15 تامىز, 12:21 856 0 ىشكى ساياسات اسەل انۋاربەك

اتا كاسىپ – جۇرتقا ءناسىپ

مەملەكەت تاراپىنان اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ىسىنە باسا  نازار اۋدارىلۋدا. ويتكەنى بۇل سالا ەل ەكونوميكاسىندا ماڭىزدى رولگە يە. ونىڭ دامۋى ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىن تەڭەستىرىپ، ەڭبەك ونىمدىلىگىن  ارتتىرادى جانە حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ ءومىر دەڭگەيىنىڭ جاقسارۋىن قامتاماسىز ەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا  «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان  مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» قولعا الىنعانى بەلگىلى.

بۇگىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەن ەكو­نوميكانىڭ تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان سالالارىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە بيزنەس ءۇشىن ەكونو­مي­كالىق تۇرعىدان تارتىمدى سالاعا اينالىپ وتىر. اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋعا ارنالعان باعدارلامانى ءجۇ­زەگە اسىرۋ ارقىلى اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى ءبىر جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى 4,0 ملن تەڭگەگە دەيىن 2,5 ەسەگە، قايتا ءوڭ­دەل­گەن ءونىم ەكسپورتى 2,7 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن 2,5 ەسە، اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 2 ەسەگە دەيىن، سالانىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا ينۆەستيتسيالار ءتۇسىمى 3 ەسە، تارتىمدى نەسيە قارجىلارىنىڭ كولەمى 2021 جىلعا قاراي  2017 جىل دەڭگەيىنە قاراعاندا 9 ەسە ۇلعايادى. سونىمەن قا­تار، باعدارلاما ناتيجەسىندە 600 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ، اينالىمعا قوسىمشا 500 ملن گەكتار جايىلىم ەنگىزىلۋى ءتيىس. ودان بولەك سيىر جانە قوي ءوندىرىسىن 600 مىڭ توننادان 1,6 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتىپ، ءىرى قارا مال ەتىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا 5 كوشباسشى ەلدەر قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.

 

قازاق مالىنىڭ ەتى مەن ءسۇتى مولايا ما؟

جوعارىدا اتالعان شارۋاشى­لىق­تار اراسىندا مال شارۋاشى­لى­عىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن الار ورنى ەرەكشە. سەبەبى مال شارۋاشىلىعى اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ تەك جالپى ءونىم بەرەتىن سالاسى عانا ەمەس، حالىقتى ماڭىزدى ازىق-ءتۇ­لىكپەن قامتاماسىز ەتەتىن سالاسى. سوڭعى جىلدارى مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋدە وڭ ءوسىم بايقالادى. ءبىرىنشى جار­تى­جىلدىقتىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا مال شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى ءوت­كەن جىلدىڭ وسى كەزەڭى­مەن سا­لىس­تىر­عاندا 962,2 ملرد تەڭگەدەن 1063,5 ملرد تەڭگەگە دەيىن 10,5 پايىزعا ۇلعايدى. سيىر ەتىن ءوندىرۋ 477 مىڭ توننانى قۇرادى، بۇل ىشكى تۇتىنۋدىڭ 98 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. تيىسىنشە قوي ەتى 150 مىڭ توننا، شوشقا ەتى 86 مىڭ توننا بولدى. 2018 جىلدىڭ قورى­تى­ن­دىسى بويىنشا سيىر ەتى بويىنشا ەكسپورت كولەمى 19,9 مىڭ توننانى، قوي ەتى 3 مىڭ توننانى، شوشقا ەتى 400 توننانى قۇرادى. ەت ەكسپورتىن ەسەپكە الۋ ستاتيستيكا كوميتە­تى­نىڭ ستاتيستيكالار دەرەكتەرى نەگىزىندە، سونداي-اق ەكس­پورتقا بەرىلگەن ۆەتەري­نار­لىق سەرتيفيكاتتار نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى. بۇ­لاردىڭ كور­سەتكىش­تەرىنىڭ ايىرما­شى­لىعى ستاتيستيكا ادىستەمەسىندە ەتكە قايتا ەسەپتەگەندە سويۋعا ەكسپورتتالعان ءتىرى مال ساناتىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى.

«اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ­دىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مال شارۋا­شى­لىعى سالالارىن دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى سالالىق باعدارلامالارىن قابىلداپ ىسكە اسىرۋدا. ءاربىر باع­دار­لامادا فەرمەرلىك شارۋاشى­لىقتاردى جانە وندىرىستىك قۋاتتاردى قۇرۋ بويىنشا وڭىرلەر بولىنىسىندە ينديكاتيۆتىك كورسەتكىشتەر بار جانە مال شارۋاشى­لىعى ءونىمىن ءون­دىرۋ جوسپارلى كورسەت­كىش­تەرى كورسەتىلگەن. ەتتى مال شارۋا­شىلىعىن دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسى 10 جىل ىشىندە بورداقىلاۋ الاڭدارى جانە ەت كومبيناتتارىمەن كووپەراتسيالانىپ جۇمىس ىستەيتىن ەتتى مال شارۋاشىلىعى مەن قوي شا­رۋا­شىلىعىندا  80 مىڭ وتباسىلىق فەر­مەر­لىك شارۋاشىلىقتاردى قۇرۋدى كوز­دەيدى.  باعدارلاما سيىر ەتى مەن قوي ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىت­تال­عان.  ءسۇتتى مال شارۋا­شى­لى­عىنىڭ ۇزاق مەر­زىمدى باعدارلاماسى ءسۇت ءونىم­دە­رىنىڭ يمپورتىن الماستىرۋعا باعىت­­تال­عان. جالپى العاندا، ونەر­كا­سىپتىك جانە وت­باسىلىق ۇلگىدەگى ءسۇت-تاۋار فەرما­لا­رى­نىڭ سانىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن قايتا وڭدەۋ قۋاتتىلىعىن تيەۋ ءۇشىن ءسۇت ءوندىرۋ كولە­مىن 1 ملن تونناعا ۇلعايتۋ جوسپارلانۋدا.

 

وزىمىزدەن  ارتىلعانى  شەتەلگە

سيىر ەتى مەن قوي ەتىن وندىرۋدە، سون­داي-اق ەكسپورت كولەمىن كەڭەي­تۋ ءۇشىن ءىرى قارا مال مەن قويدىڭ انالىق باسىن ەسەلەپ ءوسىرۋ قاجەت. ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسى اياسىندا وتكەن جىلدان باس­تاپ جەڭىلدىكتى شارتتارمەن ەتتى مال شارۋاشىلىعىندا وتباسىلىق فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى قۇرۋعا كرەديت بەرۋدىڭ ارنايى باعدارلامالارى ىسكە قوسىلدى. 2019 جىلى 683 وتباسىلىق فەرما 66,7 مىڭ باسقا نەسيە الىپ، 42 مىڭ انالىق باس ءىرى قارا مال اكەلدى. مال باسىن ساتىپ الۋدىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەرى اقتوبە جانە الماتى وبلىستارىندا، ەڭ تومەن كورسەتكىشتەرى قوستاناي وبلىسىندا. سونىمەن قاتار، 536 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق 210 مىڭ انالىق قوي ساتىپ الۋعا قار­جى­لاندىرىلدى. قوي باسىن ساتىپ الۋدا كوش باستاپ تۇرعاندار باتىس قازاقستان، الماتى، تۇركىستان جانە جامبىل وبلىستارى. تومەن كورسەتكىشتەر بار بۇل قوستاناي جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى.

اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسى بويىنشا: «ءبىز وسى سەكتوردا ىسكە اسىرىلماعان ۇلكەن الەۋەتتى كورىپ وتىرمىز. جىلدام ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ونەركاسىپتىك ءسۇت-تاۋار فەرمالا­رىن سالۋ قارقىنىن ارتتىرۋدى قام­تا­ماسىز ەتۋ قاجەت. ول ءۇشىن مينيسترلىك جەكە تۇجىرىمداما ازىرلەۋدە. ءوز ءوندىرى­سى­مىزدىڭ كولەمىن ارتتىرۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن وتكىزۋ نارىقتارىن كەڭەيتۋ جانە ەكسپورتتى ۇلعايتۋدى ىنتالاندىرۋ قاجەت. مينيسترلىك اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىنىڭ ەكسپورتى بويىنشا قر ءۇشىن نەگىزگى ەلدەرىنە (ەو، قحر، يران، پارسى شىعاناعى ەلدەرى) اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىنان قايتا وڭدەلگەن (العاشقى قايتا وڭدەۋ) ونىمگە ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق تالاپتاردى شەشۋ جانە كەلىسۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدە»، – دەيدى. مينيستر اتاپ وتكەن شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە سيىر ەتى ەكس­پور­تىنىڭ كولەمىن 37 پايىزعا دەيىن، قوي ەتىن 32 پايىزعا، شوشقا ەتىن 43 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

بيىل نۇر-سۇلتان قالاسىندا قۋاتى جىلىنا 5 مىڭ توننا ەت وندىرەتىن ەت-وڭدەۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا «ەرەيمەنتاۋ اقباس» جشس پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلگەن. باتىس قازاقستان وبلىسىندا ۋاقىتشا توقتاتىلعان كروۋن باتىس جوباسىنا جاڭا ينۆەستوردى تارتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. اقوردا كومپانياسى وسى كۇزدە ىسكە قوسۋ ءۇشىن وسى جوبانى ساتىپ الۋدا. سونداي-اق، گراند فارم (قحر), باۋمانن (گەرمانيا), ينالكا/كرەمونيني (يتاليا) سياقتى ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى ەت وڭدەۋ سەكتورىنا تارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قا­تار، امەريكالىق ترانسۇلتتىق كومپانيا­لار ءوز ينۆەستيتسيالارى ەسەبىنەن سيىر ەتىن وندىرۋگە ارنالعان زاماناۋي ەت وڭدەۋ كەشەنىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. «قازىرگى ۋاقىتتا امەريكاندىق عالىمدار توبى سالانىڭ اعىمداعى جاي-كۇيىنە شولۋ جۇرگىزىپ، امەريكالىق كومپانيالار ءۇشىن تالدامالىق ەسەپ دايىندادى. سونىمەن قاتار، دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن ازيا دامۋ بانكىمەن بىرلەسىپ ەت سالاسىن دامىتۋدى قولداۋ باعدارلاماسى ازىرلەنۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا ءتيىستى جول كارتاسى ازىرلەنۋدە. گەرمانيا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان گرانتتار تارتىلىپ، قۇرىلىپ جاتقان ءسۇت-تاۋار فەرمالارعا اعىمداعى جىلدىڭ قازان ايىندا كونسۋلتاتسيا ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلادى»، – دەپ اتاپ وتكەن ەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى. ايتا كەتەيىك، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ اقش-قا ىسساپارمەن بارىپ، بىرقاتار امەريكاندىق كومپانيالارمەن كەزدەسۋ وتكىزگەن بولاتىن. سوندا «John Deere»، «AGCO»، «Valmont»، «Valley Irrig­a­tion»، «Hy-Line International»، «International Nut­ririon» سىندى امەريكاندىق كومپانيا­لار اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ سەكتورىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەتتى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى.

 

اقتوبەدەگى اۋقىمدى جوبا

ەلىمىزدە 2018 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ مال شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى باستالعانىن ايتتىق. قولعا الىنعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 2018 جىلى ستاتيستيكا بويىنشا بارلىق ەت ەكسپورتى 18,7 مىڭ توننانى قۇرادى، ونىڭ ىشىندە 4,7 مىڭ تون­نا سيىر ەتى، بۇل 2017 جىلدىڭ دەڭ­گەيىنەن 3 ەسە كوپ. مال شارۋاشىلىعىنداعى وڭ ناتيجەلەردىڭ نەگىزى – شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار. وسىنداي كاسىپ­ورىن­داردىڭ ءبىرى اقتوبە وبلىسىنداعى «اكتەپ» جشس 20 توننا مۇزداتىلعان سۇيەكسىز سيىر ەتىن ۆاكۋمدىق قاپتامادا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا جونەلتتى. «اكتەپ» جشس – جوعارى ساپالى سيىر ەتىن ءون­دىرۋگە ماماندانعان ەكسپورتتىق-باعىت­تالعان ەت كومبيناتى. كاسىپورىن – ەت كلاستەرى ءوندىرىسىنىڭ تولىق تسيكلىنداعى سوڭعى اياقتاۋشى نىسان. كومبينات ەت وڭدەۋ سالاسىنا تولىق قىزمەت كورسەتەدى. كومپانيانى اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى قارجىلاندىردى. «اكتەپ» جشس ءۇش جىل بويى اگرارلىق نەسيە كورپورا­تسيا­سىنىڭ كومەگىمەن وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە كورپوراتسيا 13 مىڭنان استام اسىل تۇقىمدى – تولدەيتىن مال باسىن ساتىپ الۋعا قول ۇشىن سوزدى. تەك اعىمداعى جىلدىڭ وزىندە-اق اۆستراليادان، اقش پەن رەسەيدەن 5 مىڭنان استام اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال باسى ساتىپ الىندى. اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى قارجىلاندىراتىن جوبا اقتوبە جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا تولدەيتىن ءىرى قارا مال باسىن ۇلعايتۋدى كوزدەيدى.  ساتىپ الىنعان مال ءىرى قارا مال باعۋدا تاجىريبەسى بار اۋىلدىق كووپەراتيۆتەرگە جالعا بەرىلەتىن بولادى. ورتا ەسەپپەن بەس شارۋا قوجا­لى­عىنان تۇراتىن ءبىر كووپەراتيۆكە 1000 باس ءىرى قارا مال بەرىلەدى.   بۇگىنگى كۇنى «الاشانكوۋ فۋكسين ترەيد»، «سيتيك»، «شەنچجەن ۆەي دجيا ينتەرنەيشەنەل ترەيد» كومپانيالارمەن ەت جەتكىزۋ بويىنشا مەموراندۋمدارعا قول قويىلعان. بولجامدى جەتكىزۋ كولەمى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 4000 توننا سيىر ەتىن قۇرايدى.

اسەل انۋاربەك

 

                      قازاقستانداعى ەت ءوندىرىسىنىڭ كورسەتكىشى

جىل سيىر ەتى قوي ەتى
2014 405,4 توننا 141,2 توننا
2015 416,8 توننا 146,1 توننا
2016 430,5 توننا 148,7 توننا
2017 450,3 توننا 151,4 توننا
2018 477,3 توننا 150,8 توننا

(قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا)

سوڭعى جاڭالىقتار