3 تامىز, 10:48 343 0 قاۋىپسىزدىك اسەل انۋاربەك

جاھاندى جايلاعان  جۇمىسسىزدىق

جۇمىسسىزدىق – بۇگىنگى قوعامدا وزەكتىلىگىن جويماعان ماسەلە. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي جۇرگەندەردى الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىنەن تابۋعا بولادى. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ازىرگە الەم ەلدەرىندە تۇراقتالا قويمادى. سوندىقتان، بۇل ماسەلە قازىر دامىعان مەملەكەتتەردى دە القىمىنان الىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. ەۋروپالىق ساياساتكەرلەردىڭ بار­لى­عى دا الەم ەلدەرىندەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ وسۋىمەن كۇرەسۋگە تىرىسقانىمەن، ازىرگە وڭدى ناتيجە بولماي تۇر.

جاھاندى جايلاعان جۇمىس­سىز­دىقتان ارىلۋ قيىن بولىپ تۇرعانى بارشاعا ءمالىم. ءتىپتى، ەكونوميكاسى دامىعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىمەن كۇرەسە الماي كەلەدى. شىلدە ايىنىڭ باسىندا ەۋرو­وداق­تاعى جۇمىسسىزدىق سوڭ­عى 11 جىل­داعى ەڭ تومەنگى دەڭگ­ەيگە جەتتى. ەۋروستاتتىڭ دەرەكتەرىنە سەن­سەك، مامىر ايىندا ەۋرو­وداققا ءمۇ­شە 28 ەلدە جۇمىس­سىزدىق كور­سەت­كىشى 6,3 پايىزدى قۇراسا، ەۋرو­اي­ماق­­تاعى 19 مەملەكەتتە 7,5 پايىز­عا تەڭ بولدى. وسىلايشا، بۇگىندە 15 ملن 653 مىڭ ەۋروپالىق ازامات جۇمىسسىزدار ءتىزىمىن تولىق­تىرىپ وتىر. بۇل وتكەن جىل­دىڭ مامىر ايىن­داعى كورسەتكىشتەرمەن سالىست­ىرعاندا 1 ملن 277 مىڭعا از. دەگەنمەن، ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەڭبەك نا­رى­عىنداعى احۋال بىركەلكى ەمەس. قازىرگى ۋاقىتتا جۇ­مىس­سىزدىقتىڭ ەڭ تومەنگى دەڭ­گەيى چەحيا (2,2 پايىز), گەرمانيا (3,1 پايىز) جانە نيدەرلاند (3,3 پايىز) ەلىندە تىركەلگەن.

جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى بو­يىن­­شا ەۋروپا ەلدەرى اراسىندا گرەكيانىڭ جاعدايى ءالى دە وڭالار ەمەس. مۇندا ەڭبەككە جارامدى تۇر­عىنداردىڭ 18,1 پايىزى ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي وتىر. اسىرەسە، جاستار اراسىندا جۇمىس­سىز­دىق ءجيى تىركەلەدى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا، 25 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ 40 پايىزى جۇمىس ىزدەپ ءجۇر.

گرەكيادا ورىن الىپ جاتقان جاعدايلاردان كەيىن ەڭبەك ەتۋگە تالپىنعان جاستار وزگە ەۋروايماق ەلدەرىنە ات باسىن بۇرۋدا. ءوز جەرىندە جۇمىس ىستەپ، تابىس تابۋعا ءمۇم­كىندىك بولماعاندىقتان، جاس­تار­دىڭ شەت مەملەكەتتەردى جاعالاۋى زاڭ­دى­لىق تا. قازىر ەلدەگى جاعداي وتە قيىن. ءوز ماماندىعىمەن جۇمىس تاپ­پاي جۇرگەن جاستار قازىر گرەك جەرىندە شاش ەتەكتەن. سول سەبەپتى دە ولاردى كوبى ەلدى تاستاپ، كۇنكورىس كوزىن ىزدەپ ءجۇر.

جىل وتكەن سايىن كۇرمەۋلى ماسەلە شەشىمىن تابۋدىڭ ورنىنا شيەلەنىسىپ بارا جاتقانداي. 2010 جىلى جۇ­مىس ىزدەگەن 400 مىڭ جاس شەتەلگە كەتكەن ەكەن.  وسىنشاما ەل تۇرعىنىنىڭ جۇمىس­سىز قا­لۋى ونسىزدا ەكونوميكالىق تۇراقتى­لىق­تان ايىرىلعان گرەكياداعى جاعدايدى مۇلدەم قاۋساتىپ تاستاۋى مۇمكىن. ەكونوميكا ءۇشىن قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان جاعداي رەتىندە ماماندار جۇمىسسىزدىق ءجونىن­دەگى بيرجا تىركەۋىندەگى ازاماتتاردىڭ ءۇش­تەن ءبىر بولىگىنىڭ ۇزاق جىلدان بەرى ەڭبەك ور­نىن ىزدەمەگەندىگىن ايتۋدا. جۇمىس­سىز­دىق دەڭگەيىنىڭ ۇلعايۋىنا ەلدەگى قاتاڭ ۇنەمدەۋ شارالارى تىكەلەي اسەر ەتكەن دەيدى كەيبىر ساراپشىلار. ۇكىمەتتەن قولداۋ تاپپاعان كوپتەگەن كاسىپورىندار جابىلىپ، ادامدار جۇ­مىس­تان شىعارىل­عا­لى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى كۇرت ارتىپ كەت­كەن. سوڭعى جىلدارى جۇرگىزىلگەن قا­تاڭ ۇنەمدەۋ شارالارى، سا­لىق­تىڭ ءوسۋى، جۇمىسسىزدىقتىڭ رەكورد­تىق كورسەتكىشى ەلدەگى قاراپايىم حالىق­تىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيىن ايتارلىقتاي تومەندەتىپ ءجى­بەرىپتى.

ال رەسەيدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وتكەن ايدا ءبىرشاما تومەندەپ، 4,4 پايىزعا تۇراقتادى. ەلدەگى باستى ستاتيستيكالىق ۆەدومستۆونىڭ رەسمي مالىمەتى بويىنشا، ماۋسىم ايىندا رەسەيدەگى 15 جاستان جو­عارى 3,3 ملن ادام جۇمىسسىز رەتىندە ءتىر­كەلگەن. بۇعان دەيىن ەلدەگى جۇمىس­سىز­دىق كورسەتكىشى 4,5 پايىزدى قۇراعان ەكەن.

ەۋروپانىڭ وزگە ەلدەرىمەن سالىس­تىر­عان­دا رەسەيدەگى احۋالدى جوعارى باعالاۋعا بولادى. Trading Economics زەرتتەۋى بو­يىن­­شا، ەۋروپاداعى ەڭ جوعارى جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيى بوسنيا جانە گەرتسوگوۆينيادا (33,35 پايىز) تىركەلگەن. ال يسپانيادا بۇل كورسەتكىش 14,7. يتاليادا – 9,9, ۋكراينادا – 9,2, ليتۆادا – 8, اۆستريادا – 6,5, پولشادا – 5,4, بولگاريادا – 4, ۆەنگريادا – 3,4, گەرمانيادا – 3,1, بەلارۋستە – 0,3 پايىزدى قۇراپ وتىر. دەگەنمەن، ەۋروپا ەلدەرىندەگى جۇمىسسىز ازاماتتار مەملەكەتتىك جاردەماقى الادى. ال جۇمىسسىزداردى جاردەماقىمەن قامتا­ما­سىز ەتۋ مەملەكەت ءۇشىن ءتيىمدى ەمەستىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇگىندە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى بويىنشا العاشقى ورىنداردان كورىنەتىن گرەكياداعى جۇمىسسىزدارعا بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرى 360 ەۋروعا جەتكەن. ال ۇلىبريتانيا ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي جۇرگەن جاندارعا 500 ەۋرو جاردەماقى بەرسە، كومەك كولەمى يسپانيادا 1100 ەۋرو، گەرمانيادا 2900 ەۋرو بولىپ بەكىتىلگەن. كورشىلەس رەسەي بولسا 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇ­مى­سىنان ايىرىلعان ازاماتتارعا 1500-1800 رۋبل كولەمىندە جاردەماقى بەرۋدى باستادى.

ال حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، الەمدەگى الپاۋىت ەلدەردىڭ ءبىرى اقش-تا، سونداي-اق، ونەر­تاپ­قىشتار ەلى جاپونيادا بۇل جاعداي ءبىر­شاما ازايعان ەكەن. ماسەلەن، بيىل اقش-تاعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 1969 جىل­­دىڭ جەلتوقسان ايىنان بەرى 3,6 پايىز­عا تومەن­دە­دى. ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ تومەن­دەۋىنە ەكونوميكالىق بەلسەندى تۇر­عىن­داردىڭ ازايۋى سەبەپ بول­عان. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنداعى دە­رەكتەر بويىنشا، ەكى قولعا ءبىر كۇرەكتى قاجەت ەتپەيتىن كۇندىزگى بولىمدە وقيتىن ستۋدەنتتەر مەن زەينەتكەرلەر سانى ارتىپ، سونىڭ ەسەسىنە جۇمىسسىزدار قاتارى 490 مىڭ ادامعا قىس­قاردى. ءدال وسى ۋاقىتتا قۇراما شتات­تار­داعى جۇمىس ورىندارى 263 مىڭعا كوبەيىپ، جۇمىسسىزدىق ماسە­لە­سىنىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ەلدەگى جىلدىق ورتاشا جالاقى 3,2 پايىز­عا ءوستى. ساراپ­شى­لاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل ءوز­گە­رىستەردىڭ بارلىعى امەريكالىق ەكو­نو­­ميكانىڭ جاعدايى تۇراقتى ەكەنىن دالەلدەيدى.

ال كۇنشىعىس ەلىندەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ماۋسىم ايىندا 2,3 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بۇل – سوڭعى 26 جىلدا ەلدە ءتىر­كەلگەن ەڭ تومەنگى دەڭگەي. ەڭبەك نارى­عىنىڭ وزگە كورسەتكىشتەرىنە سۇيەنسەك، ماۋسىم ايىندا 100 جۇمىس ىزدەۋشىگە 161 جۇمىس ورنىنان كەلگەن. دەمەك، جاپونيا­دا­عى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى سوڭعى ۋاقىت­تا ءبىرشاما ازايعان. ايتا كەتەيىك، جاپوندار ءۇشىن جۇمىسسىز قالۋ وتە اۋىر جاعداي. سوندىقتان، مۇنداعى جەرگىلىكتى تۇر­عىن­دار جۇمىستى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ، ۋاقىتتارىنىڭ كوپ بولىگىن جۇمىس ورىندارىندا وتكىزەدى.

باۋىرلاس تۇرىك ەلىندە تەپسە تەمىر ۇزە­تىن 4 ميلليوننان استام جاس جۇمىسسىز. بۇل – ەلدىڭ ستاتيستيكالىق ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتى. 2019 جىلى ەلدە جالپى جۇمىس­سىز­داردىڭ سانى 1 ميلليونعا ارتىپ، 4 ميلليون 202 مىڭدى قۇراعان. كورسەتكىش وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 3,4 پايىزعا كوپ. سونداي-اق 15-24 جاس ارالىعىنداعى جۇمىسسىزداردىڭ سانى 6,3 پايىزعا ارتتى. بۇل – ەلدەگى ءاربىر ءتورت جاستىڭ ءبى­رەۋى دەگەن ءسوز. بۇعان ەلدەگى ەكونو­ميكالىق جاعداي سەبەپ. 2018 جىلى تۇرىك ليرا­سى­نىڭ قۇنسىزدانۋى ەلدەگى بىرقاتار كاسىپ­ورىننىڭ جۇمىسىن توقتاتۋىنا، ياعني قىس­قارۋىنا الىپ كەلدى. وسىنىڭ سالدارىنان جاپپاي جۇمىستان بوساتۋ جاعدايى كەڭ ەتەك الدى.

الەمدەگى «ەڭبەكقورلار ەلى» سانالاتىن وڭتۇستىك كورەياداعى جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيى دە ارتىپ كەتكەن. رەسمي دەرەكتەر ءساۋىر ايىندا بۇل ەلدەگى جۇمىسسىزدىق كورسەت­كى­شى 19 جىلدان بەرى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكەنىن دالەلدەپ وتىر. 2000 جىلدان بە­رى ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,4 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن. بۇل مالىمەتتى ەلدىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكالىق باسقارماسى جاريالادى. ولاردىڭ مالىمەتىنە سۇيەن­سەك، سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە ەلدەگى جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ سانى 7,2 پايىزعا ارتىپ 1,25 ملن ادامعا جەتكەن. ونىڭ ىشىندە جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق قاتتى بەلەڭ الىپ تۇر. قازىردىڭ وزىندە ەلدەگى 30 جاسقا دەيىنگى جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 11,5 پايىزدى قۇرايدى. بۇل 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا رەكوردتىق كور­سەت­كىش.

وڭتۇستىك كورەياداعى جاعداي وزگە مەملەكەتتەردەگىدەي ەمەس. مۇندا ارزان جۇمىس كۇشى جەتىسپەيدى. ويتكەنى ەلدە جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ قاتارى تىم كوپ. 24-34 جاس ارالىعىنداعى وڭتىستۇك كورەيا جاستارىنىڭ 70 پايىزىندا جوعارى ءبىلىم بار. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك، بۇل كورسەتكىش كانادادا – 60,9 پايىزدى، جاپونيادا – 60,4, اقش-تا – 47,8, گەرمانيادا – 31,3 پايىزدى قۇرايدى. ال جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاستاردىڭ 70 پايىزى باسقارۋ قۇرىلىمدارىنا، ءىرى مەكەمەلەرگە قىزمەتكە ورنالاسۋدى كوزدەيدى. سايكەسىنشە ولار ەڭبەك نارىعىنىڭ وزگە سالالارىنا كوز جۇما قارايدى. بۇگىندە ەلدەگى قۇرىلىس جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا كادر تاپشىلىعى ايقىن سەزىلىپ وتىر. ءوز كەزەگىندە مەملەكەت بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن شەتەلدەن جۇمىس كۇشىن تارتۋعا ءماجبۇر. ءدال وسى جاعداي قازىر وڭتۇستىك كورەيانىڭ ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتۋدە.

وڭتۇستىك كورەياداعى ەڭبەك نارىعىنا قىتاي مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا سو­عى­سى دا كەرى ىقپال ەتىپ وتىرعانىن ايتا كە­تۋ كەرەك. ۆاشينگتوننىڭ پەكينگە سال­عان تاريفتىك شەكتەۋلەرىنىڭ اسەرىنەن قى­تاي وڭتۇستىك-باتىس ازيا نارىعىنداعى ءرولىن ارتتىرا باستادى. ال بۇرىن بۇل نارىقتا سەۋل كوش باستايتىن ەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە وڭتۇستىك كورەيا ەكسپورتى كولە­مىنىڭ ازايىپ، ەلدەگى جۇمىس ورىندارىنىڭ جابىلۋىنا جول اشتى. ءساۋىر ايىندا ەكس­پورتتىڭ ازايۋى سالدارىنان ەلدەگى كو­تەر­مە جانە بولشەك ساۋدا (76 مىڭ ادامعا), ءون­دىرىستىك كاسىپورىندارداعى (52 مىڭ ادام­عا) جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيى ءتو­مەن­دەدى.

جالپى، الەمدە جىل وتكەن سايىن جۇ­مىس­سىزداردىڭ سانى كۇرت كوبەيۋدە. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى بۇگىندە بارلىعى اۆ­تومات­تان­دىرىلعان تەحنولوگيا قىز­مە­تىنە ءجۇ­گى­نۋدى ءجون سانايدى. ويتكەنى، كەزىندەگى كوپ­شىلىكتىڭ قولىمەن جاسالعان جۇمىس قا­زىر ءبىر تەتىكپەن باسقارىلادى. ياعني، قازىر جۇمىس بەرۋشى كوپكە شىعىن­دان­عانشا زاماناۋي تەحنيكا الىپ، جۇمىس كۇشىنە تولەنەتىن كاپيتالدى ۇنەمدەۋ ءتيىم­دى دەپ ەسەپتەيدى. «Gartner» ساراپ­تا­مالىق اگەنت­تى­گىنىڭ بولجامى بويىنشا، 2025 جىلعا قا­راي جۇمىس ورىندارىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى روبوتتاردىڭ ەنشىسىنە تيمەك.

قالاي دەسەك تە، 25 جاسقا تولماعان جاستار ءۇشىن جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ جوقتىعى تاعى دا ءبىر جاھاندىق ماسەلە ەكەنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. جاستاردىڭ ەرەسەكتەرگە قاراعاندا جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى الدەقايدا از، ال جاستار اراسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 13 پايىز نەمەسە ەرەسەك تۇرعىندارعا قاراعاندا (4,3 پايىز) ءۇش ەسە جوعارى. جالپى، جاستاردىڭ جۇمىسسىز قالۋىنا كىم كىنالى؟ الدە جاستاردىڭ جۇمىسسىزدىعىنا ولاردىڭ جالقاۋلىعى اسەر ەتە مە؟ الەم ەلدەرىندە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنىڭ ءالى شەشىمىن تاپپاۋى جاس مامانداردىڭ تاپشىلىعىنان با، الدە جاس مامانعا ورىن تاپشى بولعاندىقتان با؟ الدە «جۇمىس ىستەگىسى كەلگەن جول ىزدەيدى، جۇمىس ىستەگىسى كەلمەگەن سىلتاۋ ىزدەيدى» دەگەننىڭ كەرى كەلىپ ءجۇر مە؟

اسەل انۋاربەك

«تúrkistan»

سوڭعى جاڭالىقتار