8 تامىز, 14:50 656 0 بىلگەنگە مارجان دينارا مىڭجاسارقىزى

دۇيسەن قاسەيىنوۆ: تۇركى الەمىن ورتاق مادەنيەت جاقىنداستىرادى

تۇركى جۇرتى تۇگەلمىز بە؟ ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز تولىق تانيمىز با؟ ساياساتتىڭ سالقىنى ۇرىپ اراعا تۇسكەن جىلدار ءبىزدى الىستاتىپ كەتكەن جوق پا؟ تۇركى الەمىنىڭ ححI عاسىردا تابىسۋى مۇمكىن بە؟ بۇل ساۋالدارعا ەندى شىنداپ ءمان بەرىپ، جاۋاپ ىزدەيتىن ءسات تۋدى. قۇرىلعانىنا جيىرما بەس جىل تولعان تۇركسوي تۇركى مادەنيەتى حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ مىرزامەن وسى ماسەلەلەر جونىندە كەڭىنەن اڭگىمە وربىتتىك.

– دۇيسەن مىرزا، سوناۋ 1993 جىلى قۇرىلعان تۇركسوي ۇيىمى تۇركى بىرلىگىن ساقتاپ قالۋعا قانشالىقتى ۇلەس قوستى؟

دۇيسەن قاسەيىنوۆ، تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى: تۇركسوي ۇيىمىنىڭ اتاۋى ەڭ باسىندا تۇرىك تىلىندە TÜRK Kültür ve Sanat Ortak Yönetimi (تۇرك كۇلتۇر ۆە سانات ورتاك يونەتيمي، قازاقشاسى: تۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ ورتاق ۇيىمى) تىركەسىنەن قىسقارتىلىپ «TÜRKSOY»  دەگەن اتاۋمەن قالىپتاسقان.  بىراق بۇل اتاۋ اببرەۆياتۋرا عانا ەمەس، «تۇرىك» (تۇركى) جانە «سوي» (تەك، نەگىز) دەگەن  ەكى سوزدەن قۇرالىپ «تۇركىتەكتەس» دەگەن دە ماعىنا بەرەدى. «سوي» ءسوزى «اتا»، «تەك» ماعىناسىندا ماحامبەت جىرلارىندا دا كەزدەسەدى. 2009 جىلى باكۋ قالاسىندا وتكەن تۇركى رەسپۋبليكالارى مادەنيەت مينيسترلەرىنىڭ تۇراقتى كەڭە­سىندە ۇيىمنىڭ تولىق اتاۋى قول­دانىسقا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن «تۇركى مادەنيەتىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمى» (تۇرىكشە: Uluslar arası Türk Kültürü Teşkilatı، اعىلشىنشا: INTERNATİONAL  ORGA­NİZA­TİON  OF  TURKİC CULTURE) بولىپ وزگەرتىلىپ، قىسقاشا ءتۇرى «تۇرك­سوي» اببرەۆياتۋراسىن ساقتاپ قالدى.

1992 جىلدىڭ كوكتەمىندە تۇركىتىلدەس تاۋەلسىز التى مەملەكەتتىڭ مادەنيەت مينيسترلەرى ىستامبۇلدا كەزدەسىپ، بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزۋ جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويعان بولاتىن. ال وسى جيىننان باستاۋ العان ۇيىمنىڭ كۇكىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداپ، كۇرىلىمىن بەكىتۋ سول جىلعى جەلتوقساندا وتكەن تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ مادەنيەت مينيسترلەرىنىڭ تۇراقتى كەڭەسى ءماجىلىسىنىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. باكۋدە وتكەن بۇل باسقوسۋدا تۇركسوي-دىڭ تۇراقتى اتكارۋشى ورگانى باس ديرەكتسيانى قۇرۋعا شەشىم قابىلداندى.

بۇل ۇيىمنىڭ تاعى ءبىر سالماقتى كۇ­جاتىنا قازاق جەرىندە قول قويىلدى. تۇركسوي-دىڭ جۇمىس جۇرگىزۋ پرينتسيپتەرى جونىندەگى شارت الماتىدا 1993 جىلعى 12 شىلدەدە جاسالدى. وسى جيىنعا ۇيىمعا مۇشە التى ەلدىڭ – تۇرىك رەس­پۋب­لي­كاسى، قازاقستان، قىرعىزستان، ءتۇر­كى­مەنستان، ءازىربايجان جانە ءوز­بەك­ستاننىڭ مادەنيەت سالاسىنىڭ باسشىلارى قا­تىستى.

كەيىننەن شارتقا باقىلاۋشى ەل رە­تىندە تاتارستان، باشقۇرتستان، سولتۇستىك كيپر، حاكاسيا، گاگاۋز، تىۆا قوسىلدى. وسىلايشا ۋاقىت وتكەن سايىن حالىق­ارالىق ۇيىمنىڭ اياسى كەڭەيە ءتۇستى.

سول كەزدەگى مينيستر ەركەعالي راحماديەۆ تۇراقتى كەڭەستىڭ مۇشەسى ەدى. 1991 جىلى شىعارماشىلىق وداقتار السىرەپ، قارجىلاي قولداۋ بولماي قالدى. تۋرا سول 1993 جىلى ۆاليۋتا رۋبلدەن تەڭگەگە كوشتى. حالىق كوپ قيىنشىلىقتى باستان وتكىزدى. سونىمەن بىرگە الەم ەلدەرى دە ءبىر-بىرىمەن قاقتىعىسىپ جاتتى. ءازىربايجان مەن ارمەنيا اراسىندا قاراباق ماسەلەسى تۋىندادى، تاجىكستاندا ءوزارا سوعىس بولدى. قازاقستاندا ونداي ءبىر ەلەۋلى قاقتىعىستار بولماسا دا، مادەنيەت سالاسىندا قارىم-قاتىناس ازايدى، السىرەدى. كونسەرۆاتوريا باسشىسى رەتىندە ورتا ازيا، كەڭەستەر وداعى بويىنشا بايقاۋلار ۇيىمداستىرىپ، جانىمىزداعى مەملەكەتتەرمەن بايلانىس ورناتۋعا كىرىستىك.

– تۇركسوي ۇيىمىنىڭ نەگىزگى ماقساتى مادەني بايلا­نىس­تى عانا جانداندىرۋ ما؟ ساياساتقا ارالاسپايسىزدار ما؟

– نەگىزىنەن ارالاسپايدى. «سەن ساياساتپەن ارالاسپاساڭ، ساياسات سەنىمەن ارالاسادى» دەگەن پىكىر بار ەمەس پە؟! ءبارىبىر مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساياساتكەرلەردىڭ، باسشىلاردىڭ اراسىندا تاتۋلىق ورناسا، مادەنيەت ادامدارىنىڭ دا قا­تى­ناسى جاقسى بولادى. ال الدا-جالدا كي­كىل­جىڭ تۋىنداسا، ءسوزسىز اراسى سۋىپ قالادى. ەگەر مەملەكەتتەر اراسىندا وسىنداي تۇسىنىسپەۋشىلىك جاعداي ورىن السا، ءبىز جايمەن ءوز ىسىمىزگە كىرىسەمىز. مىسالى، كەزىندە اتامباەۆ نازارباەۆقا نەبىر ءسوز ايتسا دا، قازاق حالقى مەن قىرعىز حالقى ارازداسقان جوق قوي. ارينە، شەكارا ۋاقىتشا جابىلعاندا ەكونوميكا سالاسى ءبىراز زارداپ شەكتى. بىراق مادەنيەتتى ەشقانداي كۇش توقتاتا المايدى. شىڭعىس ايتماتوۆ پەن مۇحتار شاحانوۆ دوس بولسا، ءبارىبىر دوس بولىپ قالا بەرەدى. ماسەلەن، بىشكەك مۋزىكا اكادەمياسىنىڭ كونسەر­ۆا­تورياسىنىڭ رەكتورى مۇراتبەك بەگاليەۆپەن تالاي جىلدان دوسپىن. الايدا، ءبىزدىڭ دوستىعىمىزعا سىزات تۇسە المايدى.

– ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى مادەني بايلانىس قالاي دامۋدا؟ ماسەلەن، تۇركيانىڭ بىرنەشە قالاسىندا قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ەسكەرتكىشى اشىلعانىنان حاباردارمىز...

– جىل سايىن سۋرەتشىلەر، مۇسىنشىلەر، فوتوسۋرەتشىلەر، اقىندار، جازۋشىلار، جۋرناليستەر، ساۋلەتشىلەر، مۋزىكاتانۋشىلار، فولكلورتانۋشىلاردىڭ ت.ب. كەزدەسۋلەرىن، سيمپوزيۋمدارى مەن كونفەرەنتسيالارىن وتكىزەمىز. تۇراقتى جۋرنال، عىلىمي-تانىمدىق كىتاپتار شىعا­رى­لادى. ۇيىمنىڭ قولداۋىمەن دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرىلەدى، بىرنەشە مەملەكەتتە تەاتر فەستيۆالدارى، مۋزىكالىق كون­كۋرس­­تار، جارىستار وتكىزىلەدى.

2001 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعى شەڭبەرىندە دومبىرا ۇستاپ تۇرعان قازاق قىزى بەينەلەنگەن «استانا» ەسكەرتكىشى انكارا قالاسىنىڭ قازاقستان داڭعىلىندا ورناتىلدى. 2012 جىلى ەلشىلىكتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى»، «قىز جىبەك»، «تاقيا­لى پەرىشتە»، «كوشپەندىلەر»، «بايتەرەك» اتتى قازاق فيلمدەرى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ، كورەرمەندەردىڭ نازارىنا ۇسى­نىل­دى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقستان تۋرالى تۇرىك تىلىندە وننان اسا تانىمدىق  بەينەفيلم شىعارىلدى.

2010-2014 جىلدارى ەلباسى ن.نازار­باەۆ­تىڭ تاڭدامالى شىعارمالار جيناعى (5 تومدىق), «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ – الەمدىك دەڭگەيدەگى كوشباسشى»، «قا­زاق­­ستان-تۇركيا: جوعارى دەڭگەيلى ىنتى­ماق­تاستىق»، «قازاقستان-تۇركيا: دوستىق پەن ىنتىماقتاستىققا 20 جىل»، «اباي شىعارمالارى»، ابايدىڭ «قارا سوزدەرى»، م.ماقاتاەۆتىڭ شىعارمالارى، «قازاق­ستان»، «قازاقستان: تۇرىك ينۆەستورلارى ءۇشىن جولسىلتەمە»، ال 2015 جىلى ءال-فارا­بيدىڭ شىعارمالارى تۇرىك تىلىندە كىتاپ رەتىندە ارنايى شىعارىلدى.

دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ 150 جىلدىعى قارساڭىندا انكارادان ساياباق اشىلدى. ول كەزدە دينا نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى وركەستر كەلدى. اباي قۇنانبايۇلى، ماع­جان جۇماباەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ ەسكەرتكىش­تەرى ورناتىلعان. تاتتىمبەت جىراۋدىڭ 200 جىلدىعىنا وراي ساياباقتى سالتاناتتى تۇردە اشتىق. مەرەكەلىك شاراعا تاتتىمبەت اتىنداعى وركەستر كەلگەن بولاتىن. ودان كەيىن ءسۇيىنباي ارونۇلىنىڭ 200 جىلدىعىندا ساياباعىن اشىپ، ەسكەرت­كىشىن دە قويىپ ۇلگەردىك. ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءبيۋستى بۇرىننان بار. بىلتىر اقىننىڭ 125 جىلدىعى كەڭىنەن اتالىپ ءوتىلدى. سوعان بايلانىستى تۇركيادا ماعجاننىڭ دا ەسكەرتكىشىن قويۋدى ويلاس­تىر­دىق. ماعجانعا كوپ تۇرىكتەر ريزا. ونى وزبەكتەر، تۇركىمەندەر بىلمەۋى ءمۇم­كىن. تۇركيادا وسىدان 100 جىل بۇرىن چاناككالە شايقاسى بولعان كەزدە «الىس­تاعى ازاپ كورگەن باۋىرلارىم» دەپ ولەڭ ارناعان. وعان تۇرىك اقىنى تۇرىكشە جاۋاپ جازعان. سول كەزدەردە ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءبىر-ءبىرىن قولدادى. سول ءۇشىن قۋدا­لان­دى، ازاپ كوردى.

– وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشاما قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كىتابى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلدى. وعان قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىلىگى دە، تۇركسوي دا باستاماشىل بولدى. تۇركى الەمى قالامگەرلەرى ءبىرىن-ءبىرى تانىپ جاتىر ما؟

– تۇركيادا اتقارىلعان ءىستىڭ، جاسا­لىپ جاتقان جۇمىستىڭ ءبارى ەلشىلىكپەن بىرگە جۇزەگە اسادى. بەلگىلى جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجاسى»، ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءۇشىنشى كىتابىن شىعاردىق. ەڭ الدىمەن ءبىر كىتاپتى تۇرىكشە، قازاقشا شىعاردىق. قازىر ءبىر كىتاپ تولىعىمەن ءازىربايجان تىلىندە جارىق كورىپ، باكۋدە تۇساۋىن كەستى. ودان بولەك ماحمۇد قاشقاري اتىنداعى سىيلىق تا جازۋشىلارعا ستيمۋل بەرىپ كەلەدى. بىزدەن دە لاۋرەات بولعان جىگىتتەر بار. ونى جالعاستىرامىز. ءبىز جىل سايىن ادەبي جۋرنالداردىڭ كونگرەسىن وتكىزەمىز. سول جەردە كەزدەسىپ، اقپارات الماسادى. كىمنىڭ قانداي شىعارمالارى شىعىپ جاتىر، ونى وزدەرى اۋدارىپ، جۋرنالدارىنا جاريالايدى. ول دا ۇلكەن كومەك. كىتاپ شىعارۋ قيىن بولسا دا، شىعارامىز. ال ونى وقۋ ودان دا قيىن. ادەبيەتشىلەر عانا ءبىر-ءبىرىن وقيدى. ءبىز نەعۇرلىم كوپ كونفەرەنتسيا وتكىزسەك، وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارى كەلەدى. ولار ستۋدەنتتەرىنە وقىتادى دەگەندەي مۇنىڭ ءبارى قالام­گەر­لەر شىعارمالارىن تانىتادى.

– ءبىر سوزىڭىزدە «مادەنيەت – كسەنوفوبيانىڭ ءتيىمدى قۇرالى» بولىپ تابىلادى دەگەن ەكەنسىز. وسى ويىڭىزدى تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز...

– قازىرگى زامانداعى كسەنوفوبيا­نى بىلمەيمىن. قازىرگى كەزدە ءبارى اشىق. ءبارىن وقۋعا بولادى. ول زاماندا دا اتا-بابامىزدى قىرىپ تاستاعانىن بىلەمىز. ونى كسەنوفوبياعا جاتقىزۋعا بولا ما، بىلمەيمىن. ادامداردىڭ مۇنداي جاعدايعا كەلۋى – بىرىنشىدەن، مادەنيەتتىڭ از بول­عان­دىعى. مادەنيەتتە – ءبىلىم دە، تاربيە دە بار. راسىندا، ۇزىلگەن قارىم-قاتىناستى جانداندىراتىن، سۋىپ كەتكەن ەكى مەم­لە­كەتتىڭ اراسىن جاقىنداستىرۋ ونەر ادام­دارىنا جۇكتەلەدى. ولار ءبىر-ءبىرىن قولداسا، ءبارى باسقاشا بولادى. مىسالى، قايسىن قۇليەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي كىتابىن اۋدارىپ، شىعاردىق. وسى شارا اياسىندا قان­شاما ماقالا، اقپارات جارىق كوردى. الايدا بىزگە ەشكىم «تويلاڭدار» دەپ ايت­قان جوق. رەسەي مەن تۇركيانىڭ اراسى سۋىپ كەتكەندە بۇل مەرەيتويدى اتاپ وتۋگە رۇقسات بەرمەي قويدى. ونىڭ استارىندا ساياسي استار دا، قىزعانىش تا بار. جالعىز رەسەيگە عانا ەمەس، باسقا مەملەكەتتەرگە دە قىزعانىشپەن قارايتىندار از ەمەس. ەجەلگى تاريحتان سولاي. قازىر ونىڭ كۋاسى ءوزىمىز بولىپ وتىرمىز. رەسەي مەن تۇركيا اراسىندا الگى ۇشاق وقيعاسى ورىن العاندا ەرتەسىنە تۇركسوي-مەن قارىم-قاتىناس ءۇزىلسىن دەگەن شەشىم شىققان. بىراق وعان قاراماستان رەسەيگە، قايسىن قۇليەۆتىڭ تويىنا باردىم. سول مەرەيتويعا  باسقا تۇركىتىلدەس ەلدەردەن رەسمي تۇردە ەشكىم بارعان جوق. بەلگىلى، تانىمال ادامدار كەلمەدى. تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردە كو­بىندە مۇنداي سەزىم ءالى جوق. ءتىپتى، مەنىڭ زامانىمداعى ادامداردا دا. ال جاستار ول تۋرالى بىلمەيدى دە. ولارعا ءبىز ۇلگى كورسەتىپ، ايتىپ جۇرمەسەك، قازىرگى ۇگىت-ناسيحاتپەن كەتەدى.

مەن نە ءۇشىن كامەرالىق وركەستر قۇردىم؟ قازىرگى مۋزىكانى ناسيحاتتاتۋ ءۇشىن. بۇگىن جازىلعان كومپوزيتورلاردىڭ شىعارماسىن مىنا كورشى قىرعىزدىڭ مۋزىكانتتارى بىلمەيدى، ورىندامايدى، رەپەرتۋارىنا ەنگىزبەيدى. ءبىز كەرىسىنشە، كونتسەرت بولسا، قىرعىزدىڭ مۋزىكاسىن، نوتاسىن ىزدەپ، تاۋىپ، ساحناعا شىعارامىز. كەڭەس وداعى كەزىندە ورىس كومپوزيتورلارىنىكىن ورىندايدى، وزىمىزدىكىن شامالى، ال تۇركى تەكتەس باۋىرلاردىكىن مۇلدەم شىعارمايتىن. مىنە، وسىنى تۇزەتۋ كەرەك. تەپە-تەڭدىك بولۋى ءتيىس. كەيدە كونتسەرت ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا «سانكت-پەتەربۋرگتەن بەس ءانشى شاقىراسىڭدار، ال مىنا تۇرعان وزبەك، قىرعىزدان نەگە شاقىر­ماي­سىڭدار؟!»  دەيمىن.

 

تۇركسوي – ءتۇبى ءبىر

تۇركى جۇرتىنىڭ شاڭىراعى

– تۇركسوي جىل سايىن ءار مەملەكەتتەن ءبىر قالاعا مادەني استانا مارتەبەسىن بەرىپ كەلەدى. تۇركىستان قالاسى – تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى اتانىپ، ىلە-شالا وبلىس ورتالىعىنا اينالدى...

– تۇركىستان قالاسىندا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 40-تان استام مادەني شارا ءوتتى. ءتۋريزمدى الساڭىز، سول جىلدىڭ 9 ايىندا تۋريست ەكى ەسە كوپ كەلگەن. مادەني شارانىڭ اشىلۋىنا ءار مەملەكەتتەن 15-18 ادامنان، بارلىعى 200-دەن استام ءارتىس كەلدى. تۇركيادا كاستامونۋدى سايلادى. سونىڭ الدىندا تالاسقان قانشاما قالا بولدى. كادىمگى بايقاۋ ارقىلى تالاس بولدى. ەشكىم بىلمەيتىن كىشكەنتاي كاستامونۋ قالاسى ءاپ-ساتتە تانىمال بوپ شىعا كەلدى. سەبەبى، بارىپ، كورگەن ادامدار جازادى. مىنە، بىزگە دە ءتۋريزمدى دامىتۋ كەرەك.

تۇركىستان قالاسىنا بارا جاتقاندا تارازداعى قاراحان كەسەنەسى مەن ايشا ءبيبى مازارىنا سوقتىم. جانىمدا تۇركيالىق ازاماتتار بار ەدى. ولار دا تاڭقالىپ جاتىر. كەلەسى تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى – تاراز قالاسى بولۋعا لايىق دەستى. بىزگە تۋريزم سالاسىندا كوپ نارسە ۇيرەنۋ كەرەك. اسىرەسە، بىزدىكىلەر تۇركياعا دەمالۋعا بارادى. بىراق ۇيرەنبەيدى. قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن جاقسارتۋ كەرەك. مەنتاليتەتتى وزگەرتۋ كەرەك. جولىمىز قانداي؟ قازاقستاندا ءبىر قالا مەن ەكىنشى قالانىڭ اراسى ۇزاق. جاسىراتىن نەسى بار، دۇرىس دارەتحانا جوق. قاي تۋريست بارادى؟ ال قىستىگۇنى شە؟ بۇل ۇيات ەمەس پە؟ بيىك مىنبەرلەردەن ءتۋريزمدى دامىتامىز دەپ سايراپ جاتادى. اينالايىن-اۋ، اۋەلى دارەتحاناڭدى جوندەپ السايشى. بارلىق نارسە ۇساق-تۇيەكتەن باستالماي ما؟!

– ەلىمىزدە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى قابىلدانعالى ەكى جىلدان استى. نە اتقارىلدى؟ كوڭىلىڭىز تولا ما؟

– قازاقستاندا بولىپ جاتقان شارا­نىڭ ءبارى وسى باعدارلامانىڭ اياسىندا وتەتىن بولدى. ءبارى مەملەكەتتەن اقشا الۋدىڭ جولى. ال ونىڭ نە جاساعىسى كەلىپ جاتىر، ودان رۋحانيات سالاسىنا قانداي پايدا بار، ونى ءبىلىپ جاتقان ەشكىم جوق. ءبىر رەتتىك شارا. ودان رۋحاني جاڭعىرۋعا نە ۇلەس قوسىلىپ جاتىر؟ بۇل باعدارلاماعا بولىنگەن قارجىعا تالاي جىلدان بەرى ارمانداعان دۇنيەلەردى جاساۋعا بولار ەدى. ال قازىر كوبى جەلگە ۇشىپ جاتىر. كوپ نارسەگە قارنىم اشادى. ءبارىن كورىپ، ءبىلىپ ءجۇرمىن. كەيدە ماڭىزدى دۇنيەگە سەلقوس قاراي سالادى، ال تۇككە تۇرمايتىن ءنار­سەنى دابىرايتىپ كورسەتەدى.

– بۇگڭندە تۇركسوي مەن يۋنەسكو-نىڭ بايلانىسى قانداي دەڭگەيدە؟

– وتە جاقسى. ءوزارا حاتتامامىز بار. سوسىن ءوزىم بۇرىن يۋنەسكو بويىنشا قازاقستان جاعىنداعى ۇلتتىق كوميسسيا باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولدىم عوي. جالپى، ءبىزدىڭ ۇلتتىق كوميسسيالار وزىمەن-ءوزى بىرىكپەيدى. سودان بارعان سوڭ ءبارىن اقىلداسىپ، كەڭەسىپ جاسايىق دەدىم. داۋىس بەرگەندە داۋىسىمىز ءبىر جەردەن شىقسىن دەدىم. ءبىر جىلدارى يراندىقتار «ناۋرىز بىزدىكى» دەپ مادەني مۇرا تىزىمىنە ءوز اتىنان ەنگىزۋگە تىرىستى. بىراق وتپەدى. ءبىز بۇل يراندىكى عانا ەمەس، تۇركى الەمىنىڭ ورتاق بايلىعى دەپ ايتتىق. ءسويتىپ، ناۋرىز مەرەكەسى يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. بۇل شەشىم ەفيوپيادا وتكەن ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا قابىلداندى. ناۋرىز مەرەكەسىن وسى تىزىمگە قوسۋ تۋرالى ۇسىنىس قازاق­ستان، قىرعىزستان، وزبەكستان، ءتا­جىك­­ستان، ءتۇر­كيا، ازەربايجان، تۇرك­مەن­ستان، اۋ­عان­­ستان، ءۇندىستان، يران، يراك ءجا­نە پاكىستان ەلدەرىنەن تۇسكەن بولاتىن. تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ ەڭ باستى باعىت­تارىنىڭ ءبىرى دە وسى ناۋرىز مەرەكەسىن الەمدىك دەڭگەيگە شىعارۋ. وسى ماقساتتا 2010 جىلى ەۋروپادا بريۋسسەلدە، پاريجدە، يۋنەسكو ورتالىعىندا،  2011 جىلى نيۋ-يوركتە، ۆاشينگتوندا،   بۇۇ ورتالى­عىن­دا  8-10 تۇركى ەلىنىڭ 150-دەن استام ونەر­پازىنىڭ قاتىسۋىمەن ناۋرىزدى اتاپ وتتىك. ودان سوڭ ناۋرىز­دى تۇركى­لەر­دىڭ باس مەيرامى رەتىندە اۋەلى تۇركيادا، سودان كەيىن ۇلىبري­تا­نيادا وتكىزدىك.

– ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتى تۇگەل مە؟ اۋىزبىرشىلىك بار ما؟

– ءبارى ءبىز ويلاعانداي بولا بەرمەيدى. ءار مەملەكەتتىڭ دەڭگەيى دە بولەك. سون­دىق­تان دا تۇركسوي سياقتى ۇيىم كەرەك. ءبارى قادام-قاداممەن كەلە جاتىر. ساياساتتا، ەكونوميكادا تارتىس، باسەكەلەستىك بولۋى مۇمكىن، بىراق ونەر سالاسىنداعى باسەكە­دەن كوپ نارسەگە قول جەتكىزۋگە بولادى. وسى ۇيىمدى 10 جىل باسقارىپ كەلە جات­قان باسشى رەتىندە وسىعان كوزىم انىق جەتتى. ماعان سەنىپ، داۋىس بەر­گەن­دەردىڭ الدىندا ءوز ىسىمە ادالمىن دەي الامىن. قازىر تۇركسوي-دى بىلمەيتىن ادام كەمدە-كەم. ءبىزدىڭ بۇۇ، ەۋروپا كەڭەسىمەن، يسەسكو، ت.ب. ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىنا­سى­مىز وتە جوعارى دەڭ­گەي­دە.  سەبەبى، تۇرك­سوي تۇركى حالىق­تارى­نىڭ مۇددەسىنە وراي­لاس كەلەتىن شارۋا­لار­دىڭ ەشقاي­سى­سىنان دا شەت قالعان ەمەس. اسىرەسە، تۋىس ەلدەردىڭ مادەني ومىرىندەگى ەلەۋلى شارالاردى ورتاق مەرەكە رەتىندە وتكىزىپ، باس بىرىكتىرۋگە ايرىقشا ماڭىز بەرەدى.

ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ «تۇركى  حالىقتارىن ساياسي تۇرعىدان بىرىكتىرەمىز» دەگەن ماقساتى جوق. الايدا، تۋىس حالىقتاردىڭ مادەني تۇرعىدان جاقىنداسۋىنا 25 جىل بويى قىزمەت ەتىپ كەلەمىز. ءارتۇرلى مەملەكەتتەردە، ءتۇرلى ساياسي باعىتتا دامىپ جاتساق تا بۇگىنگى تۇركى جۇرتتارى تىلدىك، دىلدىك تۇرعىدان الەمدەگى ءبىر-بىرىنە ەڭ جاقىن حالىقتار. جەكە ۇلت بولىپ قالىپتاسۋلارى بۇدان 1200-1000 جىل بۇرىن باستالسا دا عىلىمدا تۇركىلەر ءالى كۇنگە ءبىرتۇتاس سۋپەرەتنوس بولىپ ەسەپتەلەدى. ءبىزدى بىرىكتىرۋشى مەملەكەتتەر ەمەس، ءبىزدى بىرىكتىرىپ تۇرعان – ورتاق مادە­نيە­تىمىز. تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ ماق­ساتى – وسى ورتاق مادەنيەتتى ناسيحاتتاۋ ارقىلى اعايىننىڭ اراسىن جاقىنداستىرۋ.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن

دينارا مىڭجاسارقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار