13 تامىز, 11:08 233 0 وقشانتاي احمەت ومىرزاق

ايتپاڭىزشى، كينوداي قۇراپ اڭىز...

...سوڭعى كەزدەرى قازاققا اقىل ايتىپ، جول كورسەتۋشىلەر كوبەيىپ بارا جاتقان سەكىلدى. بۇرىن ەكونوميكا مەن ساياساتتان ءدارىس وقىپ، قازاق ەلىن عالامدىق كەڭىستىكتە تاجىريبەسىز، ۇلكەن ماسەلەلەردى شەشۋگە ءوز اقىلى جەتپەيتىندەي كورىپ، ۇلكەن ەلدىڭ وكىلدەرى ءتۇرلى پىكىرلەرىن تىقپالاپ جاتۋشى ەدى، ەندى كەلىپ، وسىناۋ جاس مەملەكەتىمىز ەندى-ەندى اياعىنان قاز تۇرا باستاعاندا ءتۇرلى مۇسىلمان ەلدەرىنەن ءدىني ساۋاتىن اشىپ، شاتىرحات الىپ قايتقاندار حالقىمىزدىڭ سەنىمى مەن سالتىن رەۆيزيادان وتكىزە باستادى. ياعني، قازاقتىڭ كوپتەگەن سالت-ءداستۇرى «مۇسىلماندىق سەنىمگە قايشى-مىس». «كەلىننىڭ اتا-ەنەگە سالەم سالۋى شيرك، ويتكەنى ادام تەك اللاعا عانا تابىنۋ ءتيىس» ت.س.س. دەپ سيىنۋ مەن قۇرمەت كورسەتۋدى شاتاستىراتىنداردىڭ تۇپكى ماقساتىن بايقاعان حالقىمىز ولاردان ىرگەسىن اۋلاق سالىپ، ءوزىنىڭ بابادان كەلە جاتقان داستۇرىنە بەرىكتىك تانىتتى.

قازاق جوق جەردەن قاۋىپ ايتىپ، قارا اسپاندى جەرگە تۇسىرەتىندەردى «ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا جامان ىرىم شاقىردى» دەپ ۇناتپايدى. وسى تۇرعىدان العاندا، وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا بۇكىل ەل كولەمىندە بارلىق مەشىتتەردە «باسشىعا باعىنۋ» تاقىرىبىندا ۋاعىز ايتىلۋىنىڭ سەبەبى ويلاندىرماي قويمايدى. نە نارسە تۋرالى ايتىلسا، سونىڭ سەبەبى بولۋى كەرەك قوي. باسشىعا باعىنۋ تۋرالى ۋاعىز ايتىلادى ەكەن، سوعان قانداي قاجەتتىلىك بولعانى حالىققا ءتۇسىندىرىلۋى كەرەك ەمەس پە؟

سودان بەرى عالامتوردى اشىپ قاراساڭىز «باسشىعا باعىنۋ» دەگەن تاقىرىپتاعى ماتەريالدارعا تولىپ تۇر. بارلىعىنىڭ ايتارى: «باسشىعا باعىنۋ كەرەك، سەبەبى ول اللانىڭ قالاعان ادامى، وعان قارسى شىققاندار قيامەت كۇنىندە جازالى بولادى. باسشى جاقسى بولسا شۇكىر ەتىڭدەر، جامان بولسا سابىر ەتىڭدەر» دەگەنگە سايادى. باسشىعا باعىنۋدى ۋاعىزداعاندار «قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «نيسا» سۇرەسىنىڭ 59-اياتىندا: «ەي، مۇمىندەر! سەندەر اللاعا بويۇسىنىڭدار، پايعامبارعا بويۇسىنىڭدار ءارى وزدەرىڭنەن بولعان ءامىر يەلەرىڭە. ەگەر بىرنارسە ۇستىندە تالاس-تارتىستا قالساڭدار، اللا جانە پايعامبارعا جۇگىنىڭدەر. ەگەر سەندەر اللاعا، اقىرەت كۇنى سەنەتىن بولساڭدار، وسىلاي ىستەۋ ءارى قايىرلى، ءارى جاقسى ناتيجەلى بولماق»، – دەپ ايتىلعانىن كەلتىرەدى دە ءارى قاراي كوپتەگەن يسلام عۇلامالارىنان قالعان ريۋاياتتارعا سۇيەنەدى. ماقۇل-اق! دەگەنمەن، بۇنى حالقىمىز بۇرىننان بىلەدى ءارى ەشكىم دە باسشىعا باعىنباي، بۇلىك شىعارىپ جاتقان جوق. قانداي داۋلى ماسەلە بولسا حالىق ءوزى سايلاعان ەلباسىنىڭ سوزىنە توقتاپ، يماندىلىق تانىتىپ كەلەدى. ەندەشە سول حالىققا، تالاي الاساپىران كەزەڭدەردەن اللاعا دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەي، شەكسىز سابىر مەن ءتوزىمىنىڭ ارقاسىندا امان ءوتىپ بۇل كۇنگە جەتكەن، تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرعان، ءوز باسشىسىن سايلاي دا، سىيلاي دا بىلەتىن ەلگە «باسشىعا باعىنۋ كەرەك» دەپ اقىل ايتۋى قالاي، كولدەنەڭ جۇرتتىڭ؟ ارينە، ورنىمەن ايتىلعان ويلى سوزگە سانالى پەندە قارسى بولا قويماس، بىراق، باس-كوز جوق «باسشىعا باعىنۋ پارىز، ونىڭ ايتقانىنان شىعۋعا» بولمايدى دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى بۇيىرا قايتالاپ جانە ونى كەڭ كولەمدە ۋاعىزداي جونەلۋ – كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتپاي قويمايدى.

بىزدىڭشە، «باسشىعا باعىنۋدى» ۋاعىزداۋشىلاردىڭ تاساسىندا وعان مۇددەلى ەكى توپ بولۋى مۇمكىن، ءبىرى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قوسىلار قارساڭدا حالىقتىڭ نارازىلىعىن سەيىلتۋ ءۇشىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى تاراپىنان جاسالعان ساقتىق شاراسى دا، ەكىنشىسى – ەلىمىزدەگى كەيبىر ءدىني توپتاردىڭ ەلباسىنا وزدەرىن جاقسى كورسەتۋ ماقساتىندا ىستەپ جاتقانى. قمبد-نى تۇسىنۋگە بولار، ال وزگە ءدىني توپتار شە؟ اشىق بولماعانمەن استارلى تۇردە ءوز ۋاعىزدارىن جاساپ وتىرعان ءتۇرلى اعىمداعىلاردىڭ مەملەكەت باسشىسىنا ايتىلعان ماداقتاۋعا قوسىلا شاۋىپ، ءۇن قاتۋى – ولاردىڭ وزدەرىن ساقتاپ، وزدەرىنە دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا تىرىسۋى ما دەرسىز. سوندىقتان بۇل ماسەلەدە دە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە قاتىستى ەسكە ساقتايتىن جايلار بار ەكەنى انىق...

بۇل ماسەلەنى قوزعاۋعا تاعى ءبىر سەبەپ، «باسشىعا باعىنۋ» ۋاعىزىنىڭ جاقىندا قايتا جاڭعىرۋى بولىپ وتىر. ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە سايتتا جاريالانعان اقىن سەرىك قاليەۆتىڭ «كىم ايتادى ءمىنسىز دەپ نۇراعامىز؟» دەگەن ولەڭى جوعارىدا ءبىز ايتقان ماسەلەدەگى جايلاردى ولەڭ تىلىمەن ورنەكتەگەن ەكەن.

كىم ايتىپتى ءمىنسىز دەپ نۇراعامىز؟!

سۇرانامىز –

ايتپاڭىزشى كينوداي قۇراپ اڭىز!

الەمدەردىڭ پاتشاسى بولماعان سوڭ،

كەمشىلىكسىز بولمايمىز ءسىرا دا ءبىز.

قانى قازاق باۋىر عوي، جانى قازاق،

كولبينگە دە كەزىندە شىداعامىز!

بەسىكتەن كەشە شىققان ەل ەدىك قوي،

بەكىگەن جوق ءالى دە بۇعانامىز.

پاتشاعا ءتىل تيگىزۋ – سۇننەتتە جوق،

بۇل دەگەن بارىپ تۇرعان كۇنا ناعىز.

وسىلاي دەپ، ماسەلەگە تىكە كىرىسكەن اقىن، وزگەلەردەي «باسشى» دەپ بۇركەمەلەپ وتىرماي باسشىنىڭ نۇراعامىز ەكەنىن تۋرا ايتادى. پاتشانىڭ كىم ەكەنىن اشىق ايتىپ وتىرعان اقىننىڭ «پاتشاعا ءتىل تيگىزىپ» جاتقانداردىڭ كىم ەكەنىن دە اشىپ ايتقاندا ولەڭ «بۇرىن ايتىلعان نارسەنى قايتا جاڭعىرتىپ وتىر» دەگەن سوزدەن قۇتىلىپ، اجەپتاۋىر قىزىقتى وقىلار ەدى.

كورشى ەلدەردىڭ جاعدايىن كورگىڭ كەلسە،

ساۋساعىڭ اراسىنان سىعالاڭىز،

باسشىمىزدى تاعىنان تايدىرساق دەپ،

بەكەرگە بىلەكتى ءبىز سىبانامىز.

تاعى جۇمباق. «باسشىمىزدى تاعىنان تايدىرساق دەپ، بىلەكتى سىبانىپ» جۇرگەن كىم؟ قوي، جەتەر، ايتپەسە ولەڭنەن مالىمەت ىزدەگەن الدەبىرەۋگە ۇقساپ كەتەرمىز. بىراق ماسەلەنى تۋرا قابىرعاسىنان قويىپ وتىرىپ، ەشكىمنىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەسە ودان ەش قايىر جوعى تاعى انىق.

وبالى نە، اقىن «قاس اشادى قاسىڭنان كۇلىپ قۇشاق، تۋسا ەكەن دەپ تەزىرەك بۇلىكتى ءسات. وتىرىك اقپاراتتى وكىرتەدى-اي، ەل ىرگەسىن ءبۇلدىرىپ ىرىتكى ساپ! اڭعال قازاق الدانىپ، ءوزدى-وزىمەن قىرىلىسىپ بولسا دەپ قىرىق پىشاق»، – دەپ ساقتاندىرىپ تا; «قازاقتىڭ كەنگە تولى كەڭ دالاسى، وزىنە جاۋ شاقىرماي تۇرا المايدى.«تۇلكىنىڭ قىزىلدىعى وزىنە سور!»، بۇركىتتىڭ كوز جاۋىن اپ بۇلاڭدايدى. انتالاپ وڭشەڭ اشكوز الپاۋىتتار، «…بەرمەسەڭ جولىڭنان!» دەپ ۇراندايدى. ەل ىشىنەن ساتقىندار تاۋىپ الىپ، ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ ىلاڭدايدى» دەپ گەوساياسي جاعدايىمىزدىڭ ءماز ەمەس ەكەنىن دە اشىپ ايتادى. بىراق، ءسويتىپ كەلىپ:

قاسىمىز، دوسىمىزدى تانىپ الماي،

باسىمىز ەشقاشاندا قۇرالمايدى.

بيلىككە قارسى شىققان بۇلىكشىنىڭ

ولگەندە جانازاسىن شىعارمايدى! – دەگەن جەرىن وقىعاندا سەلك ەتە قالاسىڭ. اۋ، سوندا ابىلاي حاننىڭ وزىنە:

ەي، ابىلاي، ابىلاي،

مەن سەنى كورگەندە،

تۇرىمتايداي ۇل ەدىڭ،

تۇركىستاندا ابىلمامبەت تورەنىڭ،

تۇيەسىن باققان قۇل ەدىڭ. – دەگەن بۇقار جىراۋدى;

حان ەمەسسىڭ، قاسقىرسىڭ،

قارا الباستى باسقىرسىڭ.

دوستارىڭ كەلىپ تابالاپ،

دۇشپانىڭ سەنى باسقا ۇرسىن! –

دەپ جاڭگىر حاننىڭ كوزىنە ايتقان ماحامبەتتى قالاي تۇسىنەمىز؟ الدە، ولاردىڭ ولگەندە جانازا شىعارىلماعان با؟

«كىمگە نە قايىرلىسىن اللا بىلەر، شۇكىر دەپ بارعا مومىن كۇن كورمەي مە؟ «بەس ساۋساق بىردەي ەمەس»، ءجانناتتا دا، ادامدار سۇرمەيدى ءومىر ءبىر دەڭگەيدە. …كىم ايتادى ءمىنسىز دەپ نۇراعامىز؟ ونىڭ دا بار سوڭىندا شۇبالاڭ ءىز. پايعامبارعا رازى ەمەس جاندار وتكەن، ەندەشە ءجاي ادامدى سىناماڭىز». مىنا ولەڭ جولدارىن وقىعاندا ويىڭ ءتىپتى ايران-اسىر بولادى ەكەن. ءجانناتتىڭ وزىندە ادامنىڭ ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە ءومىر سۇرەتىنىن تەك سەرىك قاليەۆتەن عانا ەستىپ وتىرمىز. مىنە، قىزىق كەرەك بولسا؟

جاسىراتىنى جوق، ولەڭدى وقي باستاعاندا «باسشىعا باعىنۋ» يدەياسى الدىمىزدان تاعى شىعا كەلەر دەپ ويلاماعانبىز. ال، شىنىنا كەلگەندە اقىن سەرىك ۋاعىزشىلاردان دا اسىپ ءتۇسىپ، پاتشاعا قارسى شىعىپ، ءسوز ايتقانداردىڭ جانازاسىن شىعارماۋعا بار. ءتىپتى، ءدىن ادامدارىنىڭ ءوزى بۇلايشا قاتتى كەتپەگەن. وقىپ كورىڭىز:

«حالقى باسشىعا باعىنباسا ەلدەن بىرلىك پەن بەرەكە كەتەدى. بۇل سوزىمىزگە سيريا، مىسىر ەلدەرىندە بولىپ جاتقان قاقتىعىستار دالەل. حالىق ءبىر باسشىعا عانا باعىنۋى كەرەك. ءبىر ەلدە بىرنەشە باسشى بولمايدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىنداي ساياساتتى ۇستانادى. اللاعا شۇكىر، ەلىمىزدە اركىم ءوز ءدىنىن ۇستانىپ، تىرلىك جاساۋدا. بىراق، تۇپتەپ كەلگەندە باسشىمىز بار. ول – پرەزيدەنت. «سوندا وپپوزيتسيا دەگەن بولماۋى كەرەك پە؟» دەر الدەكىم. نەگە بولماسىن. وپپوزيتسياعا يسلام ءدىنى قارسى ەمەس. تەك، ولار حالىقتى كوتەرىلىسكە باستاۋى، تۇرعىنداردى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋعا بولمايدى. حالىقتىڭ اراسىنا ىرىتكى سالۋىنا مۇلدەم بولمايدى، ۇيتكەنى ونداي جۇمىستاردى ىستەيتىن بولسا ول وپپوزيتسيا ەمەس، بالكىم، حالىق جاۋى بولىپ كەتۋى مۇمكىن. پايعامبارىمىزدان كەيىن كەي ءبىر توپتار مۇسىلماندار اراسىنا ىرىتكى سالىپ، ولاردى فيتناعا الىپ باردى. ال بۇنداي جۇمىستار يسلام دىنىندە حارام ەتىلگەن جۇمىس بولىپ تابىلادى». قمدب-نىڭ پاۆلودار وبلىسى بويىنشا وكىل يمامى يسەنوۆ ناريمان ەرمەكۇلى ءوز ۋاعىزىندا تۋرا وسىلاي دەيدى.

ال، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى، كورنەكتى قالامگەر تولەن ابدىك: «پاتشا – قۇدايدىڭ جەردەگى كولەڭكەسى» دەپ داۋرىعاتىنداردى قايتەرسىڭ! الەمدى قانعا بوكتىرگەن گيتلەر، ءوز حالقىنىڭ تەڭ جارتىسىن قىرعان پول پوت، ءوز مەملەكەتىنىڭ ازاماتتارىن حيميالىق قارۋمەن جەر جاستاندىرعان ساددام حۋسەيىن، ادام ەتىن جەۋگە، اسىرەسە، بالانىڭ ەتىن جەۋگە قۇمار بولعان افريكالىق يمپەراتور، تاعى سول سياقتىلار قۇدايدىڭ جەردەگى كولەڭكەسى بولعاندا، قۇدايدان نە قادىر قالادى؟ وتكەن قاراشا ايىنىڭ اياعىندا بۇكىل قازاقستان بويىنشا مەشىتتەردە «باسشىعا باعىنۋ – اللانىڭ ءامىرى» دەگەن اتپەن ۋاعىزدار ءوتىپتى. ادام باسشىعا ەمەس، زاڭعا باعىنۋى كەرەك. باسشىنىڭ تالابى زاڭسىز بولسا دا باعىنۋ – قۇل بولۋ دەگەن ءسوز. باستىقتىڭ قۇلى بولۋعا ناسيحاتتاۋ – اللانىڭ ءامىرى بولا المايدى» دەيدى «پاراسات» جۋرنالىنا بەرگەن سۇحباتىندا.

دەمەك، قايبىر ماسەلە تۋرالى ايتقاندا اسىرا سىلتەۋ ابىروي اپەرمەيدى، سول ءۇشىن سەنىم مەن ساياساتتى شاتاستىرماي، حالىقتى اداستىرماي اقيقاتىن ايتۋ كەرەك. سەبەبى، كەمشىلىكسىز پەندە جوق.

2014 جىل.

سوڭعى جاڭالىقتار