7 تامىز, 23:35 431 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

      قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى

قاسىم حان – قازاقتىڭ دانا دا دارا حانى، قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى – ءاز-جانىبەك حاننىڭ ورتانشى بالاسى. قاسىم حان دەسەك بىردەن «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» زاڭدار جيناعى ەسكە ورالادى. ونىڭ سەبەبى قاسىم حاننىڭ ەرەكشە بىلىمدىلىگى مەن تەكتىلىگىندە.

اتاقتى قاسىم حان جاي عانا شىڭعىس ۇرپاعى ەمەس، شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىندا ۇزدىكسىز بيلىكتە بولعان تەكتى اۋلەتتىڭ وكىلى بولىپ سانالادى. اتا-باباسىنان قالعان ءداستۇر، تەكتىلىك ونىڭ بويىنان دا تابىلادى. ول تەك قانا حاندىق اۋلەتتىڭ جولىن جالعاستىرۋشى ەمەس، سونىمەن بىرگە قالىپتاسقان جاڭا ساياسي جاعدايلارعا ساي حاندىق بيلىكتى، مەملەكەتتىلىكتى دامىتۋشى قايراتكەر رەتىندە تاريحتا ءوز ورنىن العان تۇلعا.

«قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» – قازاق حالقىنىڭ حاندىق داۋىرىندەگى ادەت-عۇرىپتىق زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ جيىنتىعى. نەگىزى ورتا عاسىرلاردا  قولدانعان جارعى زاڭىنان  الىنعان كورىنەدى. قاسىم حان ءوز زاڭىندا قۇران تالاپتارىنا قايشى كەلمەيتىن قازاقي عۇرىپ ەرەكشەلىكتەرىن ساقتايدى. مىسالى، جەتى اتاعا دەيىن ۇيلەنبەۋ، امەڭگەرلىك، قازىلىق بيلىك، ت.ب. ول حالىقتىڭ كوكەيىنەن شىققان ءارى ەجەلدەن كەلە جاتقان بيلىك ءداستۇردى، ادەت-عۇرىپتىق «جارعىنى» جاڭعىرتىپ، كۇشەيتتى.

زاڭنىڭ قىسقاشا مازمۇنى:

- مۇلىك زاڭى (جەر داۋى، مال-مۇلىك داۋى)

- قىلمىس زاڭى (كىسى ءولتىرۋ، تالاۋ، شاپقىنشىلىق جاساۋ، ۇرلىق قىلۋ)

- اسكەري زاڭ (الامان مىندەتى، قوسىن جاساقتاۋ، قارا قازان، ەردىڭ قۇنى، تۇلپار ات) ەلشىلىك جورالارى (مايتالمان شەشەندىك، حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاعى سىپايىلىق، ادەپتىلىك، يبالىلىق)

- جۇرتشىلىق زاڭى (شۇلەن تارتۋ، اس، توي، مەرەكە، دۋمان ۇستىندەگى ەرەجەلەر، ات جارىس، بايگە ەرەجەلەرى، جاساۋىل، بەكەۋىل، تۇتقاۋىل مىندەتتەرى).

1446-1518 جىلدار اراسىندا ءومىر سۇرگەن قاسىم حاننىڭ رەسمي تۇردە اق كيىزگە وتىرىپ، حان كوتەرىلگەن، تاققا وتىرعان كەزى – 1511 جىل. XVI عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە قازاق اتىن جەر جۇزىنە جەتكىزگەن قاسىم حان ەسىمى قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساناسىندا ماڭگى ساقتالماق.

البينا تۋماروۆا، شاكارىم اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ماماندىعىنىڭ 3 كۋرس ستۋدەنتى

سوڭعى جاڭالىقتار