15 تامىز, 12:28 557 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

مۇستافا مەن ماريا شوقاي

جاستاۋ كەزىمىزدە رەسەيدىڭ تاريح پانىنەن رەۆوليۋتسيالىق كوڭىل كۇيدەگى دۆوريانداردىڭ 1825 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى سانكت پەتەربۋرگتەگى كوتەرىلىسى تۋرالى وقىعانىمىز، اسىرەسە سىبىرگە ايدالعان ەرلەرىنىڭ سوڭدارىنان ءبىرسىپىراسىنىڭ ايەلدەرى ىزدەپ بارعانى، بار ورتاق  قيىنشىلىقتى بىرگە كورگەنى جادىمىزدان كەتە قويعان جوق. مۇنداي تاعدىر كەشەگى 30 جىلدارعى زوبالاڭداردا قازاقستاندا دا بولدى. ءتىپتى جازاعا تارتىلعانداردىڭ ايەلدەرى ءۇشىن ارنايى «الجير» سياقتى لاگەرلەر اشىلعانى دا بەلگىلى. مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىن باسقارۋشى ءوزىنىڭ حالىقتىڭ وكىلى ەكەنىن ۇمىتسا، مانساپ سۇيگىشتىككە سالىنىپ، تەك ءوز قامىن عانا ويلاسا، قاراپايىم ادام بالاسى ويلاي بەرمەيتىن تاعدىرلار قايتالانىپ تۇرادى ەكەن عوي.

مۇنىڭ بارلىعىن مەن بۇكىل تۇركى حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى  مۇس­تا­فا شوقايدىڭ جارى ماريا ياكوۆلەۆنا گورينانى ارنايى ويعا الىپ ايتىپ وتىرمىن. 1918 جىلعى 18 ساۋىردە ول كەڭەس قاراقشىلارىنان قاشىپ جۇرگەن بولاشاق جارىمەن مۇسىلمانشا نەكەلەسكەننەن كەيىن-اق سان سالالى قيىنشىلىقتارعا تاپ بولىپ، 1941 جىلدىڭ 27 جەلتوق­سا­نىن­دا رەسمي  سۇزەكتەن قايتتى دەگەنمەن بەلگىسىز جاعدايدا دۇنيەدەن وزعان مۇس­تافا شوقايدان  كەيىن دە ماريا شوقاي باسىنداعى ۋايىم مەن قايعىسى تۇتاسىپ كەتتى دەۋگە بولادى.

وسىلاي بار ءومىرىن ءوزى ەرەكشە تەرەڭ ءتۇ­سىنە سۇيگەن  مۇستافاسى قايتىس بول­عان­نان كەيىن جالعىزدىقتىڭ بۇكىل ازابىن تارتقان ماريا ياكوۆلەۆنا گورينا كىم ەدى؟ نەگە بۇل كىسى 1918 جىلى-اق الداعىنى كورىپ-ءبىلىپ تۇرىپ وسىنشالىقتى قيىن­شى­لىق­قا باس تىككەن بولاتىن؟ ءومىر­باياندىق  ءمالى­مەت­­تەرىمىز تىم كەدەي. جا­قىن­دا قولىمىزعا تۇسكەن  ورىس تىلىندە جازىلعان  «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تاعى قازاقتار: شەتەلدىك ارحيۆ قۇجات­تارى» اتتى كىتاپتا «گۋرينا (تۋعانداعى تەگىءا.ب.) ماريا 1890 جىلعى 23 جەل­توقساندا ۆيلنيۋستە دۇنيەگە كەلگەن. اكە- شەشەسى ياكوۆ جانە اناستاسيا كارتسينكيندەر. ودەسسا وپەراسىنىڭ ءانشىسى بولعان». ءتورت جاسىنان  ون التىعا دەيىن ودەسسادا تۇرعان. ال مۇستافامەن تانىس­قان­نان كەيىنگى جيىرما ءۇش جىلدىق ءومىرىن ءوزى جازىپ كەتىپ ەدى. وسى تۋرالى ءبىز دە ايتقىمىز كەلىپ وتىر.

ماريا شوقاي 1916 جىلعى 10 تامىزدا تاش­كەنتتە گەنەرال ساحيب-گيرەي ەني­كەەۆ­تىڭ ۇيىندە پەتەربۋرگتەن كەلگەن قوناق­تار­مەن بىرگە بولعان مۇستافا شوقايمەن العاش رەت تانىسقان بولاتىن. ءتىپتى جاس قوناققا ارناپ بىرنەشە ءان دە شىرقاعان كورىنەدى. ول كەزدە پەتەربۋرگتە وقيتىن مۇستافا س گ. ەنيكەەۆتىڭ بالالارىمەن، تاشكەنت گيمنازياسىندا  وقىعان كەزدەگى دوستارىمەن بىرگە قىزىقتى كۇندەر ءوت­كىز­گەن. ماريا گورينانىڭ استانالىق مودامەن وتە ادەمى كيىنگەن، تاربيەلى، وتە ۇقىپ­تى جاننىڭ  قاسىندا ءجۇرۋ  اسا  قىزىقتى كورىنەتىن دەپ جازۋى تەگىننەن تەگىن ەمەس ەدى. ول كەزدە مۇستافا ءاليحان بوكەي­حان­نىڭ ۇسىنىسىمەن مەملەكەتتىك دۋما مەن ۇكىمەتتىڭ تىڭداۋىنا دۋمانىڭ جانىن­داعى مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ توراعاسى  ق. م. تەۆكەلەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن قۇرا­مىن­­دا فراكتسيا مۇشەسى ش. مۇحا­مە­دياروۆ جانە كەيىن قوسىلعان دەپۋتات ا. ف. كەرەنسكيلەر بار  دەلەگاتسيانىڭ اۋدارماشىسى، حاتشىسى جانە مامان زەرتتەۋشىسى رەتىندە  بولدى. دەلەگاتسيا 1916 جىلعى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ  تىلداعى جۇمىسقا 19-43 جاستاعىلاردى الۋ تۋرالى جارلىعىنا قارسى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوتەرىلىسىن قاتىگەزدىكپەن باسقانى تۋرالى ارنايى ماتەريالدار جيناۋ ماقساتىمەن كەلگەن ەدى. كوميسسيانىڭ تۇركىستانداعى تەكسەرۋ جۇمىستارىنا تاشكەنت ولكەلىك پروكۋراتۋرا مۇشەلەرى قىزۋ ارالاسادى، مۇنىڭ قۇرامىندا ماريا گورينانىڭ كۇيەۋى دە بار ەدى، ال ءوزى   تاشكەنتتەگى وپەرا تەاترى­نىڭ ءانشىسى بولاتىن. مۇستافا شوقاي كوميسسيامەن بىرگە بىرنەشە رەت بۇلاردىڭ ۇيىندە بولادى.

مۇستافا شوقاي ءوزى قۇرۋىنا بەلسەنە ارالاسقان، باسشىسى دا بولعان تۇركىستان اۆتونومياسىن كەڭەس  ۇكىمەتى قۇلاتىپ، قو­قاندى جەرمەن جەكسەن ەتكەن سوڭ باس ساۋعالاپ، فەرعانا تاۋلارىن ارالاپ، تالاي تاعدىردى باستان كەشىرىپ، تاشكەنتكە ورالادى. وزىنە قيىن قىستاۋ كەزەڭدە  سۇيەنىش بولاتىن ادام ىزدەيدى. تاڭداۋ 1916 جىلدان تانيتىن، بىراق ارادا وتكەن بىرەر جىلدا كەزدەسە قويماعان ماريا ياكوۆلەۆنا گوريناعا تۇسەدى. مۇنداي قادامعا بارۋعا بۇرىن تابيعاتىن تانىعان جاننىڭ كەيىنگى وتباسىلىق جاعدايى، ون جىل وتاس­قان، وزىنەن جيىرما جاس ۇلكەن زاڭگەر كۇيەۋى­مەن اجىراسىپ، ەندى ماسكەۋگە كە­تۋ­دىڭ قامىمەن جۇرگەن كەزى سەبەپ بولعان شىعار. بىردە كوكتەمنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى ماريا ياكوۆلەۆنا بۇرىنعى ۇيىنە جازدىق كيىم الۋ ءۇشىن كەشكىلىك كەلگەندە الدىنان قاسىندا قورعاۋشىسى بار، وسى ۇيدە ءبىرازدان بەرى ءوزىن كۇتىپ جۇرگەن مۇستافا شوقاي شىعادى. بۇل ۇلكەن عي­ما­راتتىڭ ءبىر بولىگىندە مۇستافا بۇرىن­نان تانىس ءۇي يەسىمەن كەلىسىپ ۋاقىتشا تۇرىپ جاتىر ەدى.  جاي-جاپساردى ءبىلىپ، تاعى دا ۋاقىتشا باسقا قونىس تاۋىپ بەرىپ ماريا گورينا ەندى ءوزى مۇستافاعا قامقورلىق جاساي باستايدى. وسىلاي 1918 جىلدىڭ ناۋرىزى ەكى ارىس­تىڭ تاعدىرىن ماڭگىلىك تابىستىرادى.

مۇستافانىڭ تالاپ ەتۋىمەن حريستيان دىنىندەگى ماريا مۇسىلماندىقتى قابىل­داپ، ءساۋىردىڭ  18-ءى كۇنى ەكى وزبەك جىگىتىنىڭ كۋا­لىك ەتۋىمەن  ەسكى تاشكەنت قالاسىنىڭ  يمامى نەكەسىن قيادى. سول كۇننەن باستاپ ماريا ياكوۆلەۆنا وزىنە شوقاي اتىن قو­سىپ الدى. ەندى مۇستافانىڭ ءومىرىن ساق­تاپ قالۋ ءۇشىن تاشكەنتتەن  كەتۋ كەرەك بولدى. قالادان تىسقارى جەرگە اتتاپ باسۋعا  رۇقسات جوق. مۇستافانىڭ باسىنا 1000 رۋبل بايگە جاريالانعان. ىزدەستىرۋ شارالارى وتە ءجىتى ءجۇرىپ جاتقان كەز. ماريا ياكوۆلەۆنا جارىن قالادان الىپ شىعۋ تۋرالى ويلارىن ەشكىمگە ايتپاي، وعان اسكەري كيىم كيگىزىپ، اۋىر جارالىعا ۇقساتىپ،  بەت اۋزىن تاڭىپ، ونى وڭاي­لىق­پەن ادام تانىمايتىن ەتىپ جولعا دايىندادى. ويتكەنى ونى تانىعان كەز كەلگەن رەسمي ورگاننىڭ ادامى «پرولەتاريات ديكتاتۋراسىن تاراتۋشى» دەپ اتىپ تاستاۋى مۇمكىن ەدى. ستانتسياعا كەلىپ، پوەزعا وتىرادى. بۇل كەزدە جولاۋشىلاردىڭ بيلەتتەرى مەن رۇقسات قاعازدارىن تەكسەرىپ جاتقان ەدى.  مۇنى كورىپ بۇلار قاتتى ابىرجۋعا تۇسەدى. بۇل مامىردىڭ ءبىرى بولاتىن. مۇستافانىڭ اۋزى مەن مۇرنىن اۋا جۇتۋ ءۇشىن اشىق قالدىرىپ، باسىن جاق­سىلاپ تاڭىپ تاستاعان. كۇن ىستىق ءارى قورقىنىشتان مۇستافا زورعا شىداپ جاتادى. ءتيىستى قۇجاتتار دايىن بولعا­نى­مەن، بەت ءجۇزىن اشىپ  تەكسەرسە، مۇستافانى تانىپ قويۋى مۇمكىن ەدى. ول كەزدە قۇجاتتارعا سۋرەت جاپسىرىلمايتىن. كەزەك وسىلارعا كەلگەندە تەكسەرۋشى ارتىنا قاراپ بىرەۋمەن سويلەسەدى دە،  جاڭىلىسىپ، كەلەر كۋپەگە ءوتىپ كەتەدى. وسىلايشا بۇلار تەكسەرۋدەن قۇتىلادى،  پوەز دا قوزعالادى.

مۇستافا جانە ماريا شوقاي مىنگەن پوەزد اقتوبەگە جەتكەننەن كەيىن توقتاي­دى. ورىنبور باعىتىنداعى تەمىر جول سوعىسقا بايلانىستى جابىق بولاتىن. سودان ءتۇرلى كولىكپەن الدىمەن ورىن­بور­عا، سونان سوڭ سامارا ارقىلى ۋفاعا، ودان ەكاتەرينبۋرگكە جەتەدى. ال چەليابينسكىدە بولعاندا وندا قالىپتاسقان جاعدايعا باي­لانىستى مۇستافا شوقاي مەن 1918 جىلعى 19 قاراشادا ەكاتەرينبۋرگتە تاراتىلعان قۇرىلتاي ماجىلىسىنەن كەيىن قوسىلعان ۋكرايندىقتاردان وسى جيىنعا سايلانعان ۆاديم چايكين ەكەۋى بولەك، كاۆكازعا قاراي قاشۋعا ءماجبۇر بولادى. ال ماريا شوقاي 1918 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا چەليابينسكىدەن شىعىپ، «بىرەسە  قيىنشىلىققا تولى، بىرەسە زيالى الاقاندارعا تاپ بولىپ» 1919 جىلدىڭ 20  ساۋىرىندە باكۋگە جەتەدى. سودان بىرنەشە كۇننەن كەيىن تبيليسيگە باعىت الىپ، پوەزد مامىردىڭ 1-ىندە ستانتسياعا توق­تاعاندا، قولىندا ءبىر شوق گۇلى بار  مۇستافا شوقاي كۇتىپ تۇرعان ەدى.  وسىلاي قايتا تابىسقاننان كەيىن دە بۇلتتى كۇن ىدىراپ، كۇن جارقىراي قويعان جوق. قىزىل ارميا مۇندا كەلىپ، قالانىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ، باسشىلارىن تۇتقىن­داي باستاعاندا، بۇلار باتۋميگە كەتەدى. سول جەردەن تۇرىك كەمەسىنە ءمىنىپ، ىستام­بۇلعا بارادى. 1921 جىلدان فرانتسيادا، پاريج قالاسىنا جەتكەننەن سوڭ جات جەردىڭ جاڭا قيىنشىلىعى كۇتىپ تۇردى.  شەت ەل بولسا دا ماريا شوقاي ءوزىنىڭ كاسىبي ماماندىعى بويىنشا ونەر سالاسىمەن دە اينالىسادى. ول ءوز ەستەلىكتەرىندە مالچەۆسكيدىڭ ورىس حورىنا  قاتىس­قا­نىن، ەلحامرا وليمپيا جانە دومينوۆ تەاترلارىنىڭ قۇرامىندا ءان شىرقاپ  يتاليا، انگليا ەلدەرىندە ونەر كور­سەت­كەنىن ەسكە الادى. الايدا، كوپ ۇزاماي مۇستافامەن ەكەۋىنىڭ تابىسى كۇن كورىستەرىنە جەتپەي، اقشالارى تاۋسىلىپ تۇرمىستارى قيىندايدى. قالتالارىندا كوك تيىن قالماي، مويىندارىنا الجاپ­قىشتارىن ءىلىپ، جۇرتقا ءدام دايىنداپ، كۇنەلتۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى. ماريا شو­قاي مىناداي حابارلاندىرۋ  دايارلايدى: «مادام شوقاي ءۇش ءتۇرلى تاعامنان تۇرا­تىن تۇسكى اس بەرەدى. باعاسى 5-فرانك. تا­ماق بەرەتىن ۋاقىت 12-دەن 3-كە دەيىن. تاماققا كەلگىسى كەلگەن ادامداردىڭ جازىلىپ قويۋىن وتىنەمىن». ساعات 3-تەردە  تاماق جەۋگە العاشقى كليەنت كەلەدى. ماريا شوقاي وعان بۇگىن تاماقتىڭ تاۋسىل­عانىن ايتىپ، ەرتەڭگە الدىن الا اقشاسىن تولەپ جازىلۋىن وتىنەدى. ول تاڭ قالادى. وسى كەزدە مۇستافا كەلىپ قالىپ، ونىمەن تۇرىكشە سويلەسە باستايدى. سويتسە ول بۇرىن رەسەيدە يراننىڭ ەلشىسى بولعان ەكەن، ول 10-فرانك بەرىپ كەتەدى. وسىلاي باستالعان شەت ەلدەگى تاعدىردىڭ دا بۇدان بىلايعى  20-جىلدان استامىنىڭ راحاتى  مول بولدى دەي المايمىز. مۇستافا شو­قاي ەلىم دەپ، تۇركى جۇرتىم دەپ ءومىر سۇرسە، سولاردىڭ بولاشاعى ءۇشىن بارىن سالىپ كۇرەسسە، ماريا ياكوۆلەۆنا جان جارىم دەپ ءومىر ءسۇردى، بارىنەن بۇرىن جارى­نىڭ جايىن ويلادى. ەرى كۇلسە قۋاندى، ۋايىمداسا قايعىردى. ەرى قايتقاننان سوڭ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت جالعىز­دىق­تىڭ ازابىن  تارتتى. بىراق ءوزى رۋحاني سۋىلىپ، تۇرمىس جاعدايى كۇيزەلىستە بولسا دا، مۇستافا دەپ كەلگەندەرگە قولى­نان كەلگەن قامقورلىعىن اياماعان.

ءومىر بولعان سوڭ ءار ادامنىڭ ماڭ­دايى­نا جازىلعان تاعدىرى بولاتىنى زاڭدىلىق. ودان، اسىرەسە قوعامدىق ساياسي ءومىردىڭ  جەتەكشى تۇتقالارىنىڭ ءبىرىن ۇستاعان،  تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ تاعدىرى ءۇشىن جانىن جالداعان  كوشباسىلاردىڭ جىراق قالۋىن  ويلاۋدىڭ ءوزى ۇشقارىلىق بولار ەدى. ولاي بولسا، مۇستافا شوقاي تاپ بولعان تاعدىردان ماريا شوقايدىڭ  دا ءومىر جولدارىن  ءبولىپ قاراي المايمىز. ساياساتپەن تىكەلەي اينالىسپاسا دا كۇيەۋىن تۇسىنەتىن، ونىڭ بارلىق ءىس-ارە­كە­تىن قولداعاندى سۇيەتىن ول: «مەن ەشقاشان سايا­ساتپەن اينالىسقان ادام ەمەسپىن، بىلمەيمىن دە. توڭكەرىستىڭ دە نە ءۇشىن بولعا­ن­ىن تۇسىنگەن ەمەسپىن» دەيدى ءبىر سوزىندە. ماريا شوقاي مۇستافانىڭ قارىم-قا­بىلەتىن  تانىدى، حالىقشىل قايسار ەرەكشەلىگى مەن  توڭىرەگىندەگىلەرگە جەل بولىپ  تيمەيتىن جىبەكتەي مىنەزىنەن قۋات الدى. كۇيەۋىنىڭ قاس-قاباعىنان سەرگەك تە سەزىمتال جان ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن تەرەڭ ۇعىنىپ، ۇلكەن جۇرەكتى ادال جار بولدى.

1939 جىلدىڭ 1-مامىر كۇنى مۋسسوليني فرانتسياعا سوعىس جاريالايدى. يتا­ليانىڭ اسكەري ۇشاقتارى پاريج اسپانىن تورلايدى. كوشەدە ءجۇرۋ قاۋىپتى بولا باستايدى. مۇستافا ۇيدە وتىرىپ جازۋمەن اينالىسىپ، 5-لامپالى راديو قابىل­دا­عىشتان ۇزبەي سوڭعى جاڭالىق تىڭدادى. راديو ەسكى بولعاندىقتان حابارلار دۇرىس ەستىلمەي قالاتىن. مۇنداي كەزدەرى مۇس­تا­فا قاتتى اشۋلانىپ،  كانالداردى تۇرىك، نەمىس تىلدەرىندەگى تولقىندارعا اۋىستىرىپ ابىگەرگە تۇسەتىن. كەيبىر كەز­دەرى وزىمەن-ءوزى بولعاندى قالاپ تۇيىق­تالىپ قالاتىن. اسىرەسە، سوعىس باستالعالى ءجۇي­كەسى سىر بەرە باستايدى. اقىلداسۋ كەرەك دەگەندى ءجيى ايتادى. ونداي كەزدەردە ماريا ياكوۆلەۆنا سەبەبىن سۇراپ مازالامايتىن، كەيىن  مۇس­تافا­نىڭ ءوزى ايتىپ بەرەتىن.

سول كەزدەگى فرانتسيا ۇكىمەتىنىڭ زاڭ­د­ا­رى شەتەلدىك پانا ىزدەۋشىلەر (ەميگرانتتار) ءۇشىن دەموكراتيالىق تۇرعىدان الىپ قاراعاندا قولايلى بولدى. بىراق گەرمانيا سوعىستى باستاعاننان سوڭ ەميگرانت­تاردىڭ ءبىرسىپىراسى امەريكاعا، مۇسىلماندارى تۇركياعا   كەتىپ جاتتى.  مۇستافا شوقايلارعا دا كەتۋگە مۇمكىندىك بولعان ەدى، امەريكاعا ۆيزاسى دا بار بولاتىن، الايدا مۇستافا مۇنداعى يدەيالاس جولداستارىن تاستاپ، مۇحيت اسىپ، ەلدەن تىم جىراق كەتۋدى قالامادى. ول «ماعان پانالايتىن ورىن بەرگەن مەملەكەتتى تاس­تاپ كەتۋ، ءوز وتانىڭدى تاستاپ كەتكەنمەن بىردەي» دەپ ويلادى. ماريا بۇل جونىندە ويلاعانىمەن جارى سىڭاي تانىتپا­عان­دىقتان جابىق كۇيىندە قالادى. سابىر ساقتايدى.

كوپ ۇزاماي 1940 جىلعى 13-ءشى مامىر كۇنى نەمىستەر پاريجگە كەلەدى. گەرمانيا فرانتسيانى باسىپ العاننان كەيىن جاڭا پاريجاندىقتاردىڭ جاعدايى كۇرت ءوز­گەرەدى. مۇستافا شوقاي تۇتقىندالىپ، كام­پيەن تۇرمەسىنە  جابىلادى، ودان بوساتقاننان سوڭ ەكى كۇن گەرمانياعا، بەرلينگە كەتۋگە دايىندالادى. وعان ءتۇر­كىستان­­دىق تۇتقىندار الدىندا  راديودان ءسوز ۇسىنىس جاسالادى، بىراق مۇستافا تۇت­قىندارمەن  كەزدەسپەي، ولارعا راديو ارقىلى ەشتەڭە ايتپايتىنىن كەسىپ ايتقان ەدى.  سونىمەن ەكى كۇننەن كەيىن بەرلينگە كەتەدى. ول كەتەرىندە حابارلاسىپ تۇرۋى ءۇشىن ۋالي كايۋم سارايىنىڭ ادرەسىن بەرىپ، اشىق حات جازۋىن ءوتىنىپ، ءوزىنىڭ دە  حاتتار سالىپ تۇراتىنىن، سوعىس كەزىندە وسىلاي ەتكەن دۇرىس ەكەنىن ايتادى. ماريا شوقاي جارىنىڭ كەتىپ بارا جات­قان ءساتىن كورۋ ءۇشىن ءوزى تەرەزەگە جا­قىن بارعانىن، ونىڭ سوڭعى رەت يشارات ەتىپ «ءسۇيدىم دەگەندى ءبىلدىرىپ» قولىن بۇل­عا­عانىن، سودان كەيىن ونى كورە الماعانىن قامىعىپ ەسكە الادى. كۇيەۋى ولگەننەن كەيىن دە وزبىر ساياساتتىڭ ءارتۇرلى شىرماۋىنا ۇشىراۋ، ءومىردىڭ سول داۋىردەگى اۋىر كەزەڭدەرى جاسىنان جالىنداپ جال­قى وسكەن قايسار ماريانىڭ ساعىن سىندىرا المايدى.. ەكى رەت تۇرمە ەسىگىنىڭ الدىنان قايتادى. ەستى جان ەسىن تەز جينايدى. قۇداي قوسقان مۇستافا ءۇشىن ءالى دە اتقارىلۋعا ءتيىستى جۇمىستاردىڭ اۋقى­مىن توپشىلايدى. ەندىگى قالعان ءومىرىنىڭ  بارلىعىن مۇستافادان قالعان مول تاريحي مۇرالارىن كەلەسى ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ امالىن قولعا الادى. سۇرىپتاپ، تۇپتەپ ارنايى قوراپتارعا سالىپ مۇراعاتقا وتكىزەدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە قارتتار ۇيىندە بولىپ، 1969 جىلى بۇل ءپاني دۇنيەدەن باقيلىققا مۇستافام دەپ اتتانادى. جات جەردە جالعىز قالعان تۇرمىس ازابىن ءسوز جەتكىسىز كورە وتىرىپ، جارىنا قارىز بولماي كەتتى. سوناۋ 1918 جىلعى تاڭداۋ دا، ىزدەۋ دە استە قاتە بولماعان، ۇلى جۇرەك جاڭىلىسپاعان.

ماريا شوقاي بار بايلىعى، قانشا جوقشىلىقتا جۇرسە دە قاستارىنان تاستامايتىن جالعىز پيانينوسىن ساتىپ،  جالعىز فورتەپياناسىن ساتىپ، ەرىنىڭ بەيىتىنە بيۋسىمەن  ەسكەرتكىش ورناتتى. الايدا كەيىن تۇرىك بەيىتىنىڭ يەلەرى ادام بەينەسى قويىلمايتىن ءدىني كوزقاراستان ءبيۋستى الىپ تاستايدى. ەكىنشىسى    ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ، 1941-1963 جىلدار ارالىعىندا «مەنىڭ مۇستافام» اتتى ەستەلىك جازىپ، سەكسەن ءۇش جاسىندا سوڭعى نۇكتە قويادى. اۆتور «وقىر­مان­داردىڭ بۇل شىعارمانىڭ ادەبي كور­كەم­دىگىنە اسا ءمان بەرمەۋىن وتىنەمىن. ويتكەنى مەن شىعارما جازۋعا قابىلەتسىزبىن» دەپ اسا قاراپايىم­دىلىق تانىتقانىمەن بۇل، ەڭ ءبىرىنشى، مۇستافا شوقاي تۋرالى تۇڭ­عىش ەستەلىك كىتاپ، مۇستافاتانۋ عىلى­مى­نا قوسىلعان باعا جەتپەس العاش تۋىندى ەدى. ەكىنشىدەن، سوڭعى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت مۇستافا شوقاي تۋرالى قالام تارتقان كەز كەلگەن تاريحشى نە ساياساتكەر عالىم بولماسا تەك مۇستافا  ءومىرىن تانىعىسى، بىلگىسى كەلگەن قارا­پايىم وقىرمان بۇل ەڭبەككە سوقپاي، بۇ­دان رۋحاني قۋات الماي كەتكەن جوق. ءۇشىن­شى، قازىر دە ۇلى كۇرەسكەر تۋرالى بىلگىسى كەلگەن كەز كەلگەن زەرتتەۋشى  العاشقى قادامىن وسىدان باستايدى. ماريا شو­قاي­دىڭ ءوز قابىلەتى مەن مۇمكىندىگى جەتكەنشە، ارىنىڭ الدىندا جاۋاپ بەرە وتىرىپ، جەتىستىكتەرى مەن قاتەلىكتەرىن ەشبىر قوسپاسىز ايتىپ، مارقۇم كۇيەۋىنىڭ پورترەتىن شىنايى سۋرەتتەپ شىققانىنا تاڭ قالماۋ،  شەكسىز ريزا بولماۋ مۇمكىن ەمەس. ال ەستەلىك تۋرالى اڭگىمە بولەك، الدا.

ابدىجالەل باكىر

ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار