3 تامىز 2019, 12:57 999 0 تۋريزم دينارا مىڭجاسارقىزى

كولساي مەن قايىڭدىكولدىڭ كەرەمەتى

ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىندە ءتۋريزمدى دامىتۋعا سۇرانىپ تۇرعان كورىكتى جەرلەر كوپ. الايدا، شالعايدا جاتقان كەيبىر مەكەنگە جەتۋدىڭ ءوزى ءبىر مۇڭ. «قولدا بار التىننىڭ قادىرى جوق» دەمەكشى، بۇل بايلىقتى ءوزىمىز ەمەس، الىس جانە جاقىن شەتەلدەن كەلىپ تاماشالاپ جۇرگەندەر الدەقايدا تۇسىنەتىن سياقتى. وعان ءبىز كولساي كولدەرى مەن قايىڭدىكولگە بارعان ساپارىمىزدا تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزدىك.

الماتى قالاسىنان 35 شاقتى جۋرناليست جولعا شىعىپ، 4 ساعاتتا ساتى اۋىلىنا جەتىپ الدىق. كولسايعا اپارار جول تاقتايداي تەگىس. 2007 جىلى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن «كولساي كولدەرى»  مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى مەملەكەتتىك مەكەمەسى قۇرىلعالى بەرى ەداۋىر كوڭىل بولىنگەن. ەڭ باستىسى، وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا دەگەن نيەت ءتۇزۋ ەكەنىنە قۋاندىق. ءبىزدى كۇتىپ العان كەگەن اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قايرات ومارحالىق، العاباس اۋىلىنىڭ اكىمى سىرىم ەسەنحانۇلى، ساتى اۋىلى اكىمدىگىنىڭ باس مامانى مالىك ىدىرىسوۆ ساپاردىڭ سوڭىنا دەيىن جانىمىزدا ءجۇرىپ، قولعا العان شارۋالارىنىڭ جاي-جاپسارىمەن دە تانىستىردى. ءبىز العاشقى كۇنى كولساي كولدەرىن تاماشالاۋعا اسىقتىق. تابيعات انانىڭ بىزگە بەرگەن بايلىعىنا قالايشا سۇيسىنبەيسىڭ؟! كولگە ۇزاق قاراپ، ويعا دا شومدىق. بويداعى جامان ەنەرگيانىڭ ءبا­رىن وزىنە تارتىپ العانداي. كوز دەمالادى. كوز سۇيسىنەدى. كادىمگى پەيزاج سۋرەتكە قا­راپ تۇرعانداي اسەردە بولاسىڭ. ناعىز ەكو­تۋريزمدى دامىتاتىن ايماق. بۇل اسەم­دىكتى نەگە ەرتەرەك كورمەدىك دەستىك. «جۇماق مەكەن الىستا ەمەس، جانىمىزدا ەكەن عوي» دەدى ءبىر ارىپتەس. مۇنداعى حالىق تا زا­مان كوشىنە ىلەسكەن. قوناقۇي تيپتەس ۇيلەر سالىپ، دەمالۋشىلاردى كۇتىپ الۋدى كاسىپ كوزىنە اينالدىرعان. سەبەبى، مۇندا سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدەن عانا ەمەس، الەمنىڭ ءتورت قيىرىنان اعىلاتىن تۋريستەر كوپ.

ەكىنشى كۇنى قايىڭدىكولگە جول تارتتىق. قايىڭدىعا اپارار جول تۇيەنىڭ وركەشىندەي ءيىر-ءيىر. تاۋ ەتەگىنەن جوعارى قاراي ورلەگەن كولىك كۇشەنىپ كەلەدى. كادىمگى ەكسترەمالدى جاعدايدى سۇيەتىندەرگە ارنالعان جول. بۇرىن-سوڭدى جوندەۋ كورمەگەن تاستاق جول. سول سەبەپتەن دە دەمالۋشىلاردىڭ دەنى كولسايدى تاماشالاپ، قايىڭدىكولگە بارۋعا جۇرەگى داۋالامايدى ەكەن. شىن مانىندە، تۇمسا تابيعاتتىڭ ناعىز سۇلۋلىعى قايىڭدىكولدە مە دەرسىڭ! ءموپ-ءمولدىر سۋ، ساف اۋا، اسپانمەن تالاسا بوي تۇزەگەن قاراعايلار، ءيىسى مۇرىن جاراتىن ارشا، جيەكتە جاعالاي جايقالعان بۇلدىرگەن، ءتۇرلى ەمدىك شوپتەر ءبىر-بىرىمەن ۇندەسىپ تۇرعانداي. قارسى الدىمىزدان جاياۋ شىققان تۋريستەر جان-جاعىنا قاراپ، تامسانىپ كەلەدى. اعىلشىن، قىتاي تىلىندە شۇيىركەلەسكەن ولار بىزگە جول سىلتەپ جاتىر. «بۇلار ءبىز بىلمەگەن، ءبىز كورمەگەن سۇلۋلىققا كوز تويدىرىپ ءجۇر عوي...» دەپ قىزعانىپ قويامىز تاعى. ءبىر وكىنىشتىسى، كولساي مەن قايىڭدىكولدە تەلەفون جەلىسى ۇستامايدى، ينتەرنەت تارتپايدى. جىلدامدىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا جابدىق كەرەك ەكەن. ول – قوسىمشا اقشا. جەرگىلىكتى بەلسەندى ازاماتتاردىڭ ايتۋىنشا، ونى جوعارىداعى كومپانيالار «تۇرعىن سانى از، ءوزىن اقتامايدى» دەپ سالعىسى كەلمەيتىن كورىنەدى. اكىمدىكتەگىلەر كومپانيالارعا حات جازىپ تا، ايتىپ تا جاتىر. بىراق قوزعالىس جوق. نەگە؟ بۇل تۋريستەر ەسەبىنەن-اق اقتالماي ما؟! وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتامىز دەيمىز، بىراق شەتەلدىك تۋريست كولساي­دىڭ باسىندا تۇرىپ، تىكەلەي ەفيرگە شى­عايىن، سۋرەت سالا قويايىن دەسە ينتەرنەت جوق. ەگەر الگى كومپانيالار وسى ماسەلەگە شىنداپ كىرىسسە، سول مەزەتتە الەمگە تاراعان اقپارات ەلىمىزگە ايتارلىقتاي جارناما بولماي ما؟ ونى كورگەن باسقا ءبىر تۋريست كەلەر جىلى وسى ولكەگە كەلۋدى جوسپارلايدى. ناتيجەسىندە ءتۋريزمنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرىپ، ىلگەرى جىلجيتىن ەدى.

كەگەن اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قايرات ومارحالىق: «كولساي كولدەرىنە اپاراتىن جول – رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جول. كولدىڭ تۇبىنە دەيىن اسفالت جول سالىندى. بىلتىردان بەرى «جالاڭاش-ساتى-كولساي كولى» اۆتوكولىك جولىنىڭ 43-78 شاقىرىم ارالىعىندا 35 شاقىرىم جولعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. بۇيىرسا، جىل اياعىنا دەيىن ءبىتىپ تە قالادى. ال قايىڭدىكولگە كەلسەك، بۇل اۋماق رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق ماڭىزى بار جولعا كىرمەيدى ەكەن. بىلتىر كەگەن اۋدانى قۇرىلعاننان كەيىن جولدى اۋداننىڭ مەنشىگىنە الدىق. بۇگىندە جوبالىق سمەتاسى ازىرلەنۋدە. الماتى وبلىستىق جول باسقارماسىنا 3,5 ملن تەڭگەگە سۇرانىس جاسالدى. قارجى بولىنسە، كەلەر جىلى قايىڭدىعا اپاراتىن جول سالىنا باستايدى»، – دەگەن جاعىمدى جاڭالىقپەن ءبولىس­تى. سونداي-اق، قايرات بايقايىپۇلىنىڭ ايتۋىنشا، اۋدان بويىنشا تۋريزمگە قاتىستى بىرنەشە جوبا قولعا الىنعان. سەبەبى، 2019 جىلدىڭ 6 ايىندا اۋدانعا 3560 تۋريست كەلىپ، 7 ملن تەڭگە اقىلى تۋريستىك قىزمەتتەن قارجى تۇسكەن.  «بيىل كۇزدە «Park Canyon» جشس شارىن وزەنىنىڭ بويىنان جوبالىق قۇنى 1 ملرد 500 ملن تەڭگەگە ساي زاماناۋي ويىن-ساۋىق پاركىن سالۋدى باستاماق. بۇل 50 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا سەپ بولادى. ودان بولەك بىلتىر «J.S. TRAVEL» جشس كولسايدا 10 قوناق ءۇي سالۋ جوسپارلادى. وعان 250 ملن تەڭگە كوزدەلدى. 10 ءۇي ءبىر مەزگىلدە 100 ادامدى قابىلدايدى. بۇگىنگە دەيىن 3 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى ءبىتتى»، – دەدى كەگەن اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى.

 

تۋعان جەرگە تۋ تىككەن

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار:  رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: «قازاق «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» دەپ بەكەر ايتپاعان. پاتريوتيزم كىندىك قانىڭ تامعان جەرىڭە، وسكەن اۋىلىڭا، قالاڭ مەن وڭىرىڭە، ياعني تۋعان جەرىڭە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن باستالادى. ...تۋعان جەر – اركىمنىڭ شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەن، باۋىرىندا ەڭبەكتەپ، قاز باسقان قاسيەتتى مەكەنى، تالاي جاننىڭ ءومىر-باقي تۇراتىن ولكەسى. ونى قايدا جۇرسە دە جۇرەگىنىڭ تۇبىندە الديلەپ وتپەيتىن جان بالاسى بولمايدى تۋعان جەرگە، ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى…» دەگەن جولدار بار. مىنە، سول ايتقانداي، تۋعان جەرى­نىڭ دامۋىنا كومەك جاساعان جانداردىڭ قاتارىندا ەربول ءۋاليحانۇلى دا بار. ول الماتى قالاسىندا تۇرسا دا، تۋعان جەرىنەن قول ۇزگەن ەمەس. بۇگىندە 24 قاناتتى قازاق ءۇي تىگىپ، وندا جان-جاقتان كەلگەن تۋريستەردى كۇتۋ كاسىبىن ورگە دومالاتقان جەكە كاسىپكەر بۇل ءىستى 2017 جىلى قولعا الىپتى.

 

ەربول نۇرباەۆ، جەكە كاسىپكەر:

شەتەلدىك تۋريستەردىڭ كولساي مەن قايىڭدىكولگە قىزىعۋشىلىعى ەرەكشە

 

– ءبىر ءسات قولىمىز بوساي قالسا، اۋىلعا تارتىپ تۇرامىز عوي. تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش ەش باسىلعان ەمەس. 2007 جىلى وسى ءۇي قونىس تەپكەن جەر تەلىمىن ساتىپ الدىم. ون جىلدان كەيىن، ياعني 2017 جىلى وسى كاسىپتى باستادىق. ەلىمىزدەن، اسىرەسە شەتەلدەن كەلگەن قوناقتاردى كۇتە باستادىق. دەمالۋشىلارعا بار جاعداي جاسالعان. ينتەرنەت تە ۇستايدى. العاشقى جىلى ادام كوپ كەلمەدى. 2 اي عانا جۇمىس ىستەدىك. شىعىندى عانا جاپتىق. بيىل شىلدە ايىنان باستاپ تۋريستەر كوپ كەلە باستادى. ماۋسىم قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا بىتەدى.

– جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان قانداي قولداۋ بار؟

– كەگەن اۋدانىنىڭ اكىمدىگى مالىمەت جاعىنان، مورالدىق تۇرعىدان كومەك بەرەدى. قازىر نەسيە ۇسىنىپ، ونى قالاي الۋدىڭ جولىن ايتۋدا. ودان بولەك سالىق، سەس جاعىنان كومەك بەرۋدە. سەبەبى، ەندى عانا اياقتان تۇرىپ كەلەمىز. الايدا، شۇكىر، ءوز قارجىممەن كوتەرىلىپ كەلەمىن. كىم بىلەدى، بولاشاقتا قارجىلاي كومەكتى پايدالانىپ تا قالاتىن شىعارمىن. الداعى كۇز، كوكتەمدە جەڭىل قۇرالمالى ءۇي سالسام دەگەن ويىم بار.

– شەتەلدىك ساياحاتشىلاردىڭ سۇرانىسى قانداي؟

–  ولاردى قاتتى قىزىقتىراتىنى – كولساي مەن قايىڭدىكول. اسىرەسە، ەۋروپادان كەلۋشىلەر كوپ. پولياك ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ءجيى اتباسىن بۇرادى. بيىل ادام كوپ كەلدى. وعان جولدىڭ سالىنۋى – بىردەن-ءبىر سەبەپ. ءبىز شەتەلدە قالاي دەمالامىز نەمەسە دەمالعىمىز كەلەدى، شەتەلدىك تۋريستەرگە دە سونداي جاعداي جاساۋعا تىرىسامىز.

– شەتەلدىكتەر قازاقتىڭ سالت-داستۇرىمەن دە تانىسۋ كەرەك. مىنا قازاق ءۇيدىڭ جانىنا التىباقان جەتىسپەي تۇرعان جوق پا؟! كادىمگى ەتنواۋىل بولسا كەرەمەت ەمەس پە؟!

– التىباقان قويۋ ويىمىزدا بار. وعان ءورىمدى تابۋ قيىن. قاراعايدى دا كەسۋگە بولمايدى دەگەندەي. بولاشاقتا ءبىراز جوسپارىمىز بار. جۇبايىم اعىلشىن تىلىنە جەتىك. جەرگىلىكتى حالىق شەتەلدىكتەردى كورسە بىزگە جول سىلتەيدى. ءبىز ولارعا كولساي مەن قايىڭدىكول تۋرالى مول مالىمەت بەرەمىز. ءتىپتى، قىتاي، فرانتسيا، ەۋروپا، ءۇندىستان مەملەكەتتەرىنەن بولەك، وڭتۇستىك امەريكانىڭ دومينيكا، كوستا ريكا، پەرۋ ەلىنەن تۋريستەر كەلدى. 5 سىنىپ وقيتىن ۇلىم ءانۋار ءۋاليحان بىزگە اتباسىن بۇرعان شەتەلدىكتەردىڭ بارىمەن شاحمات ويناپ، تۇگەل جەڭدى. ولار دا قازاقتىڭ بالالارىنا تاڭ قالىپ، باس يزەسىپ جاتادى.

P.S. دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمنىڭ (يۋنۆتو) مالىمەتتەرى بويىنشا، تۋريزم الەمدىك ەكونوميكانىڭ جوعارى تابىستى جانە ىرعاقتى دامۋشى سالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسىلايشا، تۋريزم سالاسى الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 9 پايىزىن، الەمدىك ەكسپورتتىڭ 6 پايىزىن قالىپتاستىرادى جانە ءاربىر 11-ءشى جاڭا جۇمىس ورنى تۋريستىك سالادا اشىلادى. ەلىمىزدە تۋريزمنەن 2016 جىلى 1 پايىزدان 2025 جىلعا قاراي 8 پايىزعا دەيىن ءجىو-ءنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ تۋرالى ماڭىزدى ماقسات قويىلدى. ول ءۇشىن قر تۋريستىك قىزمەتىن دامىتۋدىڭ 2023 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى ءساتتى جۇزەگە اسقانى ابزال. 

قازاقتىڭ جازيرالى دالاسى مەن كەڭ پەيىلىنە قىزىقپاعان سىرت كوز جوق. كەزىندە التايدان اتىراۋعا دەيىن­گى ۇلان-عايىر اۋماقتى الىپ جاتقان اتىرابىمىز جايلى ەتنوگراف-عالىم گريگوري پوتانين «ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. ال پولياك ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى گ.زەلينسكي يانۋشكەۆيچتىڭ ىقپالىمەن اتاقتى «قازاق»، «دالا» پوەمالارىن جازعان ەكەن. ساياحاتشى، پولياك جازۋشىسى ا.يانۋشكەۆيچتىڭ «كۇندەلىكتەر مەن حاتتار» دەپ اتالاتىن كىتابىندا ونىڭ قازاق جە­رىن بۇكىل جان-تانىمەن كورىپ بىلۋگە تىرىسقانى ايقىن اڭعارىلادى. دەمەك، «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا ايتىلعانداي، «ءبىزدىڭ بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالىپ، جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعى توزاتىن ۇلان-عايىر اۋماقتى عانا قورعاعان جوق. ولار ۇلتتىڭ بولاشاعىن، كەلەر ۇرپاعىن، ءبىزدى قورعادى. سان تاراپتان سۇقتانعان جات جۇرتقا اتامەكەننىڭ قارىس قادامىن دا بەرمەي، ۇرپاعىنا ميراس ەتتى.

 

دينارا مىڭجاسارقىزى

«تúrkistan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار