25 شىلدە, 09:45 623 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

«جۋسان» وپەراتسياسى سياقتى جوبا الەمدە جوققا ءتان

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان، سيريا ەلىندەگى قاق­تىعىس وشاعىنان قانداستارىمىزدى ەلگە اكەلۋگە باعىت­تال­عان «جۋسان» وپەراتسياسى ساتىمەن جالعاسۋدا. بۇل ەلباسىمىزدىڭ الەمدىك ساياسي ساحناداعى بيىك بەدەلى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ كەلىسىمشىل نيەتى، تۇراقتىلىق قاعيداتى ارقاسىندا ىسكە اسىرىلدى. ۇلت تاعدىرىنا، ەل ەرتەڭىنە باعىت­تالعان وسى شارا جايىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، نايب-ءمۇفتي، بەلگىلى ءدىنتانۋشى الاۋ ادىلباەۆپەن تىلدەسكەن ەدىك. اڭگىمە­مىز­دىڭ اۋانى بىلاي ءوربىدى...

– قازاقستان تاراپى سيريا ەلىندەگى سوعىستى دوعارۋ جانە ول مەملەكەتتە تاتۋلىق پەن كەلىسىم ورناتۋ بارىسىنا ايرىقشا اتسا­لىسقانى ەسىمىزدە. بۇل ءسوزىمنىڭ بىردەن-ءبىر ايعاعى رەتىندە سي­ريا­­داعى جاعدايعا وراي سوڭ­عى ەكى جىل بويى وتكىزىلگەن استانا پروتسەسىنىڭ 11 راۋندىن اتاپ ايتۋ كەرەك. بۇل كەلىسسوزدەر سي­ريا­داعى كوپ ايماقتا تىنىش­تىق ورناتۋعا، قانتوگىستىڭ توق­تاۋى­نا ىقپال ەتكەنى راس. ءاڭ­گىمە­مىزدى وسى وقيعالاردىڭ جال­عاسى ىسپەتتەس «جۋسان» وپەرا­تسيا­سىنىڭ العاشقىسىنان باستا­ساق...

– دۇرىس ايتاسىڭ. الايدا، ءسوز با­سىندا حالىقارالىق تەرروريزم دەرتىمەن كۇرەس ءىسى ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى اياسىنداعى ابىرويمەن تامامدالعان قىزمەتىمىزدە دە ايرىقشا ورىن العانىن دا ايتۋعا ءتيىسپىز. ال وپەراتسياعا كەلسەك، بۇل تولىق گۋمانيتارلىق سارىنمەن ۇيىم­داستىرىلعان شارا بولدى. مۇ­نىڭ ساتىمەن وتۋىنە ەلىمىزدىڭ بىرقا­تار قۇزىرلى مەكەمەلەرى، وزگە دە شەت ەل­دەر جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇيىم­دار اتسالىسقانىن دا بىلگە­نى­مىز ءجون.

«جۋسان» وپەراتسياسى بىرنەشە ايعا سوزىلدى. ونى جۇرگىزۋدە ارنا­يى ماماندار كوپتەگەن قيىن­دىق­تاردى باستارىنان وتكەردى. وسى رەتتە «ەلگە ورالعان ءدىندارلاردان اينالاسىنا قاۋىپ-قاتەر جوق پا؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۋاتىنى دا انىق.

ءيا، العاشقى «جۋسان» وپەراتسياسى اياسىندا ەلگە 6 ەر كىسى، 11 ايەل جانە 30 بالا قاي­تارىلدى. بۇگىندە ولاردىڭ ىشىندە 6 ەر ادام مەن 1 ايەلدىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ، سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇ­مىس­تارى باستالىپ كەتكەن. سونىمەن قاتار ەل­گە جەتكىزىلگەن وزگە ازاماتتار ەكس­ترە­ميس­تىك ءىس-قيمىلدار تۇرعىسىنان جان-جاق­تى تەكسەرىلۋ ۇستىندە. ەگەر مۇنداي وقي­عا­لار دالەلدەنەتىن بولسا، البەتتە، قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىك شارالارىنا تارتىلا­دى.

ءسوز ورايىندا ايتا كەتەيىن، وسى ۋا­قىت­قا دەيىن باسقا ەلدەگى ءدىني سوعىس وشا­عىنان كەلگەن ادامداردىڭ 40 پايىزعا جۋى­عىنىڭ عانا كىنالى ەكەندىكتەرى انىق­تالىپ، جازاعا تارتىلعان. دەسە دە، وسى جولعى ماقسات تا، مۇددە دە وزگەشە. سەبەبى، ءبىزدى الاڭداتقانى – بالالار ەدى. ولار­دى اتاجۇرتتارىنا تولىق جەتكىزدىك.

– جەر بەتىندەگى ەكسترەميستىك جي­ھاد­شىل ۇيىمداردى يراك پەن سي­ريا­عا شا­قىرىپ، حاليفات قۇرۋعا نيەت­تەن­­گەن «يسلام مەملەكەتى» اتتى تەر­رورلىق اعىم جەڭىلىس تاپتى. بىرىككەن كواليتسيا كۇشتەرى مەن يراك پەن سيريانىڭ ارميالارى ولار­دى باسىپ العانىن جاھانعا جاريا ەتتى. دەسە دە، مۇنىمەن سوعىس بىتە قويعان جوق. ءالى دە ءتۇيىنى تارقاتىلماعان عا­لام­دىق پروبلەمالار جەتەرلىك. سوندىقتان دا كە­شە عانا حالىقتىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن جەڭىسكە جەتكەن پرەزيدەنت قا­سىم-جو­مارت توقاەۆتىڭ نۇسقاۋىمەن ەل­باسىنىڭ «جۋ­سان» وپەراتسياسى جال­عا­سىن تاپتى. 7-9 مامىر ارالىعىندا تاعى دا ءبىر توپ قانداسىمىز قاقتىعىس ايماعىنان ەلگە قايتارىلدى. وسى وقيعا جونىندە نە ايتاسىز؟ ەكىنشى وپەراتسيانىڭ ەل مۇددەسى ءۇشىن قانداي ماڭىزى بار؟

– سيريا توپىراعىنان بۇل وپەراتسيا با­رىسىندا 230-دان اسا قازاقستاندىق ازامات، ونىڭ ىشىندە 156 بالا وتانىنا جەتكىزىلدى. سوڭعىسىنىڭ 18-ءى جەتىم جەتكىنشەك ەكەن. سونىمەن قاتار 59 ايەل بار. بۇل ەگەمەن ءارى جاس مەملەكەت ءۇشىن حالىق­ارالىق  قاۋىمداستىق الدىنداعى سال­ماق­تى ءىس بولدى. وسىلايشا ەلىمىز ءوز ادام­دارىنىڭ تاعدىرىنا نەمكەتتى قارا­مايتىندىعىن تاعى ءبىر دالەلدەدى. ءبىز الەم ەلدەرىنە تاتۋلىعىمىز پەن بىرلىگىمىز ار­قىلى تانىلعانبىز. ال، ەۋروپا مەن الەمنىڭ كەي ەلدەرى سيرياعا اتتانعان ازاماتتارىن قايتارۋ نەمەسە باس تارتۋ تۋرالى ناقتى شارالار قابىلداعان جوق ءالى. سون­دىقتان «جۋسان» وپەراتسياسى قازاق­ستان­نىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن بەدەلىن تەرەڭدەتە ءتۇستى. وسى ورايدا، مۇنداعى باس­تى مۇددە ءدىن دە، لاڭكەستىك تە ەمەس، ادامدارىمىزدىڭ تاعدىرى مەن اماندىعى ەكەنىن ايتۋ كەرەك.

تاعى ءبىر نارسەگە باسا نازار اۋدارعان ءجون: ءبىز «جۋسان» ارقىلى ءوز قانداس­تا­رى­مىزعا جاڭا ءومىردى باسىنان باستاۋعا ءمۇم­كىندىك بەردىك. حالىقارالىق راديكاليزاتسيانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ بىلتىرعى مالىمەتىنشە، سودىرلاردىڭ قاتارىن الەم ەلدەرىنەن 41 490 ادام تولىقتىرعان. مۇنىڭ 13 پايىزىن ايەلدەر قۇراسا، 4600-دەيى جەتكىنشەكتەر مەن جاس قىزدار. ال مۇنىڭ كوبىسى ەۋروپا مەملەكەتتەرىنەن. مىنە، ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بيلىگى وسى ازاماتتارىنان باس تارتۋدا.

– كوزقاراستارى ءبۇلىنىپ، سانالارى ۋلانعان سول ازاماتتاردىڭ ەندىگى تاع­دى­رى قالاي بولادى ەكەن؟ ولار زايىر­لى قوعامنىڭ مۇشەسى رەتىندە ءومىر سۇرە الا ما؟

– ارينە، ولاردىڭ قوعامنىڭ تولىق­قان­دى ازاماتى بولۋىنا بارىنشا ءمۇم­كىندىك بەرىلەدى. ايتالىق، ارنايى وڭالتۋ ورتالىقتارىندا كاسىبي پسيحولوگتار مەن تەولوگتار تاراپىنان قالىپتاسۋ ءۇشىن جاردەم بەرىلەدى. بىزدە دەسترۋكتيزم مەن راديكاليزمنىڭ قۇرىلىمدارىن تانيتىن، جات اعىمدىقتارمەن جۇمىس ىستەي الاتىن، يسلام اقيداسىن ءداستۇرلى ارناعا تارتا الاتىن كادرلار بارشىلىق. تەك بۇل شارالاردى جۇرگىزۋگە ۋاقىت كەرەك.

ال رايىنان قايتپايتىن نەمەسە قىل­مىسى بار ازاماتتاردى ەلىمىزدىڭ قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى ناقتى فاكتورلار بويىنشا نازارلارىنا الىپ، ءتيىستى شارالار قولدانىلادى. قانداي ادامنىڭ بولسا دا ادامزات الدىندا جاساعان كىناسى جاۋاپسىز قالماۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن.

«جۋسان-2» وپەراتسياسىمەن ەلگە كەل­گەن­دەر تۋرالى ايتساق، ولار بۇگىندە اقتاۋ قالاسىنداعى وڭالتۋ ورتالىعىنا ورنا­لاس­تىرىلعان. قانداستارىمىزبەن ساۋاتتى، بىلىكتى ماماندار مەن تەولوگتار ءۇزىلىس­سىز جۇمىس جۇرگىزەدى. جات پيعىلدى ۇيىم­دار­دىڭ جەتەگىندە كەتكەندەرگە، ساناسى ۋلانىپ، الدانىپ قالعاندارعا ءبىرىنشى پسي­حولوگتىڭ كومەگى كەرەك. قازىردىڭ ءوزىن­دە بۇل باعىتتاعى شارالاردىڭ وڭ ناتيجە بەرىپ جاتقاندىعىن بىلگەنىمىز ءجون. بيىل­عى قاڭتاردا ەلىمىزگە قايتارىلعان ايەل­دەر­دىڭ دەنى راديكالدى كوزقاراستارىنان ايىعىپ، ازاپتى ومىرلەرىنەن باس تارتتى. ءتىپتى جۇمىسقا ورنالاسىپ، تۋىستارىنىڭ ورتاسىنا قوسىلدى. بالالارى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ، بالاباقشاعا بارىپ ءجۇر.

– «جۋساننىڭ» العاشقى ەكى وپەراتسياسى تۋرالى جان-جاقتى اڭگىمە­لە­گەن سياقتىمىز. ەندى 28-31 مامىر كۇندەرى ورىندالعان «جۋسان-3» تۋرالى بىلسەك. وسى وپەراتسيامەن سيريا­داعى قانداستارىمىزدى ەلگە قايتارۋ شارالارى اياقتالعان بولار؟

– ءيا، جات توپىراقتاعى قاقتىعىس ايما­عىندا ەشقانداي قازاقستاندىق قال­عان جوق. سوڭعى شارا بارىسىندا 67 ايەل، 171 بالا وتانىنا قايتارىلدى. وكىنىشكە قاراي، ول بالالاردىڭ 9-ى جەتىم قالىپتى. ياعني، اكە-شەشەلەرى سوعىس دالاسىندا وپات بولعان. «جۋسان-3» سيريا جەرىندەگى قازاق­ستان ازاماتتارىن ەلىمىزگە اكەلۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن كەشەندى گۋمانيتارلىق وپە­را­تسيانىڭ قورىتىندىسى بولدى. «جۋسان» شەڭبەرىندە تۋعان جەرىنە جالپى سانى 516 ادام جەتكىزىلدى. ونىڭ 357-ءسى – بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر.

بىلتىرعى شىلدەدە اقپارات قۇرال­دا­رىندا جاريالانعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، سي­ريا مەن يراك ەلدەرىندە قاقتىعىس ورىن العالى 800-گە تارتا وتانداسىمىز تاياۋ شىعىستى بەتكە العان. سول كەزدە قۇزىرلى ورگاندار سول ەكى مەملەكەتتەگى حالىقارالىق تەرروريزم ۇيىمدارىندا قازاقستاننان بارعان 120 ەر ادام، 250-دەن اسا ايەل جانە 500 شاقتى بالا بار ەكەنىن مالىمدەگەنى ەسىمىزدە.

– جەر بەتىندەگى بىزدەن باسقا مەم­لەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىندە «جۋسان» سياقتى كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلا ما؟

– ارينە، كەيبىر ەلدەردەگى ازاماتتارى­نا جاناشىرلىق جۇمىستاردى جوققا شى­عارۋعا بولمايدى. دەسە دە، تۋرا «جۋسان» جوباسى سىندى ەلىنىڭ ازاماتتارىن جان­اشىر­لىقپەن وتانىنا جەتكىزەتىن وپەراتسيا جوققا ءتان. دايش اعىمى سيريا اۋما­عىن­داعى قاقتىعىستاردان ىعىسقانىمەن، كۇيرەي جەڭىلگەنىمەن، ونداعى توتەنشە وقيعالار مەن مەملەكەتتىڭ رەسمي بيلىگىنە قارسى گەوساياسي شارالار احۋالدىڭ ءالى دە كۇردەلى ەكەندىگىن اڭعارتادى. ال وسىنداي ساتتە سيريانىڭ جەتەكشى توبى مەن رەسەي فەدەراتسياسى تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋ جۇمىستارى ءبىزدىڭ وپەراتسيامىز­دى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتتى. وزگە مەملەكەتتەردىڭ تۇرعىندارى بوسقىن مارتەبەسىمەن الەمدىك ۇيىمداردىڭ كومەگى اياسىندا ەۋروپا، تۇركيا تەرريتو­ريا­لا­رىنداعى بوسقىنداردى قابىلدايتىن ورتالىقتارعا جەتكىزىلگەنىمەن، كوپ ادام دە­ميليتاريزاتسيالانعان ايماقتاردا قا­لىپ قويعان.

ال مەملەكەتىمىز تەرروريزم مەن ەكسترەميزم وقيعالارىمەن كۇرەس جۇرگىزۋدەن، سونىمەن قاتار قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتارعا جاردەم بەرۋدەن باس تارتپايدى. دەمەك، گۋمانيتارلىق اكتسيا اياسىن­داعى جالعاسا بەرەتىن بولادى. ءبىز ءوز ازا­مات­تارىمىزدىڭ تاعدىرىنا ەشقاشان بەيجاي قارامايمىز.

– اڭگىمەمىز تۇشىمدى بولسىن، جات اعىمداردىڭ جەتەگىنە ەرىپ، وتباسىن ويرانداعان ازاماتتار تۋرالى ناقتى مىسالداردى ايتىپ بەرە الاسىز با؟ الدە، مۇنداي فاكتىلەر قۇپيا ساقتالا ما؟

– جوق، قۇپيالايتىن تۇگى دە جوق. قاي­تا وزگەلەرگە ۇلگى بولسىن دەگەن نيەتپەن ءبىر-ەكەۋىن اڭگىمەلەپ بەرەيىن. ويتكەنى، مۇنى وسىنداي وقيعالاردىڭ كەيىپ­كەر­لەرىنىڭ وزدەرى دە وزگەگە ساباق بولسىن دەپ باستارىنان وتكەرگەن قايعى-قاسىرەتتەرىن ءجيى ايتىپ جاتادى. ماسەلەن، قاراعاندى وبلىسىنا قاراستى ساتباەۆ قالاسى تۇرى­عىنىنىڭ ۇلى وسىدان ەكى جارىم جىل بۇرىن سيريا توپىراعىندا وپات بولعان. بۇگىندە شام ايماعىندا كەلىنى مەن ءۇش نەمەرەسى تۇرىپ جاتقان كورىنەدى.

قانشا دەگەنمەن، بۇل ايەلدىڭ ءوزى سەكىلدى انالارمەن بايلانىسى بار عوي. ەلىمىزدە 120 شاقتى اق جاۋلىقتى انا وزدەرىنىڭ سوعىس ايماعىنداعى بالالارىنىڭ جولىن توسىپ وتىر ەكەن. ونعا جۋىق انانىڭ ۇلدارى بۇگىندە سيريا ايماعىنان ورالىپتى. «مەنىڭ كەلىنىم مەن نەمەرەلەرىم ءالى دە سول جاقتا. كوپتەگەن قانداستارىمىز قازىر قورشاۋدا قالىپ قويعان سىڭايلى. ءبىز ولاردىڭ سول قورشاۋدان امان شىق­قا­نىن ەستىگەنىمىزبەن، جەتۋى ءتيىس ورىنعا جەتكەن-جەتپەگەنىن بىلمەي وتىرمىز. سەبەبى، قاقتىعىس ايماعىنىڭ بارلىق جەرىندە جارىلعىش زاتتار قويىلىپتى»، – دەپ كوز جاسىن كولدەتەدى الگى انا. الماتىدا ساۋدا جاسايمىن دەپ جولعا شىعىپ، سي­ريا­­دان ءبىر-اق شىققان بالاسىنىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعى شامالى بولعانىن دا ايتادى ول ايەل. سوندىقتان دا ۇلى جالعان «شەيح­تاردىڭ» ارباۋىنا ءتۇسىپ قالىپ وتىر.

بۇل وقيعادان ءاربىر وتباسىنىڭ بالا تاربيەسىنە مۇقيات بولۋ كەرەكتىگىن كو­رەمىز. ءار اتا-انا ۇل-قىزدارىنىڭ ءتالىمىن ءجى­تى قاداعالاپ، ءداستۇرلى تاعىلىمىن بەرىپ وتىرسا، بارىنشا كوڭىل ءبولىپ، ءتارتىبىن قا­د­اعالاسا، جوعارىداعىداي قايعىلى وقيعالار بولماس ەدى. ۇلىمەن كوزى تىرىسىندە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى سويلەسكەن ايەلدىڭ:» بالام مەنەن قايتا-قايتا كەشى­رىم سۇرادى. سوعان قاراعاندا ءوزى دە احۋال­دىڭ بىلاي ۋشىعاتىنىن بىلمەسە كەرەك. ۇلىم ەسىمە تۇسكەن سايىن كوزىمە جاس، كوڭى­لىمە مۇڭ ۇيالايدى. تۋعاندارىنىڭ جو­لىن توسىپ وتىرعاندارمەن بىرگە مەن دە بالامدى كۇتەر ەدىم... بىراق ول جوق قوي. ەڭ بولماسا، كەلىنىم مەن نەمەرەلەرىم كەلسە ەكەن»، – دەپ جىلايدى قامكوڭىل انا.

ال العاشقى «جۋسان» وپەراتسياسىمەن ەلگە كەلگەن ايەلدەردىڭ ءبىرى وزىمىزدەگى بەيبىتشىلىك پەن بەرەكەلى تىرشىلىكتىڭ قادىرىن كەزىندە باعالاماعاندىعىن، ەل بيلىگىنىڭ وزگە مەملەكەتتەگى قاقتىعىس اۋماعىندا جۇرگەن ازاماتتاردى قۇتقارعانىنا ري­زا­لىعىن جەتكىزدى.

ءبىز ءبىر دۇنيەنى انىق ءبىلۋىمىز كەرەك، جاڭاعى ايتىلعان ايماقتاردا مۇسىل­مان­دار مەن مۇسىلماندار ءبىر-بىرىنە قارسى وق جاۋدىرۋدا. دەمەك، ارقيلى ۇيىمدار ءوزارا سو­عىسۋدا. وندا ءبىر ءىز سالعان سوڭ، قايتادان كەرى جول تابۋ ەش مۇمكىن ەمەس. سەبەبى، مۇنداي پيعىل بايقالسا بولدى، دار اعاشى كۇتىپ تۇر دەپ ءبىلىڭىز. قازاقستان ازامات­تارىنىڭ قايتپاق بولعانى ءۇشىن ءولىم قۇشقانى جايلى دەرەكتەر بارشىلىق. وسى ورايدا، سوڭعى ەكى جىل شاماسىندا ەلىمىزدىڭ شەكاراسىنان سيرياعا بەت العان بىردە-ءبىر ازامات تۋرالى دەرەك جوق. ياعني، حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتى ارتىپ كەلەدى دەپ ويلايمىن. قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ تىنىمسىز ەڭبەكتەرىنىڭ، ساۋىقتىرۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا جات پيعىلدى اعىمداردىڭ ارباۋىنا تۇسۋشىلەردىڭ سانى ايتارلىقتاي كەمىدى دەپ بىلەمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 

سۇحباتتاسقان  اسحات رايقۇل

سوڭعى جاڭالىقتار