3 تامىز 2019, 11:39 1498 0 ىشكى ساياسات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات ايەل – بالجان بولتىرىكوۆا

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ  مىنبەرىندە ەل اتىنان تۇڭعىش ءسوز ءسوي­لە­گەن، تالاي اككى ساياساتكەرلەر مەن ديپلوماتتاردىڭ الدىن وراپ، ءوزىنىڭ قايسار دا بايىپتى مىنەزىمەن مامىلەگەرلىك ساياساتتا دا، وقۋ ءىسى مەن الەۋمەتتىك دامۋ سالاسىندا دا ەرەن ەڭبەك ەتكەن قازاق قىزى بار. ول تۋرالى اقش-تىڭ بىلىكتى ساياساتكەرى كيسسيندجيردىڭ ءوزى «ەركەك ديپلوماتتاردى قالاي دا الداۋعا  بولادى، بىراق ايەل ديپلوماتتاردان قۋلىعىڭدى اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ديپلوماتيا بىلەكتىنى بۇگەتىن ونەر»، – دەگەن. بۇل قاشان دا ەل اراسىندا ءجۇرىپ، قاراپايىمدىلىعىمەن، جاناشىرلىعىمەن ءارى باتىل قادامدارىمەن ەسىمى جاڭعىرعان، قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات ايەل بالجان بولتىرىكوۆا ەدى.

1921 جىلى جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانى قاسىق اۋ­ما­عىندا دۇنيەگە كەلگەن بالجان ءبول­تى­رىك­وۆا 1941 جىلى الماتىداعى مۇ­عا­لىمدەر ينس­تيتۋتىن، 1943 جىلى قازاق پەداگو­گي­كالىق ينستيتۋتىن تامامداعان. كوپ­با­لالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن بالجان بولتىرىكقىزى ءوزى دە كوپ بالالى انا بولىپ، پەرزەنتتەرىنە بارىنشا ءتالىم-تاربيە بەرە ءبىلدى. اناسى تۋرالى ەستەلىكتەرىندە قىزى باعلان اناسىنىڭ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ۇزدىك وقىپ، ستاليندىك ستيپەنديا يەگەرى اتانعانىن، كەيىن سول جىلدارى فرۋنزە اۋدانى ەڭبەك­شى­لە­رىنىڭ دەپۋتاتتار كەڭەسىنە سايلانىپ، اتا-اناسىنىڭ سول تۇستا تانىس­قانىن ايتادى. «اكەممەن دە وسى كەزدە تانىسقان. ولاردى تانىستىرعان اكەمنىڭ دوسى، كومپوزيتور بايقاداموۆ بولاتىن. جارتى عاسىردان استام وتاستى. ءبىر-بىرىنە سىيلاستىقتى وسى كىسىلەردەن ۇيرەنۋگە بولادى. انامنىڭ ءىس-ساپارلارى كەزىندە اكەم جوقتىعىن بىلدىرمەۋشى ەدى. ايتپاق­شى، اناما سول جىلدارى لەپسىگە جولداما بەرىلدى»، – دەيدى ەستەلىكتەرىندە پەرزەنتى. لەپسىگە جولداما العان بالجان ءبولتى­رىكوۆا وقۋ مەڭگەرۋشىسى بولىپ كەيىننەن №12 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولىپ تا­عايىندالادى. نەبارى 21 جاسىندا ديرەكتور بولعان بالجان مۇنداي جۇگى اۋىر ىستە ەرلىك تانىتا ءبىلدى. سول قيىن جىلدارى مەكتەپتىڭ جوندەۋ جۇمىس­تارىنا دا ات سالىسىپ، ءارى وتباسىن دا اسىراپ، جان باعۋدا، سونداي-اق ءىس-تاجىريبە جيناق­تاۋ­دا دا قاراپ قالمادى. بالعىن قوجابەكوۆا «انام وسىنداي جەمىستى ەڭ­بەگى ءۇشىن كوزگە ءىلىنىپ، الداعى قىز­مەت­تەرىنە قاجەت بولار تاجىريبەنى وسى جەردە جيناقتادى»، – دەيدى ەستەلىكتەرىندە.

1949-1955 جىلدارى بالجان ءبولتى­رىك­وۆا­نىڭ ساياساتتا جاساعان العاشقى قادام­دارى تانىلعان ءارى جۇگى دە اۋىر كەزەڭدەر ەدى. وسى جىلدار ارالىعىندا ب.ءبولتى­رىك­وۆا قازاق كسر-ءنىڭ باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپ كاسىپوداق قىزمەت­كەر­لەرى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى بولىپ تاعايىن­دالادى. ال 1956-66 جىلدارى قازاق كسر-ءنىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بولادى. بار-جوعى 34 جاسىندا مينيستر لاۋازىمىنا تاعايىندالعان بالجان بولتىرىكوۆا وزىنە ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ، بارىنشا شەشىمدى جۇمىس جاسايدى. بۇل ەل ەڭسەسىن ەندى تىكتەپ جاتقان سوعىستان كەيىنگى اۋىر كە­زەڭ­دەر ەدى. ونىڭ ۇستىنە الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بولعاننان كەيىن قاراپايىم حالىقپەن كوپ جۇمىس جاساپ، ولاردىڭ بار قاجەتىنە جاراپ، قولعابىس ەتۋ ءلازىم بولدى. ءمينيستردىڭ ال­دىنا سوعىستان كەيىن جارىمجان بول­عان، دەنساۋلىعى ەڭبەك ەتۋگە جارامايتىن، اياق-قولسىز قالعان جاندار كەلىپ ءجيى كومەك سۇرايدى ەكەن. بۇل تۋرالى قىزى بالعىن ءوز ەستەلىكتەرىندە «جۇمىسىندا اياق-قولى جوق جاندار ءجيى وتىراتىن. انام ولاردىڭ بارلىعىن قابىلدايتىن. جاي عانا ءوتىنىشىن تىڭداپ قويماي، ماسە­لەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ بەرۋگە تىرىساتىن»، – دەيدى.

بالجان بولتىرىكقىزىنىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بولعان جىلدارى اتقار­عان ەڭبەگى شاش ەتەكتەن. سونىڭ دالەلى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان الماتىداعى پروتەزدى-ورتوپەديالىق زاۋىت. قارتتار ءۇيى، بۇگىنگى «ارداگەر» عيما­راتى بوي كوتەردى. قانشاما لاۋازىمدى قىزمەتتە جۇرسە دە ەشۋاقىتتا دۇنيە-مۇلىككە قىزىقپاعان مينيستر وتباسىمەن 1964 جىلى كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ بىرىنەن پاتەر الادى. قىزى باعلان اناسىنىڭ سول ۋاقىتقا دەيىن ءۇي دە، كولىك تە سۇراماعانىن، ال قىمبات دۇكەندەردەن تۇسەتىن تاۋار­لار­دىڭ ءتىزىمى بەكىتىلگەن سوڭ دىنمۇحاممەد احمەتۇلى قاراپ شىعىپ: «بالجان ءبولتى­رىكقىزى تاعى دا وزىنە ەشتەڭە الماپتى»  دەيدى ەكەن»، – دەگەن ەستەلىكتەردى ءجيى ەسىنە الىپ وتىراتىن كورىنەدى.

بالجان بولتىرىكوۆانىڭ سىرتقى ىستەر سالاسىندا اتقارعان قىزمەتى وتە جەمىستى بولدى. 1966-1971 جىلدارى قازاق كسر-ءنىڭ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى بولدى. ءدال سول جىلى كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ ۇلتتار پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ، وداق كولەمىندەگى سىرت­قى ساياسي ماسەلەلەرگە قاتىسا باستادى. كەيىننەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. بالجان ءبول­تىرىك­وۆا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ XXI جانە XXV سەسسيالارىنا كەڭەس وداعىنان رەسمي دەلەگاتسيانى باستاپ بارعان قازاقتان شىق­قان تۇڭعىش ايەل سىرتقى ىستەر ءمينيسترى. بۇۇ مىنبەرىندە تۇڭعىش رەت ءسوز سويلەگەن قازاق قىزى. اسىرەسە ونىڭ اقش-تىڭ بۇۇ جانىنداعى ادام قۇقىق­تا­رى جونىندەگى وداق قۇرىپ، ءوز ساياساتىن جۇزەگە اسىرماق بولعان تۇستاعى بۇل يدەيانىڭ كەڭەستەر وداعىنىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلگەندىگى سول تۇستا وداق دەلەگاتسياسى بۇل يدەيانى بولدىرماۋ ءۇشىن ارەكەت ەتكەندە بالجان بولتىرىكوۆانىڭ تانىتقان ەرلىگى ءالى كۇنگە دەيىن قازاق ديپلوماتياسىنىڭ سول تۇس­تان-اق جەمىستى دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ كورىنىسى ىسپەتتى بولدى. ءوزىنىڭ تابان­دى­لىعى مەن تاپقىرلىعىنىڭ ارقاسىندا بۇل يدەيا جۇزەگە اسپاي، كەڭەس وداعىنىڭ ەسەبى تۇگەندەلەدى. كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان گرومىكو بالجان ءبولتى­­رىك­و­ۆا تۋرالى نيۋ-يوركتەن قايتقان ساپارىندا ءوزىنىڭ ىستىق لەبىزىن ءبىلدىرىپ، ونىڭ كاسىبي قىزمەتتە ءوز ءىسىنىڭ مامانى ەكەنىن العا تارتقان ەكەن.

1999-2002 جىلدارى قر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان ەرلان ىدىرىسوۆ بىرنەشە رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا بالجان بولتىرىكقىزىنىڭ سىرتقى ساياساتتا اتقار­عان ەڭبەگى تۋرالى ماقالالار جازعان. «بالجان ەسىمدى ديپلومات» اتتى ماقالا­سىندا ە.ىدىرىسوۆ ب.بولتىرىكوۆانىڭ قىزمەت جولىنداعى جارقىن دا ماڭىزدى ساتتەرى 1966 جانە  1970 جىلدارى كسرو-نىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ءححى جانە XXV سەسسيالارىنا قاتىسۋىن العا تارتادى. «بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا ب.ءبولتى­رىك­وۆا الەۋمەتتىك جانە گۋما­نيتارلىق ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىساتىن كەڭەستەر وداعى دەلەگاتسياسىن ءۇشىنشى كوميتەتىن باسقاردى. ادامدارمەن قارىم-قاتىناس جاساي الۋ قابىلەتى، تالقىلاناتىن ماسەلەلەردى جان-جاقتى ءبىلۋى قازاق­ستان­دىق ديپلوماتقا كەلىسسوزدەردى ءساتتى جۇرگىزىپ، ماڭىزدى حالىقارالىق ماسەلە­لەردى شەشۋ بارىسىندا كسرو ۇستانى­مى­نىڭ قولداۋ تابۋىنا قول جەتكىزدى»، – دەپ جازادى ە.ىدىرىسوۆ. سول جىلى ب.ءبولتى­رىك­وۆا كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەسى جانە جەتەكشىسى رەتىندە ءتۇرلى حالىق­ارا­لىق فورۋمدارعا قاتىسىپ، جاپونيا، اقش، كورەيا، شۆەيتساريا، چەحوسلوۆاكيا، سيريا، تسەيلون ت.ب كوپتەگەن ەلدەرگە ساپار جاسايدى. بالجان بولتىرىكقىزىنىڭ جۇ­مى­سى جوعارى باعالانىپ، كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ جارلىعىمەن 1966 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا سىرتقى ساياسات سالاسىن­داعى جەمىستى قىزمەتى ءۇشىن ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالادى. ەرلان ىدىرىسوۆ ءوز ەستەلىكتەرىندە بالجان ءبول­تىرىك­قىزى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىندا بولسا دا بەلسەندى ومىرلىك ۇستانىمى بولعانىن، جاس قازاق­ستان­دىقتارعا ءوز ءىس-تاجىريبەسىن ءبولىسىپ، ەل مەن الەمدەگى قوعامدىق-ساياسي ءۇردىس­تەردى نازاردان قالت جىبەرمەي باقى­لا­عانىن جازادى.

1971 جىلى اعارتۋ ءمينيسترى لاۋازىمىنا تاعايىندالعان بالجان بولتىرىكوۆا بۇل ىستە دە ءوزىنىڭ تاباندى شەشىمدەرىمەن كوزگە تۇسەدى. باستاۋىش سىنىپتاردا قازاق مەكتەپتەرىن ساقتاپ قالۋ تۋرالى ۇسى­نىسىن قازاقستان جوعارى كەڭەسى پرەزيدۋمىندا قورعاپ، ساقتاپ قالادى. ەلدىڭ ءبىلىم سالاسىندا ەلەۋلى ەڭبەك اتقارىپ، جەمىستى جۇمىس جۇرگىزەدى.

ءومىر وتكەلدەرى ءتۇرلى بۇرىلىستاردان تۇرادى. بىلىكتى مامان، ءار سالادا جارقىن تانىلا بىلگەن، ومىردە ارىپتەستەرى ايت­پاق­شى «بايسالدى» مىنەزىنەن تانباعان بالجان بولتىرىكوۆا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەل مۇددەسى ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتىپ كەتتى. 1998 جىلى ومىردەن وزدى. سانالى عۇمى­رىندا اتقارعان قىزمەتتەرى ءۇشىن ءۇش وردەن، جەتى مەدالمەن ماراپاتتالدى. ءبۇ­گىندە بالجان بولتىرىقىزىنىڭ ءىزىن جال­عاپ وتىرعان ۇرپاقتارى بار. ەكى قىز، ەكى ۇلى دا سىرتقى ساياسات ميسسياسىندا، ءتىل مامانى، پروفەسسور بولىپ اتا-انالا­رىنىڭ دارا جولىن جالعاۋدا.

وسىلايشا قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات نازىك جاندى بولىپ، الايدا ەرلىككە تاتيتىن قىزمەت اتقارعان بالجان بولتىرىكوۆانىڭ ەسىمى تاريح ساحناسىندا ماڭگىلىككە جاڭعىردى.

 

ولجاس بەركىنباەۆ،

جۋرناليست

سوڭعى جاڭالىقتار