3 تامىز 2019, 17:07 831 0 قاۋىپسىزدىك "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ساياسي ەميگراتسيا سەرگەلدەڭى

سانالى تۇركىستاندىقتاردىڭ تاۋەل­سىز­دىك يدەياسىن ىسكە اسىرۋداعى ءۇمىتى اقتالمادى. ولاردىڭ مۇستافا شوقايمەن كەزدەسكەننەن كەيىن تۋعان شىنايى بيىك مۇراتتارىن ءۋالي كايۋم تۇككە تۇرعىسىز، ۇساق ارەكەت­تەرىمەن كولەڭكەلەپ كەتتى. ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالعان ءتۇر­كىستاندىقتاردىڭ جاي-كۇيىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن بە ەدى؟.. تومەندەگى ماقالادا اۆتور ەكى ۇلكەن دەرەكتى العا تارتقان. بۇل ەكەۋى تۇركىستان لەگيونەرلەرى ءومى­رى­نىڭ بەيمالىم، كۇڭگىرت تۇسىن اشىپ بەرەدى.

 

  1. تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتى (تۇك)

 

1941 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا مۇستافا شوقاي تۇسىنىكسىز جاعدايدا قازا تاپتى. ارتىنشا-اق اسكەري تۇتقىنداردان تۇراتىن اسكەري قۇرىلىمدار (سولتۇستىك كاۆكاز، تاتار، قالماق، تۇركىستان، ت.ب. لەگيوندارى، سونداي-اق ۆلاسوۆ ارمياسى) پايدا بولدى. تۇركىستاندىق ەميگرانتتاردى، اسكەري تۇتقىنداردى باسقارۋ ءۋالي كايۋمعا جۇكتەلدى. تۇك-نىڭ (تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتى) پرەزيدەنتى بولعان ول، مۇستافا شوقاي يدەيالارىن وزىنشە ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. نەمىستەر تۇك-مەن بىرلەسە وتىرىپ، باسپا قىزمەتىن (تۇركىستان حالىقتارى تىلىندەگى گازەت-جۋرنال، پاراقشالار) جانداندىرۋدى قولعا الدى. ورىس مادەنيەتىنىڭ ىقپالىنا قارسى تۇرۋ ءۇشىن جالپىتۇركىلىك ادەبي ءتىلدى قالىپتاستىرۋ ماقۇلداندى. درەزدەن قالاسىندا مولدالار مەكتەبى اشىلىپ، ول تىكەلەي وستمينيستەريۋمگە باعىندى. اسكەري مەكتەپتەردە ءبىر جىل ىشىندە 15 مىڭ تۇركىستاندىقتار ءبىلىم الىپ شىقتى. نەمىس كوماندوۆانيەسى مەديتسينالىق قىزمەت ۇيىمداستىرىپ، تۇركىستان لەگيونىنىڭ جارالى، اۋرۋ وفيتسەرلەرىنە بارلىق قاجەتتى جاعدايدى جاسادى. بىراق نەمىستەر جۇيەسىن جاقسىلاپ ويلاستىرعان تۇركىستان كوميتەتىنىڭ ءومىرى ۇزاققا سوزىلمادى. مۇنىڭ سەبەبى تۇك-نىڭ پرەزيدەنتى ءۋالي كايۋممەن تىكەلەي بايلانىستى ەكە­نى كۇمانسىز ەدى. سس قىزمەتىنىڭ ءۋالي كايۋمعا بەرگەن مىنەزدەمەسىنەن: «گەرمانياعا وقۋعا كەلگەن 70 جاس ءتۇر­كىس­تاندىقتار اراسىندا ءۋالي كايۋم دا بار-دى. ول بەرليندە اۋىل شارۋاشىلىعىن وقىسا دا، ديپلومعا قولى جەتپەدى. تۇركىستاندىق يميگرانتتار اراسىندا ساياسي بەلسەندى رەتىندە تانىلماعان. مۇستافا شوقاي قايتىس بول­عاننان كەيىن وستمينيستەريۋم ونى تۇركىستاندىقتاردىڭ رەسمي وكىلى ەتىپ تاعايىندادى، ارتىنشا تۇك-نىڭ پرە­زيدەنتى بولدى. نەمىستەردىڭ سەنى­مىنە كىرگەن ول تولىق ەركىندىكتە جۇمىس ىستەدى. ديپلوماتيالىق پاسپورت پەن جەكە اۆتوكولىك يەلەندى. كايۋم بارلىق تۇركىستان حالىقتارىنىڭ وكىل­دەرىن بىرىكتىرۋ تۋرالى باعدارلاماسىن وستمينيستەريۋمنىڭ الدىنا تارتتى.

وعان قارسى كەلگەن بىردە ءبىر نەمىس، بىردە ءبىر تۇركىستاندىق بولمادى. بىراق كايۋم مۇنى كوتەرە المادى. ونىڭ باسشىلىعى كەزىندە ۇلتارالىق كەلىسپەۋشىلىكتەر ءجيى ورىن الدى. ۇيرەنشىكسىز ورتادا وزدەرىن ىڭعايسىز ۇستاعان وتانداستارىنىڭ مەنتاليتەتىن تەرەڭ تالداي الماعان كايۋم پاراقورلىققا، ترايباليزمگە بوي الدىردى. جان-جاعىنا ءوزى سىندى تاياز ادامداردى جيناعانى ءۇشىن وعان جاس تا، ويلى تۇركىستاندىقتار سەنىمسىزدىك ءبىلدىردى. شاعىم ايتىپ، قارسى تۇرعان وزبەك ەمەستەر بولشەۆيكتەر مەن سەپاراتيستەر رەتىندە تۇرمەگە اتتاندىرىلىپ وتىردى». اقىرى ءۋالي كايۋمدى ساياي ويىننان شىعارۋ ءۇشىن زاگوۆور ۇيىمداستىرىلىپ، ونى نەمىس وفيتسەرى اندرەاس مايەر مادەر باسقاردى. ونىڭ جاقتاستارى ءۋالي كايۋمنىڭ تۇركىستان لەگيونەرلەرىن باسىنىپ، ويىنا كەلگەنىن ىستەگەن وپاسىزدىعىن بەتىنە باستى. مايەر-مادەر رەيح پەن تۇركىستان لەگيونەرلەرىنىڭ ۇستاعان باعىتى سايكەس كەلەتىندىكتەن دە، تۇركىستان لەگيونەرلەرىن تەڭ دارەجەلى ارىپتەستەر بەينەسىندە كورگىسى كەلەتىنىن مالىمدەدى. بۇل دەرەكتەر اسكەري تريبۋنالدىڭ ارحيۆتىك ماتەريالدارىندا ساقتالعان. مايەر- مادەر مەن ونىڭ جاقتاستارى اتىلدى.

  1. تۇركىستان لەگيونەرلەرى قاتارىنداعى كيكىلجىڭ. ولاردىڭ جاپپاي پارتيزاندار جاعىنا ءوتۋى

ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، تومەندەگى ەكى قۇجات تۇركىستان لەگيونى قاتارىندا شىن مانىندە نە بولعانىن انىقتاپ بەرەدى. ونىڭ ءبىرى:ءۇشىنشى رەيح ارحيۆىنەن، ەكىنشىسى – فرانتسۋز قارسىلىعى ارحيۆىنەن الىنعان. بۇل ماتەريالدار العاش رەت جاريالانىپ وتىر.

ءۇشىنشى رەيح ارحيۆىنەن

شتۋرمبانفيۋرەر اليەۆتىڭ ەسەبى.

مۇسىلمان ديۆيزياسى پولشانىڭ پونياتوۆا دەگەن جەرىندە مايور مايەر-مادەردىڭ باسشىلىعىمەن قالىپتاسا باستادى. 100 ازەربايدجاندىقتار مەن 200 تۇركىستاندىقتار توپ قۇرۋعا ۇيىتقى بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا، سۇلەيمانوۆ، ابدۋللاەۆ، اسان­قۇلوۆ، تۋروەۆتار بار. مەنىڭشە، مايور مادەر مەن سۇلەيمانوۆ ۇلكەن قاتەلىك جىبەردى:

  1. ولار ءوز ديۆيزيالارىن تولىقتى­رۋ ماقساتىندا وكۆ-مەن (ۆەرماحتىڭ جوعارى كوماندوۆانيەسىب. س.) ۇنە­مى تىعىز بايلانىستا بولۋى كەرەك-ءتى.
  2. ولار ۇلتتىق بىرلەستىكتەردى ءوزىن­دىك ماڭىزى بار ۇلتتىق كوميتەتتەر رەتىندە مويىنداي المادى، جانە سولداتتارعا ناعىز تۇركىستان لەگيونى وسى ديۆيزيادا قۇرىلاتىنىن، ال بەرليندەگىلەر (تۇركىستان جانە ءازىربايجان بولىمشەلەرى) تەك وزدەرى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىنىن ءتۇسىندىرىپ باقتى. سوندىقتان ولارعا مىندەتتى تۇردە كومەكتەسۋ قاجەت ەمەس، كەرىسىنشە ونىڭ قايتا تاراۋىن تالاپ ەتۋ كەرەك دەگەندى ايتتى. سۇلەيمانوۆ تۇركىستان مەن ءازىربايجان پرەزيدەنتتىگىنەن دامەتتى. وزگەلەر ونى مينيسترلىككە لايىقتادى.
  3. مايەر-مادەر سولداتتارعا بوردەل ۇيىمداستىرۋعا، ال وفيتسەرلەرگە 25 تاتار قىزىن «سىيلاۋعا» ۋادە ەتتى. مايەر-مادەر بەلگىسىز جاققا اتتانىپ، اقىرى ورالمادى. ارتىنشا ونىڭ ورنىنا پولك كومانديرى گاۋپتمان بيلليگ پەن وبەرشتۋفلەيتەنانت اليموۆ باسقاراتىن توپ كەلدى. ءتورت-بەس كۇننەن كەيىن اليموۆ، سۇلەيمانوۆ جانە لەيتەنانت اۆليكۋليەۆ اراسىندا توبەلەس باستالدى. سۇلەيمانوۆ قۇلادى دا، 40 مينۋتتاي ەس-ءتۇسسىز جاتتى. اليموۆ وعان كومەكتەسۋگە ۇمتىلعان دا جوق. بۇيرىق بويىنشا سۇلەيمانوۆ كوماندير بيلليگتىڭ ورىنباسارى بولدى. وسىدان كەيىن-اق تۇركىستاندىقتار اراسىندا داۋ-داماي، توبەلەس باستالدى. جاعدايدى پايدالانعان سۇلەيمانوۆ پەن ابدۋللاەۆ سولداتتار اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، گاۋپتمان بيلليگتىڭ وزبىرلىعىنا قارسى تۇرۋعا شاقىردى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، گاۋپتمان بيلليگ 74 تۇركىستان لەگيونەرلەرىن اتقان. ءۇش كۇن وتكەن سوڭ-اق بارلىعىنىڭ كوز الدىندا 3 تۇركىستاندىق اتىلدى. ابدۋللاەۆ ءوز ءۇيىنىڭ الدىندا اتىلدى، سۇلەيمانوۆ ليۋبلينگە اتتاندىرىلدى، اسانقۇلوۆ جالعىز قالدى.

16 ناۋرىزدا پولك پولشانىڭ يۋراشيچي دەگەن جەرىنە كەپ ات باسىن تىرەدى. تۇركىستاندىقتار وسى جەردە پاتەرگە ورنالاستىرىلدى دا، ازىربايجاندىقتار كوستي دەرەۆنياسىنا ورىن تەپتى. 24 ناۋرىزدا باسقا توپقا اۋىستىرۋىن وتىنگەنى ءۇشىن گاۋپتمان بيلليگ ءازىربايجاندار اراسىنان شىققان مىقتى جەتەكشى — ۋشا اگاەۆتى اتۋ جازاسىنا بۇيىردى. ءبىر كۇنى كەشكىسىن گاۋپتمان بيلليگ قورعاۋشىدان قۇپيا بەلگىنى ايتۋدى تالاپ ەتتى. ول بىلمەيتىنىن ايتتى. سول كەزدە بيلليگ قورعاۋشىنىڭ بەتىنە گرانات لاقتىرادى. وفيتسەرلەر مەن سولداتتار بيلليگتىڭ ادىلەتسىزدىگى مەن دورەكەلىگىنە شىداي الماي، ورمانعا، پارتيزاندارعا كەتۋگە ىڭعايلاندى. 26 ناۋرىزدا اسانقۇلوۆ 48 سولداتپەن پارتيزاندار جاعىنا شىقتى. 2 ساۋىردە پارتيزاندار يۋراشيچي دەرەۆنياسىنا باسا-كوكتەپ كىرىپ، 100 تۇركىستاندىقتاردى اكەتتى. بىراق ولار بۇل جولدا 40 ادامنان ايىرىلدى.

ءبىزدىڭ پولككە مايەر-مادەردىڭ تۇركىستاندىق باتالونى كەلىپ قوسىلدى. مايەر-مادەردىڭ ءوزى بولمادى. تۇركىستاندىقتاردىڭ ونىڭ مەكەن-جايى تۋرالى سۇراعىنا جاۋاپ قىسقا بولدى: مايەر-مادەر — ورىس تىڭشىسى مينسكىدە اتىلدى.

بۇدان كەيىن دە تۇركىستاندىقتار كىشىگىرىم توپتارمەن پارتيزاندار جاعىنا وتە بەردى.

بيلليگتىڭ ارەكەتىنەن جۇرت قاتتى شوشىندى. ونىڭ ساۋ جۇرگەن كەزى بولعان ەمەس. كەيدە ەسىنەن تانعانشا ىشەدى. گاۋپتمان بيلليگتىڭ وسىنداي ءتارتىبى تۇركىستاندىقتاردى پارتيزاندارعا كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. ازىربايجاندىقتار مەن تۇركىستاندىقتار ايتەۋىر ءبىر كۇنى كەك الاتىنىن ايتتى. ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ادامدارمەن ساناسۋ قاجەت.

اليەۆ (قولى).

فرانتسۋز قارسىلىعى ارحيۆىنەن

بايانداما

نەمىس گارنيزونىنان الاستالعان توپ 47 ادامنان تۇرادى. ولاردىڭ ءىشىن­دە 27 قازاق، 6 تۇرىكمەن، 1 قىرعىز، 1 تاجىك بار. بۇل دەرەك بۇرىنعى سوۆەت اسكەري تۇتقىندارىنان قۇرالعان نەمىس اسكەرىنىڭ قۇرامى ءار تەكتى ەكەنىن اڭعارتادى. جوعارىدا اتالعان ۇلت وكىلدەرىمەن قاتار، گرۋزين، ءازىربايجان، چەشەن، ت.ب. بار.

ءبىزدىڭ جاققا وتكەندەردىڭ الەۋمەتتىك قۇرامى مىناداي: كولحوزشىلار —29, قىزمەتكەرلەر — 10, ستۋدەنتتەر — 6, سوۆحوز جۇمىسشىلارى — 2.

نەمىس بولىمشەلەرى بويىنشا جۇمىس بارىسى بۇلاردىڭ ءارتۇرلى مادەني-ساياسي دارەجەلەرىن ەسكەرۋدى قاجەت ەتەدى. ەڭ كۇردەلىسى— قۇرامىندا سىرتتان باسقارىلعان «باسماچ باندالارىن» قۇرىپ، سوۆەتتەرگە قارسى اشىق كۇرەس جۇرگىزگەن وزبەك، قىرعىز ۇلتى وكىلدەرى بار اسكەري بولىمشەلەرمەن جۇمىس ىستەۋ. 1930-1932 جىلدارى بۇلار ءوز ەلدەرىنىڭ تەرريتورياسىندا سابوتاج ۇيىمداستىرىپ، جابىق تۇردە كۇرەس جۇرگىزگەن. بۇلاردى باسقارعان الگى ۇيىم سوۆەتتىك اسكەري تۇتقىنداردى نەمىس ارمياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋ جونىندە باستاما كوتەرگەن. وزدەرىن تۇركىستاندى ازات ەتۋشىلەر دەپ اتايتىن بۇل ۇيىم 1944 جىلى ۆەنا قالاسىندا سەزد شاقىردى. وعان 300 دەلەگات قاتىستى. سەزد ماقساتى: سوعىستى جالعاستىرۋ جونىندە بىرقاتار تۇركىستاندىقتاردان تۇراتىن نەمىس اسكەري قۇرىلىمدارى ورتاسىندا ۇگىت جۇمىستارىن ەنگىزۋ بولدى. الايدا، فرانتسيانىڭ البي، رودەز، ت.ب. جەرلەرىندە ورنالاسقان گارنيزونداردا سوعىس ازابىنان قاجۋشىلىق، نارازىلىق بايقالدى نەمىس اسكەري بولىمشەلەرىمەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا، ءبىز نەگىزگى ستاۆكانى ەڭ ساۋاتتى دەگەن ءازىربايجان، قازاق، تۇرىكمەن ۇلتى وكىلدەرىنە قويامىز. جانە وزگەلەرىنە قاراعاندا بۇلاردىڭ نارازىلىعى باسىمىراق. وسىنى باستى نازاردا ۇستاپ، وزگەلەرىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇلاردان وككۋپانتتارعا قارسى بەلسەندى كۇرەسكەرلەر جاساپ شىعارامىز. 16 شىلدەگە قاراعان كۇنى بىزگە 17 ادام كەلىپ قوسىلدى. شارشاعانىمىزعا قاراماستان 16 شىلدە كۇنى 3 ادامنان تۇراتىن بەس توپتى كارموعا اتتاندىردىق. ءار ۇشتىكتە ءبىر دەزەرتير بولدى. ول وزىمەن بىرگە سولداتتارعا ارنالعان حاتتى اكەتتى. تاپسىرما: 1. گارنيزونداعى قالعان سولداتتارمەن بايلانىسقا شىعۋ جانە جاعدايدى بارلاۋعا الۋ; 2. تۇركىستاندىقتاردى قورقىتپاق بولعان نەمىستەردىڭ جولىن كەس-كەستەۋ، ياعني، كەز كەلگەن دەزەرتير سول بويدا اتىلاتىنىن ماكيزارلاردىڭ دا (فرانتسۋز پارتيزاندارى – ب.س) دەزەرتيرلەرگە وسىلاي قارايتىندىعىن ءبىلدىرۋ. وپەراتسيا بارىسىندا نەمىس ارمياسىنان الاستاعان تۇركىستاندىقتاردى نەمىستەر مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار تانىپ قويدى. كارمو تۇرعىندارى اراسىندا «كوشەدە ازاماتتىق فورما كيگەن موڭعولدار ءجۇر» دەگەن سىبىس تارادى. قىسقاسى، بۇل اكتسيانىڭ ناتيجەسى نەمىستەردىڭ بايبالام سالۋىمەن، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءبىزدىڭ كۇشىمىزگە سەنە تۇسۋىمەن اياقتالدى. كەلەسى كۇنى 3 ادامنان تۇراتىن 5 توپتى كارمو قالاسىنىڭ ءتۇرلى نۇكتەسىنە جونەلتتىك. تاپسىرما: قالا ماڭىندا ورنالاسقان بارلىق كۇزەت پوستتارىمەن بايلانىستى رەتتەۋ. ءتورت جەردە دە نەمىستەر كەزىگىپ قالىپ، وپەراتسيا ساتسىزدىككە ۇشىرادى. دەگەنمەن، ول جاقتاعى تۇركىستاندىقتار ءوز جولداستارىن تانىدى. بەسىنشى نۇكتەدە تۇركىستاندىقتاردىڭ وزدەرى عانا بولعاندىقتان، ولارمەن سويلەسۋدىڭ رەتى تۋدى.

18 شىلدەدە بولىمشەلەرىنەن الاستالعان سولداتتار اسكەري وپەراتسيالارعا قاتىستى. 4 ادامنان قۇرالعان 10 توپ قارۋلاندىرىلدى. 9 نۇكتەدە ولار كۇزەت پوستتارىنا جاقىنداپ، جولداستارىمەن كەزدەستى. ولاردى ماكيزارلار جاعىنا شىعۋعا ۇگىتتەدى. الايدا وزدەرىمەن بىرگە اكەتە المادى. اڭدىپ وتىرعان نەمىستەر شۇرىپپەنى باستى دا، اياق استىنان ۇرىس باستالدى. ولار باتىرلارشا سوعىستى. ءبىزدىڭ تۇركىستاندىقتار تەگىس امان-ەسەن.

بۇل ءبىر جاعىنان نەمىس ارمياسى قاتارىنداعى جەرلەستەرىنىڭ بۇلارعا وق اتپاعانىن بايقاتتى. ناتيجەسىندە نەمىستەر ءوز تۇركىستاندىقتارىن قارۋسىزداندىرىپ، البيگە (كونتسلاگەرگە – ب.س.) جونەلتۋگە ءماجبۇر بولدى. بۇل حاباردى ءبىزدىڭ جاققا وتكەن 6 تۇركىستاندىق جەتكىزدى.

قورىتىندى

1.ءبىزدىڭ جاققا وتكەن كوپتەگەن  تۇركىستاندىقتاردى ءبىز نەمىس ارميا-سىن ىدىراتۋ ماقساتىنداعى ساياسي جۇمىسىمىزعا پايدالانا الامىز. ءتىپتى، ءبىز سولداتتارمەن ءۇش تىلدە سويلەسەتىن جاعدايعا جەتتىك.

  1. ءبىز ولاردى اسكەري وپەراتسيالارعا پايدالانا الامىز. ۇرىس جۇرگىزۋدە ولار ءبىرشاما تاجىريبە جيناقتادى.
  2. ولاردىڭ كەيبىرىن اسكەري ينسترۋكتور، كەيبىرىن اسكەري كەڭەسشى رەتىندە قولدانا الامىز.

ۇسىنىس

مەنىڭشە، جوعارىدا اتالعان بەس ۇلت وكىلدەرىنەن تۇراتىن كىشىگىرىم توپتار قۇرۋ قاجەت. جانە ولاردى قاجەتتى ماتەريالدارمەن جابدىقتاپ، نەمىس اسكەرىنەن جاپپاي الاستاۋ ماقساتىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن وككۋپاتسيالىق اسكەر ديسلوكاتسيالارى ورىن تەپكەن جەرلەرگە جونەلتۋ كەرەك.

ول ءۇشىن ماعان:

  1. 20 كومپلەكت كيىم (ىشكيىم، اياق كيىم، ت.ب.).
  2. 5-6 ۆەلوسيپەد پەن ءبىر اۆتوكولىك.
  3. اقشا
  4. 15 اۆتوماتتى پيستولەت.
  5. ءبىر جازۋ ماشينكاسى، قاعاز قاجەت.

پولكوۆنيك فەرنان

  1. ءتۇيىن

رەيح باسشىلىعىنىڭ تۇركىستاندىقتاردى تۇك استىنا بىرىكتىرۋ جولىنداعى ارەكەتى ءساتسىز اياقتالدى. بۇل تۇركىستاندىقتار اراسىندا ءاۋىزبىر­شى­لىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن بولعان ەدى. ۇلتتىق بىرلىكسىز ۇلتازاتتىق كۇرەس جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. ال، ۇلتتىق ءبىر­لىككە جەتۋ ءۇشىن ادامداردىڭ بيىك ماقساتتارى ءبىر جەردە توعىسۋى كەرەك. ءۋالي كايۋم تاراپىنان مۇنداي ۇمتىلىس بايقالمادى. نەمىستەردىڭ دە تاڭداعانى وسى تيپتەس ادام ەدى. ويتكەنى، رەيحتىڭ قۇپيا قىزمەتىن باسقارۋشى ۆالتەر شەللەنبەرگتىڭ مويىنداعانىنداي، نەمىستەر شىنىمەن-اق گەرمانيا ىشىندەگى ۇيىمداسقان قارسىلىقتان قاتتى قورىقتى. رەيح تەرريتورياسىن جايلاعان وراسان زور شەتەل جۇمىسشىلارى، ميلليونداعان سوۆەت ازاماتتارى نەمىستەردى بەي-جاي قالدىرمادى.

سوعىس اياقتالعان سوڭ كوپتەگەن اسكەري تۇتقىندار ەۆروپا ەلدەرى تەرريتورياسىنداعى پارتيزاندار جاعىنا شىعىپ، فاشيزمگە قارسى سوعىسۋ ارقىلى «ءوز كۇناسىن جۋعا» بولاتىنىنا سەنگەن ەدى. تۇتقىنعا تۇسكەن كەز كەلگەن ادام ساتقىنعا تەڭەلەتىنىن ولار بىلەتىن. بىراق وتانىنا قايتقاندا ولاردى جان شوشىرلىق ستاليندىك گۋلاگتار كۇتىپ تۇر ەدى. ءوزىنىڭ، اعايىن-تۋىستارىنىڭ ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن، ساياسي رەپرەسسيادان قاشۋ ءۇشىن جات ەلدە قالىپ قويىپ، جۇزىنە «وتانىن ساتقان» دەگەن ماڭگىلىك «قارا كۇيە» جاققاندار دا بولدى. مىنە، ادامداردىڭ بۇل كاتەگورياسى، ادامگەرشىلىك، زاڭدىق نورمالار بويىنشا، وزدەرىن ساياسي ەميگرانتتار دەپ ەسەپتەۋگە تولىق قۇقىلى. ولاردىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىز وتانىنا وسىنى مويىنداۋ عانا قالادى.

باقىت سادىقوۆا

قر ءسىم ديپلوماتيالىق اكادەمياسىنىڭ دوتسەنتى.

 «تۇركىستان» №18

18 مامىر، 2000 جىل

سوڭعى جاڭالىقتار