9 تامىز, 14:56 272 0 ىشكى ساياسات اسەل انۋاربەك

بەيبىتشىلىك ورناتۋعا باستايتىن قادام

قازاقستان استاناسى – نۇر-سۇلتان قالاسىندا سيرياداعى احۋالعا ارنالعان كەلىسسوزدەردىڭ ون ءۇشىنشى كەزەڭى ءوتتى. كەزەكتى كەزەڭنىڭ بۇعان دەيىنگى كەلىسسوزدەردەن ەرەكشەلىگى – قارۋلى قاقتىعىستى توقتاتۋعا ىقپال ەتۋشى مەملەكەتتەر قاتارىنىڭ ارتۋىندا. «استانا پروتسەسىنىڭ» بۇل كەزەڭىندە يراك پەن ليۆان دا سيرياداعى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا بەل شەشتى. ال الدىڭعى كەزەڭدە يوردانيا مەن بۇۇ پروتسەسكە باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسقان ەدى.

 سيريا كەلىسسوزىنىڭ 13-ءشى كەزەڭىنە مۇددەلى تاراپتار تولىق جينالدى. ماسەلەن، رەسەي دەلەگاتسياسىن رف پرەزيدەنتىنىڭ سيريا جونىندەگى ارنايى وكىلى الەكساندر لاۆرەنتەۆ، تۇركيا دەلەگاتسياسىن تۇركيا رەسپۋبليكاسى سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سەدات ونال باستاپ كەلدى. يران دەلەگاتسياسىنا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ساياسي ىستەر جونىندەگى جوعارى كومەكشىسى الي اسگار حادجي باسشىلىق ەتتى. سونىمەن بىرگە، اتالعان كەزدەسۋگە سيرياداعى ەكى قاقتىعىسۋشى تاراپ – سيريانىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى باشار ءال-دجاافاري باستاعان سار ۇكىمەتتىك دەلەگاتسياسى جانە احماد ال-توۋما باستاعان قارۋلى وپپوزيتسيا قاتىستى. وكىنىشكە قاراي، بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ سيريا جونىندەگى ارنايى وكىلى گەير پەدەرسەن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى الداعى كەلىسسوزدەرگە قاتىسا المايتىن بولدى. بۇۇ دەلەگاتسياسىن ونىڭ ورىنباسارى باسقاردى.

ەكى كۇنگە جالعاسقان شارادا «استانا پروتسەسىنىڭ» قاتىسۋشىلارى شام جەرىندەگى جاعدايعا قاتىستى ورتاق شەشىمگە كەلۋگە تىرىستى. جيىننىڭ العاشقى كۇنى تاراپتار جابىق ەسىك فورماتىندا ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، ەكىنشى كۇنى پلەنارلىق ماجىلىستە قورىتىندىسى شىعارىلدى. ال 2 كۇندە كوتەرىلگەن ماسەلەلەر مەن ايتىلعان ۇسىنىستار كەپىل مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىنە ەنگىزىلدى. بىرلەسكەن مالىمدەمە 13 تارماقتان تۇرادى. ولاردىڭ اراسىندا قارۋلى قاقتىعىستان زارداپ شەككەن تۇرعىندارعا گۋمانيتارلىق كومەكتى كوبەيتۋ، بوسقىنداردى شام جەرىنە قايتارۋ سياقتى قادامدار دا بار. بۇدان بولەك، قۇجاتقا استانالىق فورمات نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن ارنايى توپتىڭ تۇتقىنداردى بوساتۋ وپەراتسياسى دا ەندى.

باسقوسۋدا تالقىلانعان باستى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – يدليب پروۆينتسياسىنداعى جاعداي. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ايماقتا ءتۇرلى قارۋلى توپتار ارەكەت ەتۋ ۇستىندە. كەلىسسوز قورىتىندىسى بويىنشا، يدليبتەگى قارۋلى قاقتىعىستار توقتاتىلاتىن بولدى. لاڭكەستىك ۇيىمدارمەن كۇرەس جالاعاسا بەرمەك. سيريانىڭ كونستيتۋتسيالىق كوميتەتىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار تياناقتالىپ، ونىڭ العاشقى وتىرىسى قىركۇيەكتە ءوتىپ قالۋى مۇمكىن ەكەندىگى ايتىلدى. رەسمي داماسك «ۇسىنىلعان يدەيالار ناقتى ىسكە ۇلاسۋى كەرەك» دەپ وتىر. ال كەلىسسوز ۇستەلىنە وتىرعان وكىلدەر جاۋلاسقان تاراپتار اراسىندا سەنىم ورناتۋعا تىرىستى. «ءبىر كۇندە سوعىستى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس، بىراق وسى باعىتتا جۇمىستى باستاپ كەتۋ ماڭىزدى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانى قۇرۋ جانە ونىڭ جۇمىس تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ بەيبىتشىلىك ورناتۋعا جاسالعان العاشقى قادام بولماق. قازاقستاندا بۇل ماسەلە بويىنشا كەلىسىمدەر جاسالۋى مۇمكىن»، – دەيدى حالىقارالىق قۇقىق دوكتورى ابباس كۋچنەجاد.

«استانا پروتسەسىنە» سيريا ۇكىمەتىنىڭ دەلەگاتسياسىن باستاپ كەلگەن باشار دجافاري جيىندا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ ناقتى ىسكە اسىرىلۋى قاجەتتىگىن ايتا كەلە، اسىرەسە، بۇل ماسەلەگە تۇركيا تاراپىنىڭ باسا نازار اۋدارۋىن سۇرادى. «بۇعان دەيىنگى استانا فورماتىنداعى كەلىسسوزدەردى جانە سوچيدە وتكەن رەسەي مەن تۇركيا پرەزيدەنتتەرى قابىلداعان رەزوليۋتسيانى تۇركيانىڭ ءوزى ورىنداماي وتىر. قازىردىڭ وزىندە سيريا اۋماعىندا تۇركيانىڭ 10 مىڭنان استام اسكەري قىزمەتكەرى ءجۇر. 166 تانك پەن وق وتپەيتىن تەحنيكا، 18 زىمىران، 123 پۋلەمەت پەن 41 زىمىرانعا ارنالعان بازا بار. وسىلايشا ولار ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزگە قول سۇعىپ وتىر. سيريانىڭ 3 قالاسىنا ءوز ادامدارىن باسشى رەتىندە تاعايىنداپ، حالىققا ازاماتتىق بەرىپ جاتىر. مەكتەپتەردى تۇرىك تىلىندە وقىتۋعا كوشىرىپ جاتىر»، – دەپ اتاپ ءوتتى باشار دجافاري.

سيريا كەلىسسوزدەرى بويىنشا قازاق ەلىنىڭ استاناسىنداعى جيىن اياقتالعاننان كەيىن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان مالىمدەمە جاساپ، تۇرىك اسكەرلەرى سيرياداعى ەۆفرات وزەنىنىڭ شىعىسىندا ارنايى وپەراتسيا وتكىزۋگە نيەتتى ەكەندىگىن جەتكىزدى. ازىرشە وپەراتسيانىڭ قاي كەزدە جۇزەگە اساتىنى بەيمالىم. تۇركيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، انكارا سيريا تاراپىنان كەلەتىن شابۋىلدارعا كوز جۇمىپ، شارشاعان. بۇگىندە ەۆفراتتىڭ شىعىسى كۇرد جاساقتارىنىڭ باقىلاۋىندا. بۇعان دەيىن تۇركيانىڭ قارۋلى كۇشتەرى سيريانىڭ افرين قالاسىندا «ءزايتۇن جاپىراعى» اتتى اسكەري وپەراتسياسىن جۇرگىزگەن بولاتىن. ول كەزدە تۇركيانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى شەكاراسىنا جاقىن اۋماقتاردى كۇرد جاساقتارىنان تازالاعان بولاتىن. «ەندى ءبىز ەۆفراتتىڭ شىعىسىنا بارامىز. بۇل شەشىمدى رەسەيگە دە، اقش-قا داي ايتتىق. شەكارامەن شەكتەسكەن اۋدانداردا قارۋلى شابۋىلدار بولىپ جاتقاندا قۇر قاراپ وتىرا المايمىز. ءبىزدىڭ ەلدى نىسان قىلىپ العان، «يراك جانە لەۆانت لاڭكەستىك ۇيىمى»، كۇردىستان جۇمىسشى پارتياسى سياقتى تەررورلىق ۇيىمدارمەن كۇرەستى جالعاستىراتىن بولامىز»، – دەدى تۇركيا پرەزيدەنتى.

ال سيرياداعى قارۋلى وپپوزيتسيا وكىلدەرى تۇركيانى ايىپتاۋدان اۋلاق. ولار انكارانى «بەيبىت حالىقتىڭ قامقورشىسى» دەپ باعالايدى. وپپوزيتسيا تاراپىنىڭ ايتۋىنشا، 4 ميلليون سيريالىق تۇركيانى پانالاپ وتىر ەكەن. كەلىسسوزدەر اياسىندا وپپوزيتسيا تاراپى ءوز تالاپتارىن جەتكىزدى. سيريانىڭ قارۋلى وپپوزيتسيا دەلەگاتسياسىن باستاپ كەلگەن احماد ءال-توۋما اتىس-شابىستى توقتاتۋ باستى ماقساتتارى ەكەنىن جەتكىزدى. وپپوزيتسيونەرلەردىڭ تالابىنا قاراساق، يدليب حالقى ازاپ شەكپەۋى كەرەك، الەۋمەتتىك نىساندارعا زاقىم كەلمەۋى ءتيىس، ال تۇتقىنداعى ازاماتتار بوساتىلۋى قاجەت. «ساياسي رەجيم 26 بازاردى، 24 مەشىت پەن اۋرۋحانانى قيراتتى. بەيبىت حالىقتى قىرۋىن دوعارار ەمەس. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تەزدەتىپ سيريانىڭ كونستيتۋتسيالىق كوميتەتىن قۇرۋى قاجەت. ماسەلەلەر سوندا شەشىلەتىنىنە سەنەمىز. ءبىز وسى الاڭدى پايدالانا وتىرىپ، سيريادا ازاماتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرعىمىز كەلەتىنىن جاريالايمىز»، – دەدى احماد ءال-توۋما. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، سيريا وپپوزيتسياسىنىڭ بۇل كەلىسسوزگە قاتىسۋ-قاتىسپاۋى سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن بەلگىسىز بولعان ەدى. ويتكەنى ولار كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋعا بىردەن كەلىسىم بەرە قويعان جوق. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، وپپوزيتسيا دەلەگاتسياسىنىڭ «استانا پروتسەسىنە» قاتىسۋى – قازاق ەلىنىڭ جەتىستىگى. وپپوزيتسيانىڭ ايتۋلى پروتسەسكە قاتىسۋى بەيبىت الاڭ رەتىندە قازاقستاننىڭ تاڭدالۋى دۇرىس شەشىم بولعانىن دالەلدەيدى. «ءتۇرلى دەڭگەيدە كەزدەسۋلەر ءوتتى. ولاردى ءتيىمدى دەپ ايتۋعا بولادى. وعان قازاقستان استاناسىندا تاراپتار قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەر دالەل. استانالىق فورماتتىڭ ەڭ ءتيىمدى مەحانيزم ەكەنىن سەنىممەن ايتامىن. مۇددەلى تاراپتار بۇل جولى قۇرعاق سوزگە يەك ارتپاي، ناقتى كەلىسىمدەر جاساستى. بۇل ەڭ الدىمەن كونستيتۋتسيالىق كوميتەت قۇرۋدا رەسمي داماسك پەن  بۇۇ-نا قاتىستى»، – دەدى رف پرەزيدەنتىنىڭ سيريا جونىندەگى ارنايى وكىلى الەكساندر لاۆرەنتەۆ.

2017 جىلدان بەرى قازاقستان تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان بۇل پروتسەسس سيريادا بەيبىتشىلىكتى ورناتۋ جولىندا وراسان زور جەتىستىككە جەتكەنى ءسوزسىز. بۇل پروتسەسس – كوپتەگەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى تاراپتاردىڭ سيريا بويىنشا اتقارعان كۇشىنىڭ ناتيجەسى. ال نۇر-سۇلتانداعى كەزەكتى جيىن – «استانا پروتسەسىنە» كەپىل ەلدەردىڭ سيريا ماسەلەسىن بەيبىت جولمەن شەشۋگە ۇمتىلىسى بولدى. 13-ءشى حالىقارالىق وتىرىس بۇعان دەيىنگى جيىندارمەن سالىستىرعاندا ءتيىمدى ءوتتى ءارى شامداعى سوعىستى توقتاتۋ ىسىندە ايتارلىقتاي ىلگەرى جىلجۋ بايقالدى دەپ باعالادى ساراپشىلار. دەگەنمەن، بۇل سيريا ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن سوڭعى كەزدەسۋ ەمەس. «استانا پروتسەسىنىڭ» كەلەسى كەزەڭى قازان ايىندا وتپەك. ال رەسەي، تۇركيا جانە يران پرەزيدەنتتەرى قىركۇيەك ايىندا انكارا قالاسىندا باس قوسۋى ءتيىس. 

سوڭعى جاڭالىقتار