1 تامىز, 11:05 665 0 ادەبيەت Túrkistan Gazeti

قۇديار ءبىلال: ۇلتتىق بولمىستى  ەشقاشان كۇستانالاۋعا بولمايدى

قاي زاماندا دا قالامگەرلەر قوعامدى باقىلاپ وتىرعان. سوندىقتان ولاردىڭ ءوز تۇسىندا بولىپ جاتقان جاعدايلارعا وي جۇگىرتىپ، سىنشىل پوزيتسيادا بولۋى زاڭدى. بۇل تۇرعىدان العاندا، قۇديار ءبىلال – بۇگىنگى قوعامعا تانىمال، حالىقپەن باق بەتتەرىندە دە، الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى دا تىلدەسىپ وتىراتىن، قوعامدىق اتموسفەرانىڭ جاي-كۇيىن بىلەتىن قالامگەر. جازۋشىمەن قازاقتىڭ رۋحاني الەمىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر تۋرالى اڭگىمەمىز كوركەم ءسوز بەن سەنىم ماسەلەلەرىنە قاتىستى ءوربىدى.

– اڭگىمەنى ادەبيەتتەن باستاساق...  قالامگەرلىك ميسسيا دەگەن بار.  سو­نىڭ بۇگىنگى ەكپىنى قالاي؟ ادەبيەتتى دامىتۋ كەرەك دەپ جاتتىڭ دجۋنگليىنە كىرىپ كەتىپ، قايتا شىعار جولىن تاپپاي جۇرگەندەردىڭ بولاشاعىنان نە كۇتۋگە بولادى؟

قۇديار ءبىلال، جازۋشى، قر مادەنيەت قايراتكەرى: «قالامگەرلىك ميسسيا» تۋرالى ءسوز باستاماس بۇرىن ادەبيەتتىڭ قوعامداعى ور­نىن انىقتاپ العان ءجون سياقتى. ءبال­كىم، «انىقتاۋ» دەگەن ارتىقتاۋ دا شىعار، بىراق «قايتا قاراۋ» دەگەن دە كەلمەيدى. سوندىقتان جۇرتتى شوشىتىپ الماس ءۇشىن ازىرگە «رۋحانياتقا دەگەن تۇسىنىكتىڭ ءوزى زامانىنا قاراي وزگەرىپ وتىرادى» دەپ قويالىق.

ادەبيەتكە بەرىلگەن باعا، قالاي بول­عان­دا دا، ونىڭ رۋحاني مانىنە قاراي اي­قىندالادى. سول ءۇشىن ادەبيەتتى «رۋحاني تانىم قۇرالى» دەسەك، ونىڭ «وكىلدەرىنىڭ» رۋحاني تانىمنىڭ ۇستازدارى ەكەندىگى ءمالىم بولادى. الايدا وسى ءبىز تانىدىق دەگەن رۋحانيات تا، ونىڭ وكىلدەرى دە، نەگىزىنەن، وزدەرى ءومىر سۇرگەن قوعامعا قىزمەت ەتىپ كەلدى. سوعان وراي ول ءوزىنىڭ باستاپقى مانىنەن شامالى اۋىتقىپ، وزدەرى ءومىر سۇرگەن قوعامنىڭ «ىشكى قۇپيالارىن» اشۋعا قىزمەت ەتىپ كەتتى. رۋحاني تانىم مەن ادەبي شەبەرلىك «ءونىم بەرۋشىنىڭ» الگى ىشكى قۇپيانى قانشالىقتى تانىعانىنا، ءارى سونى تانىتا العانىنا قاراي ايقىن­دالىپ، باعالاندى.

ءبىز جوعارىدا رۋحاني تانىمدىق ءتۇسى­نىك­تىڭ باستاپقى مانىنەن شامالى اۋىت­قى­عانىن تىلگە تيەك ەتتىك. باعىمىزعا وراي، ول اۋىتقىسا دا، اجىراپ قالعان جوق. ءبىز سول «رۋحاني اۋىتقۋشىلىقتان» تۋعان ادەبيەتتىڭ ءوزىن الدەقانداي كورىپ، رۋحاني تانىمنىڭ شىڭىنا بالاپ ءجۇرمىز. بولماسا ناعىز ادەبيەت – ءبىز سول شىنايى رۋحانياتتى تانىعان كەزدە بارىپ تۋىندايدى. دەگەنمەن ءبىز ول الەم شۋاعىن ۇدايى سەزىپ وتىرامىز. دۇرىسى، ونى نەگىزىنەن شىعارماشىلىق ادامدارى سەزەدى. شابىت دەگەنىمىز سول. ياعني، ءبىز رۋحاني الەمدى سەزۋدى شابىت دەپ اتادىق. شابىتقا وسىلاي باعا بەرگەندە، ونىڭ ءبىز وسىعان دەيىن «تانىعان» قۇندىلىعىن قۇلدىراتىپ العانداي بولعانىمىزبەن، شىنتۋايتىنا كەلگەندە، ءبىز وسى وي ارقىلى رۋحانياتقا دەگەن كوزقاراسىمىزدى ايقىنداي تۇسەمىز. بىرىنشىدەن، باعاسىن كوتەرەمىز. ەكىنشىدەن، رۋحانياتقا دەگەن باستاپقى تۇسىنىكتى تارك ەتە باستايمىز. ەڭ باستىسى، قالىپتاسقان ستاندارتتى ويلاۋ جۇيەسىنەن اجىراۋعا تال­پىنامىز. ءبىز سول كەزدە بارىپ جوعا­رى­داعى شابىتقا بەرىلگەن انىقتا­ماعا ءمان بەرەمىز.

ال ءمان بەردىك دەلىك. سونىمەن شابىت دەگەنىمىز، رۋحاني الەمدى سەزىنۋ ەكەن. دەمەك، ءبىز رۋحاني ازىق ەتىپ جۇرگەن الاپات شابىتتان تۋعان ەڭ وزىق دۇنيەلەردىڭ ءوزى جاي عانا سەزىنۋدەن تۋعان تۋىندىلار ەكەن. ءبىز بۇل ويدى ايتقاندا، وسىعان دەيىن يەلىك ەتكەن رۋحاني دۇنيەلەرىمىزدىڭ باعاسىن تۇسىرگەلى وتىرعانىمىز جوق. وي ۇعىنىق­تى­لىعى ءۇشىن اۋەلى ءبىز ايتقان «سەزىنۋ» مەن «تانۋدىڭ» ارا-جىگىن اجىراتىپ الايىق.

باسى اشىق ءجايت – تانۋ سەزىنۋدەن جوعارى تۇرادى. ال رۋحانياتقا قوسىلۋ تۋرالى اڭگىمە مۇلدە بولەك. ومىرگە كەلگەن شىعارمالاردى دا وسى تۇرعىدا باعالاعان ءجون.

رۋحانيات دەگەنىمىز... جالپى ادەبيەت­تىڭ نەگىزى رۋحانيات بولعانىمەن، ءونىمى – ماتەريا. ناقتىلاساق، ءومىردىڭ ءمانى. ەندى ساۋال ادام بالاسىنا ءومىردىڭ ءمانىن تانىپ-بىلۋدە قانداي قاجەتتىلىك بار؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپ ارقيلى بەرىلەدى. الايدا ءومىردىڭ ءمانىن تۇيسىنگەن جان ونىڭ نەگىزى رۋحانيات ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. دەگەنمەن ونىڭ مانىنە كوز جەتكىزبەگەندەر دە رۋحانياتتى تىلگە تيەك ەتە بەرەدى. سونىڭ سالدارىنان رۋحانياتقا دەگەن تۇسىنىك وزگەردى. وزگەرگەندە ءبىز ونى ماتەرياعا اينالدىرىپ الدىق. سودان بارىپ «رۋحاني الەم» دەگەن قاۋقارسىز، ءمانسىز، قولدان جاسالعان كومەس ءبىر «الەمدى» ومىرگە الىپ كەلدىك. بۇگىنگى كۇنى ءبىز ولمەس دۇنيەلەردى سول الەممەن ۇندەسكەن ادامداردان كۇتۋدەمىز. ال ودان ەشقاشان وڭدى دۇنيە شىقپايدى. دەمەك بىزگە رۋحاني الەمگە بەرىلەتىن باعانى وزگەرتۋ كەرەك. ول ءۇشىن اۋەلى ونىڭ ءوزىن تانۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. سوندا ادە­بيەتتىڭ دە نەگىزگى قىزمەتى ايقىندالادى.

– ورىستىڭ اتاقتى فيزيك عالىمى سەرگەي كاپيتسا «ادامدى قۇزدان قۇ­لا­تاتىن كومپيۋتەر ەمەس، ينتەرنەت...» دەگەن ەكەن ءبىر سوزىندە. عالامتورداعى شەكسىز ەركىندىك ۇلتتىڭ رۋحاني الە­مىنە قانداي ورنى تولماس زالال كەلتىرىپ جاتىر دەپ ويلايسىز؟

– م. شاحانوۆتىڭ «كومپيۋتەر باستى جارتى ادامدار» اتتى كولەمدى ولەڭى بار. بۇل ولەڭ الەمنىڭ باستى تىلدەرىنە اۋ­دا­رىلعان. ءبىر قىزىعى، وسى ولەڭگە ءبىز بۇگىنگى زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالارمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن دەپ ويلايتىن جاپون ەلىنىڭ جاستارى ەرەكشە نازار اۋدارىپتى. ال مۇحاڭ ولەڭىندە كومپيۋتەرلىك سانا ادام بالاسىن ۇشپاققا شىعارمايدى دەگەن وي ايتىلادى. ياعني، مۇحاڭ كومپيۋتەرلىك تانىمعا قارسى پىكىر بىلدىرەدى. شىعارماشىلىعىندا وسىنداي توسىن ويلار جەتىپ ارتىلاتىن شاحانوۆتىڭ تۋىندىلارىن بىرىڭعاي اڭىزدارعا قۇ­رالعان جەڭىل دۇنيەلەر دەپ ويلايتىندار، وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ ورتادا از ەمەس. شىنتۋايتىنا كەلگەندە، مۇحاڭنىڭ شى­عار­مالارى عالامدىق پروبلەمالارمەن استاسقان سان ءتۇرلى ويلار توعىسىنان قۇرالادى.

ءجا، الگى كومپيۋتەرگە كەلەيىك. سول ولەڭ­دى بەلگىلى ماتەماتيك عالىمىمىز اس­قار جۇمادىلداەۆ ۇناتا قويعان جوق. ءتىپتى ول اعامىز ءوز قارسىلىعىن ءباسپاسوز ارقىلى ءبىلدىردى دە. ءمان بەرسەك اسقار اعامىز سوزىندە ەش اعاتتىق جوق سياقتى. ەندى مىنا زاماننىڭ تىرەگى دە، سۇيەنەرى دە كومپيۋتەر ەكەندىگىن كورىپ وتىرعان سوڭ، وعان قارسى شىعۋدى قولداۋدىڭ ءوزى اعاتتىق سياقتى. بىراق مۇحاڭدى كومپيۋتەرلىك تانىمنىڭ سوڭعى شەگى قايدا اپارىپ سوعاتىنىن ءبىلىپ وتىرعان الەمنىڭ وزىق ويلى تۇلعالارى قولداپ وتىر. ارينە، كومپيۋتەرلىك تانىمعا اركىم ءوز تۇسىنىك-پايىمى دەڭگەيىندە قارسىلىق بىلدىرەدى. ال ءوز باسىم، سول كومپيۋتەرىڭ تۇگىلى، بۇگىنگى وركەنيەت ۇدەرىسىنە ءىش تارتا بەرمەيمىن. سەبەبى ونىڭ ءوزى باسقا باعىتقا بۇرىلىپ كەتكەن. ماسەلەنىڭ مانىنە وسى تۇرعىدا نازار اۋدارعاندا، سول اداسقان وركەنيەتتىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى كومپيۋتەرىڭىز بەن ينتەرنەتىڭىز ادامزات يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتەدى دەپ ايتۋعا ءتىلىڭ بارمايدى. ونى ۇعىنۋ ءۇشىن بۇگىنگى ەمەس، ەرتەڭگى ناتيجەسىنە نازار اۋدارۋ كەرەك. بايىبىنا بارساق، ونىڭ دا نەگىزى رۋحانيات. ءيا، سول، قولدان جاسالعان رۋحانيات.

– نانىم-سەنىم تۇتاستىعى – مەم­لەكەتتىڭ تۇتاستىعى. ءار ءتۇرلى پىكىردەگى ادامدار ءبىر قوعامدا بەيبىت قاتار ءومىر سۇرە الادى دەگەنىمىزبەن، ءدىني كوز­قاراستار قايشىلىعى ۇلكەن ءمۇد­دەلەر تۇسىندا بەتپە-بەت كەلۋدەن سا­ق­­تانۋ ءۇشىن نە ىستەگەن ءجون دەپ ويلايسىز؟

– «داۋدىڭ باسى...». ول بۇرىنعى اڭگىمە. بۇگىنگى داۋ – ساياسات پەن ءدىن. ەكەۋى دە قو­عامدا كوپ تالقىلاناتىن تاقىرىپ. نەگىزى­نەن تولىقتاي ايقىندالماعان نارسە كوپ تالقىلانادى. سەبەبى، شيكىلىگى بار. پىسپەگەن. مۇندايدا قازاق «ءبىر قايناۋى ىشىندە» دەپ قويادى. دەمەك قايناتۋ كەرەك. قاينات­قان­دا، ءپىسىرۋ شارت ەمەس. تەك «قازان» استىنا وت تاستاپ وتىرساڭ بولدى. قازىر الەۋ­مەتتىك جەلى وسى وت تاستاۋ ماسەلەسىن جاق­سى اتقارىپ وتىر. سوعان وراي وسى ەكى تا­قىرىپ الەۋمەتتىك جەلى بەتىندە ۇدايى قاينايدى دا جاتادى. بىراق ەكى ماسەلە دە پىسپەيدى. سەبەبى...

سەبەپ كوپ. ەڭ باستىسى، ەكى ماسەلەگە دە شىنايى مامانداردىڭ ارالاسۋى كەم. بولماسا ءدىن دەگەنىڭ وتە ءبىر وزەكتى ماسەلە عوي. سوندىقتان دىنگە ۇستازسىز ارالاسقاندار العاشقى قادامىندا-اق اداسادى. الايدا سول ۇستازدى قاجەت ەتىپ جاتقان ادام از. ءبارى دە بىلگەنىن ورتاعا شىعارۋدا. ال ول بىلگەنى... ءيا، الگى «قازان» استىنا تاستالار وت قوي. سوندىقتان داۋ-داماي ءبىر تۇگە­سىل­مەيدى. ونىڭ ۇستىنە دىنگە ءوز «ۇستاز­دا­رىنىڭ» ۇيرەتكەندەرى ارقىلى ءۇن قوسا­تىن­دار دا بۇيرەكتەن سيراق شىعارۋلارىن قويمايدى. تاڭىرشىلدىكتى اڭسايتىندار دا از ەمەس. ساياسات توڭىرەگىندەگى اڭگىمەلەر دە وسى ىڭعايدا ءوربيدى. قازىر ءوزى ەكىنىڭ ءبىرى – ءدىندار، ەكىنىڭ ءبىرى – ساياساتكەر بولىپ كەتتى. ءتىپتى كوسەم بولعىسى كەلىپ ءجۇر­گەن­دەر دە از ەمەس. بۇل – قوعام مەن جۇيەنىڭ ءال­سىزدىگى.

ءبىر قاراعاندا كوپشىلىكتىڭ دىنگە دە، ساياساتقا دا نازار اۋدارا قوياتىنداي ءجونى جوق. سەبەبى، ەكەۋى دە ۇلتتىڭ، مەملەكەتتىڭ نەگىزى. ال ءبىز ەندى عانا بوي تۇزەپ جاتقان ەل ەمەسپىز عوي. دىندە دە، ساياساتتا دا قا­لىپ­تاسقان مەكتەپ بار. سوندىقتان سول بايىرعى جولدى قايتا جاڭعىرتساق بولدى ەمەس پە؟ ماسەلەگە وسى تۇرعىدا نازار اۋ­دارعاندا ءدىن مەن ساياساتقا وزگەرىس ەنگىزگىسى كەلىپ جۇرگەندەردىڭ پالەگى تازا دەي قويۋ قيىن. ال پىكىر الۋاندىعى.... ول ەندى بولەك اڭگىمە.

– ءدىن مەن ءداستۇر ۇيلەسپەسە، حالىق ەكەۋىنەن دە جىراقتاپ كەتۋى مۇمكىن بە؟ قازاقي مۇسىلماندىقتىڭ وزىندىك بولمىسى قانداي ەدى؟

– ءدىن مەن ءداستۇر اجىراماس ۇعىمدار. سون­دىقتان دىنگە وزگەرىس ەنگىزسەڭ، ول مىندەتتى تۇردە داستۇرگە اسەر ەتەدى. ماسەلەن، ۋاحابيلىك كەي تۇسىنىكتەر بوي كورسەتە باستاپ ەدى، كەلىننىڭ سالەم سالۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىقتى. سونداي-اق، ارۋاقتى تىلگە تيەك ەتۋدى شەكتەپ ەدىك، مارقۇمدى ارعى الەمگە شىعارىپ سالۋ تۇرعىسىندا قالىپتاسقان داستۇرىمىزگە كولەڭكە ءتۇستى. يشاندىق مەكتەپتى جاۋىپ ەدىك، پايعام­با­رىمىز اۋلەتىنە دەگەن قۇرمەت جوعالا باستادى. وسىنىڭ ءبارى ۇلتتىق تۇتاستى­عى­مىزعا نۇقسان كەلتىرۋدە. سوندىقتان دىنگە وزگەرىس ەنگىزەمىن دەۋشىلەر ونىڭ ەرتەڭگى سالدارىنا دا نازار اۋدارعاندارى ءجون. ماسەلەن، قازىر ءدىني باسقارما تاراپىنان ءبىزدىڭ ءداستۇرلى دىنىمىزدەگى مارقۇم­دى ارعى الەمگە شىعارىپ سالۋ تۇرعىسىندا بەرى­لەتىن جەتىسى، قىرقى، ءجۇزى سياقتى ءراسىم­دەردە جايىلاتىن داستارقان ءمازى­رى­نە شەكتەۋ بار. راس، ولار بۇل ماسەلەنى ىسىراپقا جول بەرمەس ءۇشىن قولعا الۋدا. الايدا بولماشى بولسا دا دىنگە ەنگىزىلگەن وسى وزگەرىستىڭ ءوزى داستۇرىمىزگە اسەر ەتەدى. اسەر ەتكەندە قازاق اتامىز بۇل تۇرعىدا: «اكەنىڭ مالى  بالاعا مال بولمايدى» دەگەن ماتەلدى ومىرگە الىپ كەلگەن. سوندا ءبىز «اكەنىڭ مالى» دەپ قاي مالدى ايتامىز؟ بىلگەن ءجون: اعايىن-تۋىس، قۇدا-جەگجات پەن دوس-جاراننىڭ باتا وقۋعا الىپ كەل­گەن تيىن-تەبەنى – اكەنىڭ مالى. ال ونى مارقۇمنىڭ وزىنە ارناماساڭ، ول الگى ءۇي يەلەرىنە مال بولىپ جارىتپايدى. سوندىقتان ءداستۇر مانىنە ۇڭىلمەي، دىنگە وزگەرىس ەنگىزۋگە استە بولمايدى.

– قالامگەرلەر مەملەكەتتىڭ رۋحاني تۇتاستىقتا دامۋى ءۇشىن نە ىستەۋى كەرەك، قالاي ەڭبەكتەنگەنى ءجون؟

– قالامگەر مەملەكەتپەن تۇتاستىقتا قىزمەت ەتۋى ءۇشىن ول اۋەلى تۇلعا رەتىندە تانىلۋى كەرەك. وسى جەردە مەملەكەت پەن جەكە تۇلعانىڭ مىندەت ءبولىسى العا شىعادى. ول – جازۋشىدا جازۋ، مەملەكەتتە – سونى باعالاۋ. وسى ەكى مىندەتتىڭ ءبىرى كەم بولسا، تۇلعا قالىپتاسپايدى. ازىرگە قالام يەلەرى ءوز مىندەتتەرىنە ادالدىق تانىتىپ كەلەدى. ال بيلىك بولسا ول مىندەتتەرىن جادىنان شىعارىپ العان بولاتىن. الايدا ولار قازىر سول كەمشىلىكتەرىنىڭ ورنىن سەزىنە باستادى. سوندىقتان دا ولار بۇل كۇندە بلوگەرلەرگە ءۇمىت ارتۋدا. بىراق ولاردىڭ تۇگەلگە جۋىعى تۇلعالىق دەڭگەيگە كوتەرىلە الماعاندار.

قالاي بولعاندا دا، بيلىكتىڭ قالام يە­لەرىمەن ساناسۋىنا تۋرا كەلەدى. تۇلعا بولىپ قالىپتاسپاعان جازعىشتاردى نا­عىز جازۋشىلاردىڭ مىسى باسادى دا تۇرادى. جالپى بيلىك يەلەرىنىڭ قالام يەلەرىن ەلەمەي قويۋىنىڭ سوڭى جاقسى­لىققا اپارمايدى. سەبەبى قالام يەلەرى بيلىك يديولوگياسىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى، سەنىمدى سەرىگى ءارى تىرەگى. ول تىرەك – تۇلعالار كوبەيگەن سايىن بەكەمدەلە تۇسەدى.

– وسى جاسىڭىزعا دەيىن سەزىپ-ءبىل­گە­نىڭىزدى ايتىڭىزشى، قازاق ۇلت رە­تىندە قاي جاعىنان دامىپ، قاي جا­عى­نان كەرى كەتىپ بارادى؟  

– نازار اۋداراتىن باستى ماسەلە، ءبىز قازاقپىز. ال قازاق – مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت. دەمەك ءبىزدىڭ قازاقتىعىمىزعا نۇقسان كەلگەن سايىن مەملەكەتىمىزدىڭ دە ىرگەسى سەتىنەي باستايدى. قازاقىلىقتىڭ ورنىن وزگە ەشقانداي ۇلتتىڭ مادەنيەتى تولتىرا المايدى. قانشا جەردەن ۇلى بولسا دا. سەبەبى قازاق ۇلتىندا بار نارسە وزگەلەرگە بەرىلمەگەن. سوندىقتان ۇلتتىق بولمىستى ەشقاشاندا كۇستانالاۋعا بولمايدى.

ۇلت ءوزىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرىنەن اجى­راعاندا وزگەرىسكە تۇسەدى. ءبىز «وزگەرىسكە تۇسەدى» دەپ، ماسەلەگە جەتە ءمان بەرمەي وتىر­مىز. شىنتۋايتىنا كەلگەندە ول السىرەيدى. ماسەلەن، ءبىز تىلدەن اجىراي باستادىق. راس، ول ولقىلىق ورنىن ورىس ءتىلى ارقىلى تولتىردىق. الداعى ۋاقىتتا ونى اعىلشىن ءتىلى ارقىلى ىلگەرى دامىت­پاق­پىز. وسىلايشا بىرتىندەپ قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىك جويىلادى. الايدا ءبىز قازاقتىقتان اجىراۋ ارقىلى الەمدىك دەڭگەيدەگى تانىم دەڭگەيىنە كوتەرىلە الامىز با؟ كوتەرىلگەندە قاي ۇلتتىڭ، قاي مادەنيەتتىڭ يەسى رەتىندە كوتەرىلەمىز؟ سونى ويلاۋ كەرەك!

ەندى ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعىنا نازار اۋدارايىق: مەملەكەتتىك تىلدە عانا ەمەس، بيلىكتە دە ۇلتتىق دەگەن ۇعىم بار. ول ۇلتتىق – بىزگە، ياعني تەك قازاققا عانا ءتان. سوندىقتان دا ءبىز ونى ماقتان تۇتامىز، ءارى قىزعىشتاي قورعايمىز. ەندى سول ۇلتتىق قۇندىلىقتان سانالى تۇردە اجى­راساق، سونىڭ ورنىن الماستىرعان وزگە ەل قۇندىلىعىن ءبىز وزىمىزدىكى دەپ ارداق تۇتا الامىز با؟ سول «قۇندىلىق» ءبىزدى اسەرلەندىرىپ، جانىمىزدى باۋراي الا ما؟ بارىنەن بۇرىن ءبىز سونى جانىمىزدى سالىپ قورعايمىز با؟ جوق. سەبەبى ول بىزدىكى ەمەس. مەنى سول «بىزدىكى ەمەس» نارسەلەردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقاندىعى الاڭداتادى...

– ادەبيەتپەن باستاعان اڭگىمەمىزدى ادەبيەتپەن اياقتايىق، پروزا سالاسىندا كەيىنگى داۋىردە پايدا بولعان قالامگەرلەردىڭ ىشىندە كىمدەردىڭ شىعارماشىلىعىن ەرەكشەلەپ اتار ەدىڭىز. ولار تۋرالى ويىڭىز...

– ادەبيەت تۋرالى اڭگىمە استە تۇگە­سىل­مەيدى عوي. الايدا ادەبي قاۋىمنىڭ دا ءورىسى تارىلىپ كەلەدى. قوعامدىق وزگەرىستەر اسەرىن بولسا دا ايتىپ ءجۇرمىز. الايدا «التىن كەزدىك قاپ تۇبىندە جاتپايدى» دەپ ءوزىمىزدى جۇباتىپ قويامىز. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى قولىنا قالام ۇستاعانداردىڭ بارىنە قۇرمەتپەن قارايمىن. ولاردىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر تۇلعا. سەبەبى، قولىندا قالامى بار.

ەرەكشەلەپ اتاۋعا كەلسەك، تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە ادەبيەتىمىزگە كەلىپ، قالامگەر رەتىندە ورنىن تاپقان جاستار كوپ. مەن سونىڭ بىرەۋىن اتاي كەتەيىن، ەكى پروزالىق كىتابى شىققان بەگابات ۇزاقوۆ دەگەن جازۋشى بار. ول كەڭەستىك داۋىردە تۋىپ-ءوسىپ، ءبىلىم السا دا، كوزقاراسى الەمدىك ادەبي ۇدەرىستەردى تانۋ تۇرعىسىندا قالىپ­تاس­قان. سوندىقتان ول ءتۇرلى ۋاقىتتاعى قو­عام­دىق قۇبىلىستاردى، رۋحانيات، تانىم ماسەلەسىن سالىستىرا، سالعاستىرا قاراپ وي تۇيۋدە – شىندىققا جۇگىنىپ، تارازىلاۋ­دا ادىلەتتەن اۋىتقىماي، ويدى كوركەم بەرۋدى شەبەر يگەرگەن. مىسالى، «شوما» دەگەن اڭگىمەسىندە بارلىق ءنار­سەنىڭ شەگى بار ەكەنىن، اشكوزدىك پەن تويىم­سىز­دىق­تىڭ سالدارى قانداي اپاتقا ۇرىندىرارىن،  استارلاپ جەتكىزسە، «وردا» اڭگىمەسىندە فەنتەزي ءادىسىن قولدانا وتىرىپ، بۇگىنگى جەمقورلىقتىڭ اسقىنىپ، قالاي جازىلماس دەرتكە اينالعانىن اششى ساركازممەن بەرەدى. ال جاقىندا عانا باسىلعان «بەسىك» دەگەن كولەمدى اڭگىمە­سىندە رۋحاني دۇنيە­مىز­گە جەگى قۇرت بولىپ تۇسكەن پايدا­كۇ­نەمدىك ۆيرۋسىنىڭ قانداي قاسىرەتكە دۋشار ەتەتىنىن وتە اۋىر سۋرەتتەگەن. بۇنىڭ ءبارى تەگىننەن تەگىن تۋعان شىعارمالار ەمەس، ناعىز جازۋشى قوعام­دا­عى ىندەتتەر­دىڭ باستاۋىن، تارالۋ جولىن كورسەتىپ، قاسىرەت تۋدىرار سۇم­دىق­تاردى ءاش­كەرەلەپ وتىرماسا، جۇرت ادەبيەت وقۋ­دان قالار ەدى. ادەبيەتتىڭ رۋحاني الەمدى سىلكىپ وتىرار قۇدىرەتى دەگەندە وسىنى ايتامىز.

قازىر دە ادەبيەت توقتاپ قالعان جوق. كەيىنگى تولقىن قالامگەرلەر دە ىزدەنىس ۇستىندە. تۇتاس ادەبيەتتى جوققا شىعارۋشى ماكسيماليست بەلسەندىلەر قاي ۋاقىتتا دا بولعان. بىراق جەكە جارىم ادامنىڭ پىكىرى ەشقاشان رۋحانياتقا ءامىرىن جۇرگىزە المايدى. ويتكەنى ۇلت ونەرى ەشقاشان تالانتتان كەندە بولماعان. ولاردىڭ بۇگىنگى جازعاندارى ۋاقىت سىنىنان وتكەندە قازىرگى كەزدە قانداي ادەبيەت بولعانى حالىق بىلەتىن بولادى. ال بيلىك تاراپىنان بەرىلىپ جاتاتىن سىي-سياپاتتار – قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق قۋاتىنا بەرىلگەن باعا ەمەس. باعانى حالىق پەن ۋاقىت بەرەدى. سوسىن ناعىز قالامگەرلەر ءوز باعاسىن بىلەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقان

احمەت ومىرزاق

سوڭعى جاڭالىقتار