15 تامىز, 12:17 372 0 بىلگەنگە مارجان انار لەپەسوۆا

نەگە ءبىز وسى...

الماتىنىڭ اق تاڭى. №118-باعىتتاعى اۆتوبۋس. اباي كوشەسىمەن شىعىستى بەتكە الىپ كەلەمىز. جۇرتتىڭ جۇمىسقا اعىلاتىن ۋاقىتى بولعاندىقتان اۆتوبۋس ءىشى لىق تولى. ءبىر-ءبىرىن يتەرىپ، جۇلقىپ، ايالداما سايىن ەرسىلى-قارسىلى كىرىپ-شىققان جولاۋشى. كەنەت ەگدەلەۋ ەر ادامنىڭ گۇر ەتە قالعان داۋسىنان ءبارىمىز سىلتىدەي تىندىق: «سۋ! سۋ بەرىڭدەر! اۆتوبۋستى توقتات!». جاپاتارماعاي داۋىس شىققان جاققا اڭتارىلدىق. جەرگە سۇلاپ تۇسكەن قىزدى جولاۋشىلار جابىلا كوتەرىپ، ورىندىققا وتىرعىزىپ جاتىر ەكەن. جان-جاقتان قىسپاققا ءتۇسىپ،  اۋا جەتپەي قالسا كەرەك، 18-19-دار شاماسىنداعى بويجەتكەن ەسىنەن تانىپ قالىپتى.

بىرەر مينۋتتان سوڭ الگى قىز ەسىن جيدى. جان-جاقتان اۋا جەلپىپ، بەتىنە سۋ بۇرىككەن جۇرتتان ىڭعايسىزدانىپ، ىم-يشارامەن جاعدايى وڭالعانىن ۇقتىردى. جولاۋشىلار ورىن-ورىندارىنا ىڭعايلانىپ، اۆتوبۋس قايتادان قالىپتى قىزمەتىنە كوشتى. الايدا كوپ ۇزاماي جۇرگىزۋشى قوعامدىق كولىكتى قايتا توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. «تەلەفونىمدى كىم الدى؟ قايتارىڭىزدارشى، وتىنەم!»، – دەپ  بوزداپ قويا بەرگەن بويجەتكەنگە نازارىمىز قايتا اۋدى. تالىقسىپ، ەسىن بىلمەي جاتقان كەزىندە بىرەۋ تەلەفونىن قولدى قىلىپتى. ايتۋىنشا، تەلەفوننىڭ سىرتىنداعى قابىنا سالىنعان 20 مىڭ تەڭگەسى دە ۇرلانعان. «سوڭعى اقشام ەدى، قايتارىڭىزدارشى قايسىڭىز الساڭىز دا!»، – دەپ جالىنا جىلايدى.

الگىندە بويجەتكەننىڭ اينالاسىنا قاۋمالاپ، ەسىن جيۋعا كومەكتەسكەن ءتورت-بەس ادامعا كۇدىكتەنە قارادىق. ەشبىرى ۇرىعا ۇقسامايدى، ۇقىپتى كيىنگەن، سالماقتى كىسىلەر. «اۆتوبۋستى جاۋىپ، جولاۋشىلاردىڭ ءبارىن جاپپاي تەكسەرەيىك!»، – دەگەن ۇسىنىس ايتىلدى. بىراق اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى ونسىز دا كەستەدەگى ۋاقىتتان كەشىگىپ كەلە جاتقانىن، وسى كۇنگە دەيىن مۇنداي ۇرلىقتاردىڭ ەشبىرى اشىلماعانىن ايتىپ، قوعامدىق كولىكتەگى «تەرگەۋشىلەردىڭ» ۇسىنىسىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق ءبىلدىردى.

– بۇل اۆتوبۋستا «چاس پيك» كەزىندە كۇندە ءبىر تەلەفون ۇرلانادى. ۇرى الدەقاشان ءتۇسىپ كەتتى عوي، ۋاقىتتى بەكەر جوعالتپايىق. قاراعىم، جاماندىقتىڭ ءبارى سول جوعالتقانىڭمەن كەتسىن، باسىڭ امان بولسىن!  – دەپ جولاۋشى ايەلدەردىڭ ءبىرى بويجەتكەندى جۇباتتى.

– بايعۇس قىزدىڭ قورعانسىز ءساتىن پايدالانىپ كەتكەنىن قاراسايشى. ءوي، جەلكەسىنەن شىققىر! – دەپ ەندى ءبىرى باۋكەسپەنى قارعاپ-سىلەپ جاتتى.

ادام ازدى ما، زامان با؟

«ۇرلىق ءتۇبى – قورلىق» دەگەن ءبىر-اق اۋىز سوزىمەن تەنتەگىن تيىپ، بۇزىعىن تۇزەگەن حالقىمىز قازىر سۇعاناق قولدارمەن كۇرەسۋدەن قاجىعانداي. ويتكەنى، بۇرىن تەك مالىن قورىسا، بۇگىندە مۇلىكتىڭ ءتۇرى كوبەيگەن سايىن، ۇرلىقتىڭ دا نەشە اتاسى پايدا بولدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، ەلىمىزدە جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى – ۇرلىق دەرەكتەرى. اسىرەسە، پاتەر توناۋ، كولىك بولشەكتەرىن ۇرلاۋ، كولىكتەردى ايداپ اكەتۋ دەرەكتەرى ءورشىپ بارادى. باسقانى ايتپاعاندا، ءبىر عانا الماتىنىڭ وزىندە  بيىلعى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا 39430 ۇرلىق تىركەلىپتى.

ەڭ سوراقىسى، ۇرىلار تىرىلەردى بىلاي قويعاندا ءولىنى دە توناۋدان تايىنار ەمەس. جانتۇرشىگەرلىك اپات،  قابىرعانى قايىستىرار قايعى ۇستىندە ءوز قۇلقىنىنىڭ قامىن كۇيتتەپ، وزگەنىڭ مۇلكىنە تارپا باس سالاتىنداردىڭ كوبەيۋى قوعامنىڭ قۇلدىراپ، ادامنىڭ ازىپ بارا جاتقانىن ايعاقتايتىنداي.

ماسەلەن، وتكەن جىلى 22 ناۋرىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سامار اۋدانىندا ەكى جۇك كولىگى سوعىستى. كولىكتەردىڭ ءبىرىنىڭ جۇرگىزۋشىسى وقيعا ورنىندا ءتىل تارتپاي كەتتى. ەكىنشى جۇك كولىگىنىڭ تىركەمەسى بىرنەشە مەترگە ۇشىپ كەتكەن. تىركەمەگە مىڭداعان قوراپ جىلدام دايىندالاتىن كەسپە تيەلگەن كورىنەدى. اپات كەزىندە جول بويى شاشىلعان كەسپەلەردى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكى تاۋلىك بويى جيناپ الەك بولعانىن جەرگىلىكتى اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازدى. «بىرەۋگە مال قايعى، بىرەۋگە جان قايعى». قايعىلى وقيعا بولعان جەردە توناۋشىلىق جاساپ جۇرگەن جۇرتتىڭ ارەكەتىنەن جانىڭ تۇرشىگەدى.

اردان بەزگەندەر جول اپاتىنا ۇشىراپ، كوز جۇمعان جولاۋشىلاردى توناۋدان دا شىمىرىكپەيدى وسى كۇنى. قايسىبىر جىلى  ورال-اقساي تاس جولىنداعى اپاتتان قازا بولعان ايەلدەردىڭ قىمبات اشەكەيلەرى مەن ءىرى كولەمدە قاراجاتى قولدى بولعانىن ەستىگەنبىز. ءومىر مەن ءولىمنىڭ ورتاسىندا جاتقان جولاۋشىنىڭ التىن سىرعاسى، ساقيناسى، سومكەسىندەگى بار اقشاسىن بەلگىسىز بىرەۋلەر توناپ كەتكەن. اۋرۋحاناعا جەتكەن سوڭ كوز جۇمعان ايەل ەرتەرەك كومەك كورسەتىلسە ءتىرى قالۋى مۇمكىن ەدى. الايدا ۇرى حال ۇستىندە جاتقان ادامنىڭ ومىرىنە اراشا بولۋعا تىرىسۋدى ويلاماعان. كەرەگىن الىپ، جونىنە كەتكەن.

وسىعان ۇقساس وقيعا شىمكەنتتە بولعان ەدى. «لادا پريورا» مەن «اۋدي» اۆتوكولىكتەرى سوقتىعىسىپ قالعان. رەسەيلىك كولىكتەن تۇسكەن جىگىتتەر ەس-ءتۇسسىز جاتقان «اۋدي» جۇرگىزۋشىسىنىڭ ءىرى كولەمدەگى اقشاسىن الىپ كەتكەن. جەرگىلىكتى پوليتسيانىڭ دەرەگىندە، اپاتقا ايىپتىلار جابىرلەنۋشىلەردىڭ 10 ملن تەڭگەسىن ۇرلاپ، ءىز سۋىتقان. ەل ورتاسىنان سوڭعى جىلدارى وسى سارىنداعى سوراقىلىقتاردى قۇلاعىمىز ءجيى شالادى. سۇعاناقتىقتىڭ سان ءتۇرىن ەستىپ ءجۇرمىز عوي، الايدا، اپاتقا ۇرىنىپ، ءولىم مەن ءومىردىڭ اراسىندا ارپالىسقان جانداردى اۋدارىپ-توڭكەرىپ، تىمىسكىلەي­تىندەردى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭ­ىز­شى... تۇلا بويىڭ مۇزداپ، دەنەڭ تىتىركەنەدى.

قالالاردىڭ ورتاسىندا جولاۋشى تاسىمالدايتىن تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىن سوزگە تارتساڭ، ادامدىقتى ۇمىتقان قوعامنان ءتىپتى بەزىپ كەتكىڭ كەلەدى. ولاردىڭ  ايتۋىنشا، قالاارالىق جولداردا اپاتقا ۇشىراعان جانداردىڭ قالتاسى مەن سومكەسىندەگى زاتتارعا كەزدەيسوق جولاۋشىلار عانا ەمەس، كەيبىر جول پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جانە جەدەل جاردەم قىزمەتكەرلەرى دە قول سۇعاتىن كورىنەدى.

«مالىم – جانىمنىڭ ساداقاسى» دەيتىن قازاق ەشقاشان دۇنيە قۋماعان. ءبىزدىڭ دە داۋلاعانىمىز ۇرلانعان اقشا، بارىمتالانعان بۇيىم ەمەس. حالقىمىز بارىنەن بيىك قوياتىن ار، ۇيات، يمان دەيتىن ۇلىق قاسيەتتەردىڭ جوقشىسىمىز. ويتكەنى ءبارىمىز جولاۋشىمىز، شىبىن جانىمىزدى شۇبەرەككە ءتۇيىپ، ەكى كۇننىڭ بىرىندە ۇزاق جولدا جۇرەمىز. قانشا جەردەن اڭداپ باستىق دەسەك تە، كەزدەيسوق جاعدايدان ەشكىم دە ساقتاندىرىلماعان. «اپات ايتىپ كەلمەيدى». ايدالادا وقىس وقيعاعا تاپ بولساق، دەمەۋ بولۋدىڭ ورنىنا، ءبىر-ءبىرىمىزدى جەمتىگىن كورگەن بورىدەي اشكوزدەنە تالاساق، ادامدىعىمىز قايسى؟!

 

راقىمشىلىقتىڭ دا شەگى بار ەمەس پە؟

ەلىمىزدە سۇعاناق قولدار كوبەيىپ، ۇرلىق-قارلىقپەن مال تاۋىپ، جان باعۋشىلاردىڭ كوبەيۋىنە نە سەبەپ دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەسەك، تاياقتىڭ ءبىر ۇشى زاڭىمىزعا جانە ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالايتىن ورگانداردىڭ جۇمىسىنا كەلىپ تىرەلەدى. وكىنىشتىسى سول، رەسپۋبليكا بويىنشا جاسالاتىن ۇرلىق دەرەكتەردىڭ كوبى جابۋلى كۇيىندە قالادى ەكەن. سوڭعى 25 جىلدا قازاقستاندا 2 ميلليوننان استام ۇرلىق فاكتىسى تىركەلسە، سونىڭ 1,5 ميلليونى اشىلماعان. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ مالىمەتىنشە، 2017 جىلى ۇرلىقتىڭ 45 پايىزى جانە توناۋ جاعدايلارىنىڭ 55 پايىزى عانا اشىلعان. زاڭدى بەلشەسىنەن باسسا دا، جازاسىز قالىپ، بوستاندىقتا تايراڭداپ جۇرگەننىڭ سالدارى بولسا كەرەك، ۇرىلار قىلمىسىن قايتالاۋدان تانبايدى.

الايدا الماتى قالاسى المالى اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى ەرنار قاسىمبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە، ۇرلىق قىلمىسىن اشۋدا قۇزىرلى ورگان قاۋقارسىز نەمەسە بەيقام ەمەس، تەك كادر مەن ۋاقىت تاپشى. «قالادا تۇرعىندار جانە باقۋاتتى ازاماتتار كوپ بولعاندىقتان ۇرلىق فاكتىلەرى دە از ەمەس. پوليتسيانىڭ جۇمىسى كوپتىگىنە بايلانىستى كەي ىستەردى اشۋدا ولاردىڭ تاراپىنان ارەكەتسىزدىك ورىن الۋى دا مۇمكىن. ءار ۇرلىق فاكتىلەرىن تەرگەيمىز دەسە، ولاردى ءبىر جاعىنان كىسى ءولتىرۋ، توناۋ، قاراقشىلىق سىندى اۋىر قىلمىستاردى اشۋ كۇتىپ تۇرادى. ياعني، مۇنىڭ ءبىر سەبەبى كادر تاپشىلىعىندا بولۋى دا مۇمكىن. دەگەنمەن، بۇل باعىتتا الماتى پوليتسياسىنىڭ قىزمەتى ءالسىز دەي المايمىن. جۇكتەمە كوپ بولعاندىقتان، ۇرلىق قىلمىستارى قىسقا مەرزىمدە اشىلماي جاتۋى عاجاپ ەمەس»، – دەيدى ە.قاسىمبەكوۆ.

پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىنان بەرەكە كەتۋىنە زاڭىمىزدىڭ سولقىلداقتىعى دا سەبەپ شىعار، كىم ءبىلسىن؟! ەلىمىزدە ۇرىلارعا قاتىستى جازا جەڭىل ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. قازىر ۇرلىق جاساپ، ۇرلانعان زاتتاردى ساتقان ادامدار تەك جەڭىل قىلمىستىق جازامەن قۇتىلادى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 192-بابىنا ساي، ولار نە ايىپپۇل تولەيدى، نە اكىمشىلىك جازاعا تارتىلادى. ال ۇرلىقپەن كۇرەستى مىقتاپ جولعا قويعان الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە كوز جىبەرسەك، باۋكەسپەلەرگە راقىمشىلىق جاسالمايتىنىن كورۋگە بولادى.

ماسەلەن، يراندا ءبىرىنشى رەت ۇرلىق جاساعان ۇرىنىڭ وڭ قولىنىڭ ءتورت ساۋساعى كەسىلەدى. ەكىنشى رەت قايتالاسا، سول اياعىنىڭ تابانىنىڭ جارتىسىنان ايىرىلادى. ءۇشىنشى رەت ۇرلىق جاساسا، تۇرمەگە قامالادى. ال ءتورتىنشى رەت – سوڭعى، قالاداعى ورتالىق الاڭدا، كوپشىلىكتىڭ الدىندا دارعا اسىلادى. بۇل ەلدە ۇرىلار قىلمىستىڭ جانە جازانىڭ اۋىر-جەڭىل­دى­گىنە قاراماستان حالىقتىڭ الدىندا جازالانادى.  وسىنىڭ ناتيجەسىندە يراندا ۇرلىقتىڭ وزگە قىلمىستار اراسىنداعى كورسەتكىشى تومەندەگەن.

بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە دە ءالى كۇنگە دەيىن ۇرلىق جاساعان ادامنىڭ قولىن كەسۋ جازاسى قولدانىلادى. بۇل ەلدە ءبىرىنشى ۇرلىعى ءۇشىن ۇرىنىڭ ءبىر ساۋساعىنىڭ جارتىسى كەسىلەدى. ەكىنشى رەت قايتالاسا، ءبىر ساۋساعى، ءۇشىنشى رەت ۇرلىق جاساسا قولى كەسىلەدى.

ۇرىلاردىڭ ساۋساعى مەن قولىن كەسۋ جازاسى بۇرىندارى قىتايدا دا بولعان. الايدا قازىر قحر قىلمىستىق كودەكسىنە سايكەس، ۇرلىق-قارلىق جاساعاندارعا قىلمىسىنىڭ اۋىرلىعىنا قاراي 3-10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جانە ايىپپۇل سالۋ، ءومىر بويىنا تۇرمەگە جابۋ، ءولىم جازاسىن بەرۋ، مۇلكىن تاركىلەۋ سياقتى جازا تۇرلەرى تاعايىندالادى.

سولتۇستىك كورەيادا قىلمىستىڭ بىرقاتار ءتۇرى ءۇشىن ءولىم جازاسى قولدانىلادى، ولاردىڭ اراسىندا ۇرلىق تا بار. بۇل ەلدە وزگەنىڭ مۇلكىن ۇرلاعاندار كوپشىلىكتىڭ الدىندا اتىلادى.

رەسەي تاريحىنا ۇڭىلسەك، قىلمىسكەرلەردى اۋىر جازالاۋدىڭ بىرقاتار ءتۇرى بولعانىن كورەمىز. بيلىككە كەلگەن ءار پاتشا ۇرىلاردى جازالاۋدىڭ وزىندىك ءادىس-تاسىلدەرىن ەنگىزىپ وتىرعان. اتاپ ايتساق، شىبىقپەن ساباۋ، مۇرىن، قۇلاق كەسۋ، تابانعا شەگە قاعۋ، ماڭدايىنا "ۆ" ءارپىن كۇيدىرىپ باسۋ ("ۆور" دەگەن ءسوز) سەكىلدى جازالار قولدانىلعان. ال قازىر رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ زاڭىنا سايكەس، قىلمىستىڭ اۋىرلىعىنا قاراي 5 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدە قو­عامدىق ەڭبەككە جەگۋ، ايىپپۇل سالۋ، باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جانە 2-10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازالارى قاراستىرىلعان.

ءبىزدىڭ باسىمىزعا دا وسىنداي كۇن تۋىپ، ءوز اماندىعىمىز، مۇلكىمىزدىڭ بۇتىندىگىمەن قام جەمەس ءۇشىن شەكتەن تىس كەشىرىمشىل، راقىمشىل بولۋدى قوياتىن مەزگىل جەتكەن شىعار... ءسىز قالاي ويلايسىز، وقىرمان؟

انار لەپەسوۆا

«تúrkistan»

سوڭعى جاڭالىقتار