى اڭگىمەلەر كىتابىن تۋدىرىپتى. بۇل – ءبىر وركەن جايار ونەگە بولسا كەرەك. ونىڭ بۇگىنگى تىڭدارمان قاۋىم مەن ەرتەڭگى زەرتتەۋشى قاۋىم تاراپىنان بىردەي ريزاشىلىققا يە بولاتىنىنا كامىل سەنەمىز».

ءيا، راسىندا، يليا جاقانوۆتىڭ جان-دۇنيەسى كوركەم، تالعامى ەرەك، بيىك. سوندىقتان، ونىڭ شىعارمالارى ءار زاماننىڭ بۋىنىمەن ۇندەسىپ، تىڭدالادى، ساعىندىرادى.

يليا جاقانوۆ – ءارى كومپوزيتور، ءارى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى، ءارى جازۋشى! رەتى كەلگەندە ءوز اندەرىن دە ادەمى ايتادى جانە كوپ اندەرىنىڭ ءسوزىن دە ءوزى جازعان! قۇداي-اۋ، نە دەگەن جادى، نە دەگەن ەڭبەك دەسەڭىزشى! كەيدە اپتالاپ، ايلاپ قوزعالماي، ۇيدەن شىقپاي جازىپ وتىرادى! اناۋ باتىس ولكەسىنىڭ بىزگە بەيمالىم اندەرىنىڭ سالا-سالا تاريحى، شەجىرەسى، ارقاداعى ءان پاديشالارى ءبىرجان سال، ۇكىلى ىبىراي، اقان سەرى تۋرالى تولىمدى، دەرەكتى دۇنيەلەر! تولىپ جاتىر! ءجيى حابارلاسىپ تۇرامىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت، اعا! قالامىڭىز مۇقالماسىن! بالالارعا بازارلىعىڭىز كوبەيسىن!

سۇحباتتاسقان

اسحات رايقۇل

سوڭعى جاڭالىقتار