15 تامىز, 11:56 436 0 ىشكى ساياسات احمەت ومىرزاق

اقساقالدار سەناتى نەمەسە قازاقى تورەلىك

وتكەن اپتادا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعان قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ مەملەكەت باسشىسىنا جاڭا قوعامدىق بىرلەستىك – اقساقالدار سەناتى جايىندا ايتىپ بەردى. ول بىرلەستىك بيلىككە ەلگە تانىمال اقساقالداردىڭ مەملەكەتتىڭ دامۋىنا پايداسىن تيگىزۋ ءۇشىن قۇرىلعان-دى. 

اكادەميك تورەگەلدى شارما­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا، اقساقالدار سەناتى ءۇش ادامنان قۇرالعان. ولار: تورە­گەل­دى شارمانوۆ، ولجاس سۇلەي­مەن­وۆ جانە مۇرات اۋەزوۆ. «ءبىز جاسى ۇلعاي­عان، ومىرلىك ءتاجىري­بەسى مول ادامدار رەتىندە اقسا­قال­دار سەنا­تىن قۇرىپ، ەلىمىزدە بولىپ جات­قان ءتۇرلى جاعداي­لاردىڭ ءمان-ماعىناسىن ۇعىپ-بىلۋگە ءوز اقىل-كەڭەسىمىزدى بەرگىمىز كەلەدى. قان­داي­دا ءبىر تۇيتكىلدەر پايدا بولعان كەزدە قوعامدا بەلگىلى ءبىر پىكىر­لەر­دىڭ ىعىندا كەتىپ قالۋشىلىق  بولماي تۇرمايدى. ال ول مورال­دىق تۇرعىدان وتە زياندى»، – دەدى كەز­دەسۋدە ت.شار­مانوۆ.

ارينە، بۇگىنگى قازاقستاندا قان­داي دا ءبىر قوعامدىق ۇيىم قۇرۋعا ەش­قان­داي شەكتەۋ جوق، تەك ولاردىڭ جۇمىسى ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنا قايشى كەلمەسە بولدى. وسى تۇرعىدان كەل­گەندە، ەلىمىزدە تىركەلگەن ون مىڭداعان قو­عام­دىق ۇيىمداردىڭ ءوز جۇمىس­تا­رىن ەركىن تۇردە جۇرگىزىپ جاتۋى – مەم­لەكەتتىڭ زاڭدىق تۇرعىدا ولارعا ەركىندىك بەرىپ قويعانىنىڭ دالەلى.

ال ەندى عانا قۇرىلىپ جاتقان اق­سا­قالدار سەناتىنىڭ باعىتىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟

...ءار ءداۋىردىڭ قوعامدىق ەرەكشەلىگى بولادى دەسەك، ونىڭ باسقارۋ ءتارتىبى دە وزگەشە كەيىپتە كورىنىس بەرەدى. ماسە­لەن قازاق حاندارى داۋىرىندە بيلەر فەنومەنى ۇلكەن ماڭىزعا يە بولدى.

ونىڭ ناقتى ءبىر مىسالى – اتاقتى «جەتى جارعى». 1680 – 1715 جىلدار ارالىعىندا قازاق ورداسىن بيلەگەن تاۋكە حان وزىنەن بۇرىنعى كەزەڭدە «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» مەن «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن» جەتىلدىرىپ، قازاقتى العاشقى زاڭ جۇيەسىن جاساۋ ءۇشىن بيلەر كەڭەسىنە جۇگىنىپ، كۇللى قازاققا ايگىلى اتاقتى تولە بي، قا­زىبەك بي، ايتەكە بيلەردىڭ قاتى­سۋى­مەن «تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسى» اتالعان جەتى بولىمنەن تۇراتىن زاڭدار جۇيەسىن جاسادى.

بيلەر ەل اراسىنداعى داۋ-شارعا ءادىل تورەلىك ەتىپ، حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعا ءبىلدى. كەيبىر قيىن جاعدايدا كىنالىلەردى بيلەر سوتىنا سالىپ، با­رىم­تا جاساعاندارعا قارىمتا بەلگى­لەپ، مال يەسىن ريزا قىلسا، جازاتايىم جاع­دايدا كىسى ولىمىنە جول بەرگەندەردى قۇن تولەۋ ادىسىمەن جازالاپ، قازاعا ۇشىراعان كىسىنىڭ وتباسىنا نە اۋلە­تى­نە ايىپتى جاق كوپ مال بەرۋمەن بىتىسكەن.

ماسەلەن كىسى قولىنان ولگەن ەر ادامنىڭ قۇنى 1000 قوي نەمەسە 100 جىلقى نەمەسە 50 تۇيەگە باعالانعان. ونى قازاقتا «ەردىڭ قۇنى» دەيدى. ال جازىم بولعان ايەلگە وسىنىڭ جار­تىسى بەرىلگەن. ايىپتى ادامنىڭ جاع­دايى كەلمەسە، قۇندى رۋ-تاي­پاسى­مەن بىرىگىپ تولەگەن. «ۋ ىشسەڭ رۋىڭ­مەن» دەگەن ماقال سودان شىققان. قا­زاق­تىڭ وسى قۇن تولەۋ سالتى ەلدىڭ بىرلىگىن ويلاعاننان تۋعان گۋمانيستىك ءبىتىم ەدى. ول ەل مەن ەلدىڭ اراسىندا وشپەندىلىك بولماۋى ءۇشىن، حالىقتىڭ تۇتاستىعى ساقتالۋى ءۇشىن جاسالعان شارا.

قازاق ەلىنىڭ حاندىق قۇرىلىمى كۇيرەپ، ورىس يمپەرياسىنىڭ بو­دانىنا تۇسكەن عا­سىر­لاردا بيلەردىڭ بيلىگى مەن بيلەر سوتى جويىل­دى. سولايشا جەكە ادامداردىڭ اراسىنداعى داۋ-كيكىلجىڭدەر ورىس پاتشاسىنىڭ جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەرى تاراپىنان رەتتەلۋگە كوشسە دە، قازاق حالقى ءبىر كەزدەگى سالتىن ۇمىتا قويعان جوق. ەندىگى جاعىندا بيلەردىڭ ورنىن اۋىل اقساقالدارى يەلەپ، اعايىن ارا­سىنداعى ۇساق داۋ-دامايدىڭ وڭ شە­شىلۋىنە ىقپال جاساپ وتىردى. ول سالت كۇنى بۇگىندە بار. دەگەنمەن اتا زاڭى بار تاۋەلسىز ەلدە ءبارى زاڭ اياسىندا شەشىلەدى. كونستيتۋتسيا بويىنشا ەل ازامات­تارىنىڭ قۇقىقتارى مەن ەركىندىكتەرى تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. سونداي-اق، جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستاردىڭ بارىنە ارناۋلى جازا ءتۇرى تاعايىندالادى، ونى ىسكە اسىراتىن ورگاندار بار. ال بارلىق جاعىنان قۇقىقتىق رەتتەۋى بار ەلگە ۇلتتىق ءمانى بار اقساقالدار سەناتى نە ءۇشىن كەرەك؟

ءار مەملەكەتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار دەسەك، قازاقستاندا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت قازاق حالقى، ونىڭ وزىندىك سالت-ءداستۇرى، نا­نىم-سەنىمى بار. قازاقتىڭ مورال، ادەپ­تى­لىك نورماسىندا ۇلكەندەردىڭ ورنى ەرەك­شە. ياعني، وتباسىندا اتا-انانىڭ ءرولى ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. سوندىقتان ۇلكەندى سىيلاۋ عۇرپى ساقتالعان، ءومىر كورگەن ادامنىڭ ءسوزىنىڭ سالماعى باسىم كەلەتىن قازاق قوعامىندا اقساقالدىق ينستيتۋتتىڭ قىزمەتى ءالى توقتاعان جوق دەۋگە بولادى. جيىن-تويلاردا جاسى ۇلكەن­دەر­گە الدىمەن ءسوز بەرۋ، اقساقالداردى ريزا قى­لىپ باتاسىن الۋ، ءتۇرى ۇلتتىق سالت-ءداس­تۇرلەردە اتا مەن اجەنىڭ، اكە مەن شە­شەنىڭ، سونىمەن بىرگە ەلگە سىيلى اقسا­قال­داردىڭ الدىنا تۇسپەۋ قانىمىزعا وتباسى تاربيەسى ارقىلى سىڭگەندىكتەن، حالقىمىزدىڭ جازىل­ماعان زاڭدارىن قۇرمەتتەپ وسەمىز. مىنە، وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ەلىمىزدە، قوعامدىق نەگىزدە بولسا دا اقساقالار ۇيىمىنىڭ جۇمىس جۇرگىزۋى – قاجەت نارسەنىڭ ءبىرى دەپ ساناۋعا بولادى.

جاسىراتىن نەسى بار، بۇگىنگى قۇقىقتىق دەمو­كراتيالىق مەملەكەتتە ءومىر سۇرە وتى­رىپ، ەركىندىكتىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ ۇلكەندى ۇلكەن، كىشىنى كىشى دەمەيتىن، اۋزى­نا كەلگەنىن ىرىكپەيتىن، كەيدە قاراپايىم ادامدىق قارىم-قاتىناستا ادەپ دەگەندى جيىپ قويىپ، اۋزىنا كەلگەندى ايتا سالا­تىن جاستاردىڭ كوبەيىپ كەتۋى – قازاقتىڭ ۇلتتىق داستۇردەن تىم الشاقتاپ بارا جاتۋىنىڭ كورىنىسى سەكىلدى. بۇل ءوز كەزە­گىندە ۇلتتىڭ، مەملەكەتتىڭ ادەپ نور­ما­سىنا ولشەۋسىز زيانىن تيگىزەتىن قۇبىلىس.

بۇگىندە قابىلەتى بولا تۇرا جۇمىس­سىز­دىقتى ءمىن كورمەۋ، باليعات جاسىنا جەت­پەي بالالى بولىپ قالۋ جاعداي­لارىنىڭ جيىلەۋى، كىسى توناۋ، پەدوفيليانىڭ كو­بەيۋى، بارلىق سا­لادا جەمقورلىقتىڭ بەل الۋى، اقشا تابۋ ءۇشىن ءتۇرلى ازعىندىقتان ءشى­مى­رىكپەۋ سەكىلدى ىندەتتەردى زاڭمەن تىيۋ مۇمكىن بولماي بارادى. زاڭ – بولعان ارەكەتتەردى سارالاۋ، كىنالىنى انىق­تاپ، جازاسىن بەرۋ ارقىلى عانا ارە­كەت ەتەدى. ال ادامنىڭ جان-دۇنيەسىنە تاربيە مەن ونەگە اسەر ەتەدى دەسەك، ۇلت­تىق قۇندىلىق – قازاقى تاربيەنى قالپىنا كەلتىرۋ بۇگىنگى قوعامنىڭ الدىنا تۇرعان ۇلكەن ماسەلە. وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقى بيلىك، قا­زا­قى تورەلىكتىڭ مەملەكەتتىك يدەو­لو­گيا مەن ساياساتقا اسەر ەتۋى جاقسى جەمىسىن بەرۋى ابدەن مۇمكىن.

دەمەك، قۇرىلىپ جاتقان اقساقالدار سەناتى ەلدەگى ساياسي ماسەلەلەردەن گورى، حالىقتىڭ تاربيە­سىنە، دۇنيەتانىمىنا كوبىرەك اسەر ەتۋدى ويلاپ، جۇمىسىن سول باعىتتا جۇرگىزسە ناعىز پايدالى ءىس سول بولار ەدى دەيمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار