8 تامىز, 15:13 628 0 ءوندىرىس احمەت ومىرزاق

«كوك قاعازدىڭ» قۇنى كوككە سامعاي بەرە مە...

 بۇگىندە جۇرتتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعى ابدەن ويانعان. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا نەنىڭ قىمباتتاپ، نەنىڭ ارزانداپ جاتقانىن ءبارى باقىلاپ وتىرادى. سودان بولار، وتكەن اپتادا تەڭگە باعاسىنىڭ ءتۇسۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتكەندە وتانداستارىمىز اراسىندا بۇل جاعداي قىزۋ تالقىعا ءتۇستى.

قايسى ەلدىڭ ەكونوميكاسىندا بولسا دا، ۆاليۋتا ساياساتى باستى ءرولدى وي­ناي­دى. ويتكەنى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ور­نىقتىلىعىنا قول جەتكىزۋگە، اقشا قۇنسىزدانۋىن تەجەۋگە، جۇمىسسىزدىقتى بولدىرماۋعا مۇنىڭ ۇلكەن اسەرى بار. دەگەنمەن مەملەكەتتىك ۆاليۋتا ساياساتى ەلدىڭ قارجىلىق-ەكونوميكالىق جاع­دايى­نا جانە دۇنيەجۇزىلىك ەكونو­مي­كانىڭ دامۋىنا بايلانىستى بولادى.

ۆاليۋتا ساياساتى بىرنەشە تۇرگە ءبو­لىنەدى. سونىڭ ىشىندە جۇرتىڭ كوبىنە تا­نىس ءتۇرى دەۆيزدىك ۆاليۋتا ساياساتى. ول – شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىپ الۋ، ساتۋ جولىمەن ۇلتتىق ۆاليۋتا كۋرسىن رەتتەپ وتىرادى. بۇل ورايدا، ەلىمىزدىڭ ءتول ۆا­ليۋتاسى – تەڭگەنىڭ قۇنى الەمدە ال­تىن، مۇناي، ت.ب. قۇندى زاتتاردىڭ باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى نە ارزانداۋىنا وراي اقش دوللارى باعاسىنىڭ كوتەرىلىپ، تۇسۋىنە بايلانىستى قۇبىلىپ تۇراتىنى بەلگىلى.

ارينە، مەملەكەتتىك قارجىلىق جاع­دايى مىقتى، ءتول ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنى ورنىقتى بولعانعا نە جەتسىن، الايدا الەمدىك ەكونوميكانىڭ اجىراماس ءبىر بولشەگىنە اينالعان قازاقستان ەكو­نو­ميكاسىنا دۇنيەجۇزىلىك قارجىلىق سايا­ساتتىڭ جاعدايى اسەر ەتپەي تۇرمايدى. ءبىر ايماقتاردا ەكونوميكالىق دامۋ جىلدام قارقىنمەن جۇرسە، ەكىنشى ءبىر ايماقتاردا كەرىسىنشە بولۋى مۇمكىن. وسىنىڭ سەبەبىنەن جالپىالەمدىك ەكو­نو­ميكالىق تۇراقتىلىق، دامۋ ءريتمى بۇزىلىپ، وزگەلەرگە ءتۇرلى تاراپتان اسەر ەتە باستايدى. ايتالىق، ءتۇرلى ماشينا ءوندىرىسى، قۇرال-جابدىقتار جاساۋ ت.ب. سالالاردىڭ قارقىنى باسەڭدەسە، ونى وندىرۋگە كەرەكتى شيكىزاتتى وندىرەتىن ەلدەرگە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. ويتكەنى ساتاتىن تاۋارىنا قاجەتتىلىك ازايىپ، قۇنى ءتۇسىپ كەتەتىنى انىق. بۇل ارينە، ونىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنسىز­دا­نۋىنا اكەلەدى. نەگىزىنەن، دايىن ءونىم شىعارۋدان گورى شيكىزات ءوندىرۋ سالاسى الدىڭعى ورىندا تۇرعان قازاقستان سياقتى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنى وزگەرە بەرەتىنىنىڭ باستى سەبەبى وسى. سودان بولار، اينالىمعا ەنگەنىنە شيرەك عاسىردان اسقان ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگە بىرنەشە رەت قۇن­سىز­دا­نۋعا ۇشىراپ، ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاع­دايىنا جاعىمسىز اسەر ەتتى.

شيرەك عاسىر، تەڭگە جانە دەۆالۆاتسيالار

ارادا ءتورت جىل وتكەندە تەڭگەنىڭ بۋى­نى بەكىپ، قۇنى كوتەرىلە باستادى. ياعني 2003 جىلدان 2007 جىلعا دەيىنگى ارالىق­تا ەلىمىزدە دوللاردىڭ قۇنى ارزانداپ، تەڭ­گە كۇشەيە باستادى. ءتورت جىلدىڭ ىشىندە قۇلدىراعان كوك قاعازدىڭ تەڭگەدەگى باعامى 156 تەڭگەدەن 120 تەڭگەگە دەيىن ءتۇستى. 2007 جىلدىڭ سوڭىنداعى الەمدىك قارجى داعدارىسى تەڭگەگە ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرسە دە، ۇلتتىق بانك قورداعى ۆاليۋتانى جۇمساۋ ارقىلى تەڭگەنىڭ قۇ­نىن ساقتاپ قالدى.كسرو تارقاعاننان كەيىن رەسەيمەن ورتاق ۆاليۋتالىق ايماقتا قالۋ قازاقستان ءۇشىن ءتيىمسىز بولعانى بەلگىلى. سول ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسا ماڭىزدى شەشىم قابىلداپ، مەملەكە­تىمىز­دىڭ ءتول ۆاليۋتاسى – تەڭگەنى اي­نا­لىمعا ەنگىزۋگە بەل بۋدى. 1993 جىلى 15 قاراشادا اينالىمعا ەنگەن ۇلتتىق ۆاليۋ­تامىز 1 اقش دوللارىنىڭ قۇنىن 4 تەڭگە 70 تيىن دەپ بەلگىلەدى. الايدا ەكونوميكاسى ءالى اياققا تۇرا الماي جاتقان ەلدىڭ جاعدايى تەڭگەنىڭ بۇل دارەجەسىن ۇزاق ۇستاپ تۇرا المادى. سونىڭ سەبەبىنەن اينالىمعا ەنگەن ءبىر جارىم ايدان اسا ۋاقىتتا تەڭگە 12 ەسەدەي قۇنسىزدانىپ، 1 دوللار 54 تەڭگەمەن تەڭەستى. سولايشا قۇنسىزدانۋ ۇدەرىسىنە بارىنشا قارسى تۇرسا دا، بەس جىل ىشىندە تەڭگەنىڭ اقش دوللارىمەن العانداعى باعامى 84 تەڭگەگە جەتتى. ال 1999 جىل­دىڭ ساۋىرىندە العاش رەت ۇلكەن دەۆال­ۆاتسياعا ۇشىراعان تەڭگە قۇنى ءبىر كۇندە  كۇرت ءتۇسىپ، 1 اقش دوللارىنىڭ باعاسى 138 تەڭگە 25 تيىنعا جەتتى. ودان كەيىنگى ءۇش جىلدا دوللاردىڭ قۇنى 155 تەڭگەدەن اسىپ بارىپ ىركىلدى.

2008 جىلى الەمدىك نارىقتا كومىر­سۋ­تەگى شيكىزاتتارى قىمباتتاپ، ونىڭ اسەرى تەڭگەنىڭ قۇنىن ساقتاۋعا پايداسىن تي­گىزدى. بىراق جىل سوڭىندا شيكىزات قۇنى ءتۇسىپ، تەڭگەنى قۇلدىراتپاۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك تاعى دا ۆاليۋتا قورىنداعى قاراجات­تى شىعىنداپ،  1 اقش دول­لا­رى­نىڭ قۇ­ن­ىن 120 تەڭگەدەن اسىرمادى. بىراق كەلەسى جىلدىڭ باسىندا تەڭگەنى قۇنسىزدانۋدان ساقتاعانمەن، ونى ودان ءارى ۇستاپ تۇرۋ مەم­لەكەتكە وڭاي سوق­پادى. سوندىقتان قازاقستان ۇلتتىق بانكى 2009 جىلدىڭ 4 اقپانىندا دول­لاردىڭ باعامىن 117-123 تەڭگەدەن تۇسىرمەۋدەن باس تارتىپ، دەۆالۆاتسيا جاسادى. سەبەبى سول جىلدىڭ با­سىندا تەڭگە قۇنىن تۇسىرمەۋ ءۇشىن ۇلت­تىق بانك 6 ميلليارد اقش دوللارىن جۇم­ساعان بولاتىن. ويتكەنى الەمدە مۇناي باعاسى تومەندەپ، قازاقستانمەن ساۋدا-ساتتىق سالاسىنداعى سەرىكتەس ەلدەردە دە ۇلتتىق ۆاليۋتالار قۇنسىزدانا باستاعان-دى. سولايشا دەۆالۆاتسيانىڭ اسەرىنەن تەڭ­گە 25 پايىزعا قۇنسىزدانىپ، 1 اقش دول­لار قۇنى 150 تەڭگەگە كوتەرىلدى. ءتىپتى ۆاليۋتا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە 170-كە دەيىن بارىپ، بىرەر كۇندە قايتادان قالىپتى باعامىنا ءتۇستى.

ودان كەيىنگى دەۆالۆاتسيا 2014 جىل­دىڭ 11 اقپانىندا ءجۇرىپ، 1 اقش دول­لا­رى 185 تەڭگەگە كوتەرىلدى. ويتكەنى ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ بۇرىنعى قالپىن كۇشتەپ ۇستاپ تۇرۋدان باس تارتتى. ەلدىڭ ۆاليۋتا قورىن ساقتاۋ ءۇشىن جاسالعان بۇل قادام امالسىزدان جاسالسا دا، تەڭگەنى ءبىراز قۇنسىزداندىرىپ كەتتى.

جالپى ۇلتتىق بانكتى گ.مارچەنكو باسقارعان جىلداردا تەڭگەنىڭ دەڭگەيىن بىرقالىپتى ۇستاپ تۇرۋ – ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتانى جۇمساۋ ارقىلى مۇمكىن بولسا، ودان كەيىن ق.كەلىمبەتوۆتىڭ تۇسىندا ودان باس تارتىپ، تەڭگەنى ەركىن اينالىمعا جىبەرۋ ارقىلى قۇنسىزدانۋ ۇدەرىسى ءجۇردى. ماسەلەن 2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءبىر كۇندە ءبىر دوللار 288-دەن 301 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلىپ كەتىپ، ەلدىڭ ەسىن شىعاردى. ازىق-تۇلىك باعاسى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە قىمباتتاپ كەتىپ، جاڭا كولىكتەردىڭ باعاسى 30 پايىزعا دەيىن ءوسىپ كەتتى. ارينە بۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بولدى، دەسەك تە ۇلتتىق بانك باس­شى­لىعى بۇل جاعدايدى قور بيرجاسىنداعى الىپساتارلاردىڭ اقش ۆاليۋتاسىن قولدان قىمبات­تات­قانىنىڭ كەسىرى ەكەنىن ءمالىم­دەگەن-ءدى. سودان بەرى ۇزدىكسىز قۇنسىزدانىپ كەلە جاتقان تەڭگە بۇگىنگە كەلىپ، 380 تەڭ­گەنىڭ قۇنى ءبىر دوللارعا دا جەتپەي قالۋىنا اكەلدى.

تەڭگە جانە الەمدەگى ۆاليۋتالاردىڭ جاي كۇيى

بۇگىندە «دەۆالۆاتسيا» دەسە ءبىر كەز­دەگىدەي جۇرتتىڭ توبە شاشى تىك تۇرىپ، نە ىستەرىن بىلمەي داعدارىپ قالا بەرمەيدى. بارلىق نارسەنىڭ باعاسى قىم­باتتاپ، وتباسىلىق بيۋدجەتتىڭ جاعد­ايىنا سالماق تۇسەرىن بىلەدى دە، وعان جاسايتىن قايران جوعىن ءتۇسىنىپ، از قاراجاتىن ۇنەمدەپ جۇمساۋعا تىرىسادى. دەسەكتە، جىل سايىن دوللاردىڭ باعاسى كوتەرىلىپ، تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانا ءتۇسۋى ارتىق اقشاسى جوق قاراپايىم حالىقتى بىلاي قويعاندا، ىسكەر ازاماتتار مەن قارجى سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ تابىسقا جەتۋىنە قولبايلاۋ بولاتىنى انىق.

كەيىنگى كەزدە قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا قۇبىلعان دوللار باعاسى قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە كوتە­رىلىپ، تەڭگە باعامى ەكى رەت انتيرەكوردتىق كور­سەتكىشكە جەتتى. اتاپ ايتقاندا، وسى جىلدىڭ 26 شىلدەسىنەن باستاپ، 1 اقش دوللارىنىڭ قۇنى 385 تەڭگەدەن ءبىر تيىن تۇسپەي تۇرىپ الىپ،  2 تامىز كۇنى قازاقستاننىڭ قور بيرجاسىندا 385 تەڭگە 75 تيىنعا ساتىلدى. ال ۆاليۋتا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندەگى باعا ودان ءسال وزگەشە: وندا 1 اقش ۆاليۋتاسىن 385-386 تەڭگەگە ساتىپ الىنىپ، 386,5-387,5 تەڭگەدەن ساتىلدى. ءتىپتى 388-گە دە شىقتى.

ال دوللار قۇنىنىڭ وسىنشا قىم­بات­تاۋىنا نە سەبەپ؟

بولجام ءارتۇرلى، بىراق انىق جاۋاپ جوق.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، وسى ايدا رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇنى ءتۇسىپ، مۇناي باعا­سىنىڭ ارزانداۋى تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋىنا اسەرىن تيگىزەتىن كورىنەدى. قازىردىڭ وزىندە Brent ماركالى مۇنايدىڭ باررەلى 61,16 دوللارعا دەيىن ءتۇسىپ، 1,6 پايىز ارزان­دا­عانى ايتىلۋدا. سوندىقتان ەكونوميستەر رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنسىزدانۋى، اقش پەن قىتايدىڭ ساۋدا سوعىسىنىڭ اسەرى بولسا دا، 1 اقش دوللارىنىڭ باعاسى 390 تەڭگەدەن اسپاۋى ءتيىس دەيدى.

تامىز ايى تەڭگەنىڭ تىنىشىن الادى دەگەن ماماندار، رەسەي ءرۋبلىنىڭ السىرەپ، مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ۇلتتىق ۆاليۋ­تامىزعا ايتارلىقتاي سوققى ەكەنىن ايتادى. وتكەن اپتادا سولتۇستىكتەگى كورشىمىزگە سالىنعان سانك­تسيا جانە اقش پەن قىتاي اراسىن­داعى ساۋدا سوعىسى دا ءتول اقشامىزدىڭ قۇتىن قاشىرماق. ەكونوميستەر دوللار­دىڭ قۇ­نى 390 تەڭ­گەدەن اسپاۋى كەرەك دەگەنىمەن، جاع­دايدىڭ قالاي ءوربيتىنىن بولجاۋ قيىندىعىن جاسىرمادى. بىراق، ماماندار دوللار كوتەرىلدى ەكەن دەپ اقشا ايىر­باس­تاۋ پۋنكتەرىنە تۇرا جۇگىرمەۋگە كەڭەس بەرەدى. ال رەسەي ساراپشىلارى ەكونو­مي­كاسىنىڭ ارتاراپتانباعان جانە قارجى­لىق جاع­دايى، نەگىزىنەن، شيكىزات­تىق تاۋار ساتۋعا بايلانىستى قازاقستاندا تەڭگەنىڭ قۇنى تاعى ءتورت پايىزداي ءتۇسىپ، ءبىر دوللار 400 تەڭگەمەن تەڭەسۋى ابدەن مۇمكىن دەپ وتىر.

ارينە، بولجام ءوز الدىنا، بىراق مۇ­ناي بارەلى قايتادان كوتەرىلسە جانە ءتۇستى مەتالداردىڭ باعاسى قازىرگىدەن تۇسپەسە، تەڭگەنىڭ جاعدايى قايتا وڭالۋى ابدەن مۇمكىن ەكەن. شىنىن ايتساق، التىننىڭ قۇنى كوتەرىلىپ بارادى. ماسەلەن قازىر التىندى 1466 دوللارعا الۋعا بولادى. ول 1,7 پايىزدىق ءوسىمدى كورسەتىپ تۇر. ۇلتتىق بانكتىڭ سايتىندا مەتالدىڭ ءبىر گرامى 17,4 مىڭ تەڭگەگە ساتىلۋدا. ال كۇمىس 0,6 پايىزعا، مىس 5,8 پايىزعا ارزانداعان. بىراق ساراپشىلار التىننىڭ باعاسى كو­تە­رىلىپ، كۇزدە باعاسى 1500 دوللارعا دەيىن وسەدى دەپ سانايدى. بۇل تەڭگەنى ودان ءارى قۇلدىراۋدان ساقتاپ قالۋى مۇمكىن جاع­داي.

كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قارا­ساق، تەڭگەنىڭ قازىرگى جاعدايى ۋاقىتشا قۇ­بىلىس كورىنەدى. ماسەلەن، «VENT PLUS» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى قۋانىش رىس­باي­دىڭ ايتۋىنشا، دوللاردىڭ تەڭگەگە شاق­قانداعى باعامىنىڭ كوتەرىلۋى ماۋ­سىم­­دىق دەمالىس كەزەڭىنە بايلا­نىس­تى. ويتكەنى وسى كەزدە كوپتەگەن ەل تۇر­عىن­دارى شەتەلگە دەمالۋعا شىعادى دا، ساتىپ الۋشىلاردىڭ كوبەيىپ كەتۋى سالدارىنان دوللار قۇنى وسەدى. قازاقستان قارجى­گەر­لەرى قاۋىم­داس­تىعىنىڭ ساراپ­شىسى  را­ما­زان دوسوۆتىڭ پىكىرىنشە،  شەت­ەلگە شى­عۋ­شىلاردىڭ دول­لار­عا دەگەن سۇرانىسى ارتقانىنا جانە ءدال سول ايدا مۇناي باعا­سى­نىڭ جەتى پايىزعا ارزانداۋى قا­بات­تاسقاندىقتان تەڭگە قۇل­دى­راعان. سون­داي-اق الداعى ايدا تەڭگە تاعى دا ەكى پايىز­عا ارزانداۋى نە قىمبات­تاۋى ءمۇم­كىن. بۇعان ەل ەكونوميكاسىنا مۇناي باعا­سىنىڭ اسەر ەتۋى مەن تەڭگەنىڭ تاع­دى­رىنىڭ الەمدىك نارىقپەن بايلانىس­ىنىڭ ۇلكەن اسەرى بار ەكەن.

جالپى ءبىز نە تۋرالى ايتساق تا، وزگە­لەر­مەن سالىستىرىپ بارىپ پىكىر ءتۇي­گە­نىمىز ابزال. ايتپەسە، الەمدە دەۆال­ۆا­تسيادان كوز اشپايتىن جالعىز ۆاليۋتا – تەڭگە سياقتى بولىپ كورىنەدى. ماسەلەن، ءوت­كەن جىلدىڭ كۇزىندە 1 دوللار 364,5 تەڭگەمەن تەڭەسىپ تۇرسا، ءدال سول كەزدە 1 اقش دوللارى 248000 ۆەنەسۋەلا بولي­ۆا­رىنا، 24158 ميانما كياتىنا تەڭ بولىپ تۇرعان. سونداي-اق، ارگەنتينا پەسوسى كەيىنگى ون جىلدا 1160 پايىزعا، سيريانىڭ فۋنتى 910 پايىزعا، بەلو­رۋس­سيا ءرۋبلى 987 پايىزعا، ال تەڭگە 200 پايىزعا قۇنسىز­دانعان دەپ سانالادى. سالىستىرمالى ءتۇر­دە الىپ قاراساق، الەم­نىڭ ۇلكەن ەلدەرى ۆاليۋتاسىنىڭ قا­سىندا تەڭگەمىزدىڭ ءالى مىقتى ەكەنى انىق بايقالادى.

P.S.

جالپى 27 جىلدا قازاقستان ۇلتتىق بانكىن باسقارۋعا وسى كەزگە دەيىن توعىز ادام (گ.مارچەنكو ەكى رەت) باسشىلىققا كەلىپتى. ولار: عالىم باينازاروۆ (قاڭتار، 1992 – جەلتوقسان، 1993 جج.), داۋلەت سەمباەۆ (قاڭتار، 1994 – قاڭتار، 1996 جج.), وراز جاندوسوۆ (قاڭتار ، 1996 – اقپان، 1998 جج.), قادىرجان داميتوۆ (اقپان، 1998 – قازان، 1999 جج.), گريگوري مارچەنكو (قازان، 1999 – قاڭتار، 2004 جج.), ءانۋار سايدەنوۆ (قاڭتار، 2004 – قاڭتار، 2009 جج.), گريگوري مارچەنكو (قاڭتار، 2009 – قىركۇيەك، 2013 جج.), قايرات كەلىمبەتوۆ (قازان، 2013 – قاراشا، 2015 جج.), دانيار اكيشەۆ (قاراشا، 2015 – اقپان، 2019 جج.), ەربولات دوساەۆ (اقپان، 2019 جىلدان باستاپ). قايسىسىنىڭ تۇسىندا تەڭگەنىڭ جاعدايى قالاي بولعانىن ەل بىلەدى. ەندى مىنە، ۇلتتىق بانكتىڭ قازىرگى باسشىسى تۇسىندا دا، كەلگەنىنە بەس-اق ايعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە تەڭگە ەكى رەت ءسۇرىنىپ، قۇنى كەتىڭكىرەپ قالدى. بىراق قالاي دەسەك تە، ەلدىڭ ەرتەڭگى كۇننەن ءۇمىتى بار. سول ءۇمىت ۇزىلمەسىن دەپ تىلەيىك.

 

احمەت ومىرزاق

«تúrkistan»

سوڭعى جاڭالىقتار