14 تامىز, 11:11 333 0 ءوندىرىس Túrkistan Gazeti

ورنەكپەن ورىلگەن ونەر

ورتالىق ازيا كوشپەندىلەرىنىڭ دوڭعالاقتى، تار ۇرشىقتى توقىما بىلدەگى مەن كيىز ءۇيدى ويلاپ تابۋى ادامزات قىزمەتىنىڭ كوپتەگەن سالالارىنىڭ: ماشينا جاساۋ، جەڭىل ونەركاسىپ، ساۋلەت جانە تاعى باسقالارىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتتى.

سونىمەن قاتار، كوشپەندىلەر وركەنيەتى «ساق-اڭ ءستيلى»، گەومەتريالىق، پوليحرومدى سياقتى سونى كوركەمدىك ستيلدەردى قالىپتاستىرعان ەجەلگى ونەردىڭ التىن بەسىگى بولىپ تابىلادى. كوشپەندىلەر مادەنيەتى داستۇرلەرىنىڭ ساباقتاستىعى قازاق ويۋ-ورنەگىندە جانە وزىندىك حالىق قولدانبالى ونەرىندە ساقتالعان.

ءا. قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيىندە مۋزەي قورىنان «ۇلى دالا ورنەكتەرى» اتتى كورمە اشىلدى. كورمەنىڭ كەڭىستىگىندە كورەرمەندەردىڭ نازارىنا قازاق حالقىنىڭ كەستەلەنگەن تۇسكيىز، توسەك جاپقىش بۇيىمدارى جانە ءداستۇرلى اشەكەيلى بەلدىكتەردىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى ۇسىنىلعان.

ايەلدەر قولونەرىنىڭ كەڭ تارالعان ءتۇرى – كەستەلەۋ، ول قازاقستان دالاسىندا ەجەلدەن پايدا بولعان. وتكەن عاسىردىڭ بەلگىلى ورىس عالىمى جانە ارحەولوگى س.ي. رۋدەنكونىڭ ايتۋىنشا، ىلمەكتەپ تىگۋدى ساق داۋىرىندە ورتالىق ازيا مەن التاي اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن تايپالار ىستەي بىلەتىن (س. ي. رۋدەنكو. كۋلتۋرا ناسەلەنيا تسەنترالنوگو التايا ۆ سكيفسكوە ۆرەميا. م.-ل.، 1960, 181 ب.)

كەستە تىگۋدىڭ تارالعان نەگىزگى ورتالىقتارى – شىعىس قازاقستان، رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك-شىعىس وبلىستارى مەن جەتىسۋ ءوڭىرى. كەستەمەن تۇسكيىزدىڭ قابىرعا كىلەمدەرىن، توسەك جاپقىش، شىمىلدىق، كيىز ءۇيدىڭ اشەكەيلەرى توسەك اياق، تەگەرىش، ۇزىك باۋ، تۇندىك باۋ، كيمەشەكتەر مەن تاعى باسقالاردى بەزەندىردى.

كەستە تىگۋ ءۇشىن تىكتورتبۇرىشتى نەمەسە دوڭگەلەك پىشىندەگى كەستە كەرگىش قولدانىلدى. شەبەرلەر كەستەنى ءبىز كەستە نەمەسە باسپامەن ىلمەكتەپ تىكتى. كوبىنەسە ىلمەكتەپ تىگۋ تىعىز كەستەمەن باستىرمادا ۇيلەسىم تاپتى. شىعىس قازاقستاننىڭ ەسكى تۇسكيىزدەرىندە (ويۋلى تۇسكيىز) كونتۋر بويىمەن ورنەكتى بەكىتەتىن ءساندى ولبىر كەستە قولدانىلدى. تۇسكيىزدەردى ساندەۋدە شەبەرلەر اپپليكاتسيادان باسقا، قۇراقتى قولدانعان.

قازاقستاندىق كەستەلەنگەن قابىرعا كىلەمدەر – تۇسكيىزدەر ويۋ-ورنەكتەردىڭ جانە تۇستىك شەشىمدەردىڭ كوپتىگىمەن باۋرايدى، ول وتباسىلىق وشاق پەن اماندىقتىڭ بەلگىسى. تۇسكيىز كيىز ءۇيدىڭ باستى كومپوزيتسيالىق ءساندى جابدىعى بولىپ تابىلادى.

كەستەلەنگەن ورنەكتەر تۇماردىڭ سيمۆولدىق ماعىناسىنا يە بولدى. كۇردەلى كوپ بولىكتەن تۇراتىن اشەكەيلى كىلەم كومپوزيتسيالارىندا ءتىرى تابيعاتتىڭ بەينەلەرى ەجەلگى كوسموگونيالىق ميفتەردىڭ جاڭعىرىقتارىمەن تىعىز بايلانىستا ورىلەدى.

سوندىقتان، حالىقتىق كەستەلەۋدە وسىمدىك ەلەمەنتتەرىنىڭ ءار ءتۇرلى ۆارياتسيالارىمەن كۇن تاباقشالارى، الەمدىك تاۋ، الەم اعاشى، يرەلەڭ بۇتاقتار، جاتاعان بەدە، كۇردەلى پىشىندەمەدەگى جاپىراقتار، جەمىستەر، گۇلدەر

مەن قاۋىزدار سارىندارى ءجيى كەزدەسەدى. قازاق ويۋ-ورنەگىندە وسىمدىك سارىندارى ەجەلگى قۇنارلىلىق عۇرپىمەن بايلانىستى بولعان.

كەستەلەنگەن بۇيىمداردىڭ سان الۋان تۇرلەرىنىڭ ىشىندە زەرمەن تىگىلگەن توسەك جاپقىشتار ەرەكشەلەنەدى، ولار وسىمدىك مانەرىندەگى كەرەمەت التىن جىپپەن كەستەلەنگەن. جارقىراعان پايەتكالاردىڭ باي اشەكەيى بەدەرلىلىك ورنەگىن بەرەدى، قارا بارقىت فونىندا جارىق پەن كولەڭكەنىڭ جىلت-جىلت ەتكەن ويىنىن تۋدىرادى.

كەستەلەۋ تىلەكتەستىك قاسيەتكە يە، ونىمەن ەر ادامدارىڭ كيىمدەرىن – جارعاق شالبار، جارعاق تون، ايەلدەر قامزولى، كويلەكتەرى، باس كيىمدەرى جانە تاعى باسقالارىن بەزەندىردى.

ەسكى تەحنولوگيالار تەك ەرلەر عانا اينالىسقان مەتالدى كوركەمدىك وڭدەۋدە دە ساقتالعان. بىلىكتى شەبەرلەر اشەكەيلى بەلدىكتەردى بىلعارىدان نەمەسە بارقىت نەگىزىندە جاسادى. ولار كۇمىس تىلىمدەرمەن جانە اسىل تاستارمەن اشەكەيلەندى، ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ ۇلتتىق كوستيۋمدەرىنە مىندەتتى قوسىمشا بولىپ تابىلدى. بۇل بەلبەۋلەردى زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ شىنايى تۋىندىلارى دەپ اتاۋعا بولادى. بەلدىكتەر قاسيەتتى ماعىناعا يە بولدى، ولار يەلەرىنە دەنساۋلىق پەن كۇش-قۋات بەردى.

كورمەدە ۇسىنىلعان حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ تۋىندىلارىنىڭ ارقايسىسى بىرەگەي ەكەنى ءسوزسىز. تۇسكيىزدەردىڭ ويۋ-ورنەكتى سارىندارى مەن پوليحرومدى گامماسىندا ۇلى دالا رۋحى سەزىلەدى. حالىقتىق قولدانبالى ونەردىڭ كورنەكتى جاۋھارلارى قورشاعان الەمنىڭ سۇلۋلىعىن تىكەلەي ءارى شىنايى بەينەلەي الاتىن دارىندى شەبەرلەر ارقىلى ۇدايى دامىپ وتىردى.

سوڭعى جاڭالىقتار