18 شىلدە, 13:03 709 0 ادەبيەت تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

«قازاعىم، قايتالانبايتىن عاجابىم»

جازۋشى-دراماتۋرگ ادىلبەك تاۋاساروۆ جايلى سىر-سۇحبات

قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ، اسىرەسە، قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان سول ءبىر ازاماتتى ساعىنا ەسكە الاتىندار بارشىلىق. تالانتتى، دارىندىلىعىمەن قوسا جاراتىلىسىنان اقجارىلقاپ كوڭىل-كۇيدىڭ ادامى مىنا جارىق دۇنيەدەن ەلۋدەن ەندى عانا اسقان شاعىندا ماڭگىلىككە كەتە باردى. سودان بەرى دە تالاي جىلداردىڭ ءجۇزى بولىپتى. جاقسى ارالاستىعىمىز بولماسا دا اراگىدىك قالانىڭ وڭتۇستىك بولىگىنە قاراي اعىلىپ جاتاتىن اۆتوبۋستاردا ءجيى كورىپ، باس يزەسىپ قانا امانداساتىنبىز. ول دا مەيىرىمدى ءبىر جىلى جۇزبەن جارقىلداپ قالاتىن-دى.

 مىڭ توعىز ءجۇز الپىس سەگىزىنشى جىلعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەكتەرى – كورنەكتى سىن­شى، مەملەكەت قايراتكەرى ساعات اشىمباەۆ، سايلاۋبەك جۇمابەكوۆ، جازۋشى سماعۇل ەلۋباەۆ، اقىن ءارى اۋدارماشى بەك­دىلدا الدامجاروۆ، جازۋشى الدان سمايىل، اشىربەك كوپىشەۆ، ادەبيەت زەرت­تەۋشىسى الما قىراۋباەۆا، بەلگىلى اقىن ءارى دراماتۋرگ نۇرلان اعا ورازاليندەر سىندى قازاقتىڭ زيالى توبىنىڭ ىشىندە ول كىسىنىڭ دە اتى-ءجونى ەرەكشە اتالار ەدى...

بۇگىندە جەمقورلىقپەن جاپپاي كۇرەس ءجۇرىپ جاتقان كەزدە، جەڭ ۇشىنان جال­عاسىپ، تامىر-تانىستىقتىڭ ءورشىپ تۇرعان كەزىندە ءبىر عانا «ماحاببات ارا­لى­مەن-اق» سول زاماننىڭ زارىن قاعازعا ءتۇسى­رىپ قانا قويماي، كوپشىلىك كوڭىلىنەن شى­عاتىن ساحنالىق دۇنيە قالدىرعان درا­ما­تۋرگتىڭ عۇمىر جاسى قىسقا بول­عانىمەن، ومىرشەڭ شىعارماشىلىعى ەسكىرە قويعان جوق. «ماحاببات ارالى» دەگەن اتاۋعا قاراپ، كو­رەر­مەن جاستىق شاقتىڭ جەلىگى، البىرت سەزىمى جايلى سپەكتاكل دەپ ويلاپ قالۋى ءمۇم­كىن. جو-جوق، بۇل پسيحولوگيالىق دراما. سپەكتاكلدە ءۇش-اق اكتەر وينايدى، ۇشەۋى دە باس كەيىپكەر. ورمانشى، اتاقتى ءدارى­گەر-دە­پۋ­تات جانە ونىڭ جاس توقالى. وقيعا ولاردىڭ ور­مانعا ساياحاتتاپ كەلۋىنەن باستالادى. تاۋدان اققان ءمولدىر بۇلاق، سالقىن تازا اۋا، كوركەم تابيعات. الايدا ومىرتقاسى اۋىرعان دارىگەر جۇرە الماي قالادى. ورمان ىشىندە جالعىزدان جالعىز قالعان جۇ­باي­لارعا ورمانشى كومەككە كەلەدى. ارينە، تەگىن ەمەس. اقىر سوڭىندا ابدەن قالتاسى قاعىلعان دارىگەر ورمان­شى­عا ءدارى-دارمەك ءۇشىن توقالىن ايىر­باس­تاۋعا كەلىسەدى. ال ورمانشى – وپاسىز ەمەس. كەزىندە ءولىم اۋزىندا جاتقان ايەلىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن قىرۋار اقشا تالاپ ەتكەن ارسىز دارىگەردەن ءوش الۋ، دارىگەردىڭ سول كەزدەگى اشكوزدىگىن كەشىرە الماۋىنان تۋعان ءوش الۋ، كەك قايتارۋ عانا ەدى. بايلىق پەن جوقشىلىق، ماحاببات پەن ساتقىندىق، ادالدىق پەن ارامدىق... وسىلاي جەمقور­لىق­تىڭ قاۋىپتى قىلمىس ەكەنىن ساحنالايدى.

ول – قازاقتىڭ دارىندى دراما­تۋرگ-اقىنى ادىلبەك تاۋاساروۆ شى­عار­ماشىلىعىنىڭ جەلىسى ءارى جەمىسى بولاتىن.

ادەتتەگى ءۇردىسىمىزدى جال­عاس­تىرىپ، اقىن جارىمەن سۇحبات­تاسۋدى ءجون سانادىق.

– ناعيگۇل نۇرحانقىزى، اعامەن تانىستىق قالاي باستالىپ ەدى؟

– مەن دە شىعىستىڭ قىزىمىن. سە­مەي­دىڭ اقسۋاتىنان. اعاڭمەن پويىزدا تانىس­تىم. ول ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيىن قازاق تەلەديدارىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزى، دەمالىسقا كەتىپ بارادى ەكەن. مەكتەپتە، تو­عىزىنشى سىنىپتىڭ وقۋشىسىمىن. بالا­لىعىمىز بويدان كەتپەگەن ەركە قا­لىپ­پەن ونشا ءمان دە بەرگەن جوقپىن. اشىق-جارقىن، سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ، اڭقىلداپ وتىرمىن. ارمانشىل جاستىق تاعى بار، مەكتەپ ءبىتىرىپ جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسسەك، ستۋدەنت اتانساق دەگەن بويى­مىزداعى جەلىك، ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ، اناۋ-مىناۋ ەمەس، قازاق تەلەديدارىندا قىزمەت اتقارا باستاعان بوزبالاعا قى­زى­عا، قىزعانا قاراعان بولۋىم دا مۇمكىن. سون­دىقتان دا بولار، سۇراق-جاۋاپتار دا توگىلىپ جاتسا كەرەك. العاشقى كورگەنىم وسى. سول كەزدە كوزى ءتۇسىپ، عاشىق بولىپ قالسا كەرەك. ويتكەنى سول ساپاردان كەيىن «جول ۇستىندە» دەگەن اڭگىمە جازىپتى. كەيىن قالاعا كەلىپ، قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. بىردە قۇربىم ەكەۋمىز جارىسا كەلىپ اۆتو­بۋسقا وتىردىق. سويتسەم، ەسىك جابىلىپ قالدى دا، ول سىرتتا قالىپ قويدى. قول ءسوم­كەم دە سوندا قالدى. ەندى نە ىستەيمىن. جول بيلەتىن تەكسەرەتىن كوندۋكتور ايەل مەن جاققا قاراي جىلجىدى. قاتتى ساستىم. جولاۋشىلاردىڭ دەنى ورىستار، ارت جاقتا جالعىز قازاق جىگىت تۇر ەكەن. جايلاپ سوعان جاقىندادىم دا، جاعدايىمدى ايتىپ 5 تيىن، جول اقىسىن سۇرادىم. ول بەتىمە قاراپ كۇلدى دە: «بەرەيىن، بىراق اكەلىپ بەرەتىن بول» – دەدى. «ءيا، ءيا، اكەلىپ بەرەمىن، مەكەن-جايىڭىزدى ايتساڭىز»–دەدىم ساسقالاقتاپ. سويتسەم، ول كىسى قازاق تەلەديدارىندا قىزمەت ەتەدى ەكەن. ءبىر كۇنى ەسىمە ءتۇستى دە حابارلاستىم. تەلەفوندى باسقا بىرەۋ كوتەردى دە، ول كىسىنىڭ جۇمىس بابىمەن شىعىپ كەتكەنىن ايتتى. بىراق كەلىپ تاستاپ كەتسەڭىز، مەن بەرەرمىن دەدى. فيلولوگتاردىڭ دا گازەت-جۋرنال­دار­عا، اسىرەسە تەلەديدارعا دەگەن قۇمارلىعى با­سىم بولدى ما، بالالىق قىزىعۋشىلىق جەڭىپ، ايتقان مەكەن-جايعا باردىم. بارسام باياعى پويىزدا تانىسقان ادىلبەگىم الدىمنان شىقسىن، وسىلاي ەكىنشى رەت قايتا تانىستىق قوي. سول تانىستىق ۇلى سۇيىسپەنشىلىككە، ماحاببات دەگەن ادەمى الەمگە سۇيرەدى. وسىلاي سىرباز دا سال­ماقتى، ساليقالى ازاماتپەن تاعدىر قوس­تىم. العاشىندا اسا ساليقالى-سالماقتى، ءبىلىم­دى جىگىتتىڭ قاراپايىم اۋىلدىڭ قىزىنا كەرەمەت عاشىق بولىپ قالعانىنا سەنگىم دە كەلمەدى. ءجيى كەزدەسىپ تۇردىق. الاتاۋ، قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىمەن بىرگە ءجۇرىپ تانىستىق. بىردە ءوزىنىڭ نە بولماسا مەنىڭ وزىنە دەگەن سەزىمىمدى بايقايىن دەدى مە، دەكاناتتان ون كۇنگە رۇقسات سۇراپ بەرىپ، مەنى ەلگە جىبەردى. باسىندا تۇسىنبەي قالدىم. «نە ءۇشىن، اۋىلدى ءالى ساعىنا دا قويعان جوقپىن، بارمايمىن»،– دەدىم. «با­رىپ كەل، جايلاۋعا باراسىڭ، كوكتەم كەزى اق مول، ءوزىڭ جاقسى كورەتىن ايران-سۇتىڭە تويىپ، ويلانىپ كەل»،– بولدى اڭگىمەسى.

كەلگەن سوڭ «مەن سەنى دە، ءوزىمدى دە سىنايىن دەپ ەدىم، بىراق سەنى قايدام مەن سەنسىز تۇرا المايدى ەكەم، بىرگە بولايىق، پاتەر ىزدەيمىن» دەدى. شىنىمدى ايتسام، اۋىلدا بولعان ون كۇن مەن ءۇشىن دە ون جىل­داي وتپەي قويعان ەدى... سول جىلدىڭ، ەكىنشى كۋرس باستالار كۇزدىڭ، قازان ايى­نىڭ ادەمى ءبىر كەشىندە وتاۋ تىگىپ، شاڭى­راق كوتەردىك. ارامىزدىڭ اجەپتاۋىر ايىر­ما­شىلىعىنا قاراماستان، ول دا مەنىمەن بالا بولىپ كەتكەن سەكىلدى. قازىر ويلاپ وتىرسام، توعىز جاس ۇلكەندىگى تۇك تە ەمەس ەكەن عوي. مەن ون جەتىدە، ول جيىرما التى جاستا عانا ەكەن. بىراق جاراتىلىسىنان سال­ماق­تى، بايسالدى بولعان­دىق­تان با، الدە قىز­مەت ىستەپ جۇرگەندىكتەن بە، اجەپتاۋىر ەسەيگەندىگى ءبىلىنىپ تۇراتىن-دى. وتاۋ قۇردىق، الداعى ءومىرىمىز، تۇرمى­سى­مىز نە بولادى، ءسابيلى بولامىز-اۋ، قالاي كۇن كورەمىز دەگەن وي ءتىپتى سانامىزعا كىر­مەيتىن. كۇندىزگى، كەشكى اسىمىزدى دا قىمبات مەيرامحانادان ءىشىپ، سەنبى-جەكسەنبىنى كۇتپەي، قول بوساي قالسا تاۋ-تاستى ارالاپ، سۋ جاعالاپ سەرۋەندەۋگە ادەتتەنىپ الدىق. ءومىرىنىڭ قىسقا بولارىن سەزدى مە، كەرەمەت سۇيدىك، ادال سىيلاستىق. ۇلدار ومىرگە كەلىپ جاتتى. بالاجان بولدى. بىراق مىنانداي ۇلكەن قالادا، قاتارىنان ءومىر­گە كەلىپ جاتقان ءتورت ۇلدىڭ بولاشاعىنا الاڭ­دادى ما، اسا ەركەلەتە قويمادى. جاق­سى كورىپ تۇرسا دا، سالقىنقاندىلىق تانى­تىپ، اكە مەن بالا اراسىنداعى سىي­لاس­تىقتى كوزگە كورىن­بەي­تىن جىبەك ءجىپ سە­كىلدى ۇستادى. ءوزى تازا، ادال بول­عان­دىقتان، بالالارىنا دا ارتىق-اۋىز ءسوز ايتىپ، ءتالىم-تاربيەنىڭ شەڭبەرىنەن شى­عىپ كەتپەۋىنە وسىنداي ءبىر تالىمدىك ءۇردىستى قاتتى ۇستاندى. بىراق ولاردى بالاسىنباي، پىكىرىمەن، كوزقاراستارىمەن سانا­سىپ وتىراتىن. اسىرەسە، كوزقۋا­نى­شى­نا اي­نالعان جۇل­دىزى ومىرگە كەلگەندەگى قۋان­عانى ءالى كوز الدىمدا. شىر ەتىپ جارىققا شىق­قا­نىنا دەيىن تاعى دا ۇل بولار ما دەپ جۇردىك. ول كەزدە قازىرگىدەي الدىن-الا كورسەتەتىن مەدي­تسي­نالىق تەك­سە­رۋلەردىڭ جوق كەزى عوي. جۇل­دىزبەن ۇيگە شىققانداعى ەسى كەتكەنى سون­شا، قىزىن جۋىندىرسام دا، كيىندىرسەم دە ەسىكتەن سىعالاپ، ءوزى دە، ۇلداردى دا كىرگىزبەي، «قىز بالا عوي» دەپ ءماز بولعانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇرەگىمدى جىلىتادى. ماعان دەگەن شەكسىز ماحابباتى، عاشىق­تىعى – شىر ەتىپ جارىق دۇنيەگە كەلگەن قى­زىنا اۋىپ، كۇندىز-ءتۇنى سونى قى­زىق­تادى. ءسويت­كەن بالالارىنىڭ الدى ەندى عانا ەسەيىپ، ەرجەتە باستاعان شاعىندا ومىرمەن قوش­تا­سىپ كەتە بارعانى ماڭگىلىك وكىنىشكە اينالدى عوي...

– ەكەۋىڭىزدىڭ قول ۇستاسىپ جۇرگەن شاقتارىڭىز، ماحاببات-سىيلاستىقتارىڭىز تالايلارعا ۇلگى بولعانىن بىلەمىز. ءبىز دە قىزىعاتىنبىز.

– ونىڭ راس، ءبىزدى بىلەتىندەر ءالى كۇنگە دەيىن جىر ەتىپ ايتىپ وتىرادى. ءبىر-ءبى­رىمىزدى كورە الماساق تۇرا المايتىن، كوز جا­زىپ قالاتىنداي اسىقتىق. اسۇيدە ءجۇر­گ­ەن ساتتەرىمنىڭ وزىندە اينالشىقتاپ قاسىمنان كەتپەيتىن. قىزمەتتىك جولساپارلاردا ۇزاق جۇرە المايتىن. تىرلىگىن تەزىرەك ءبىتىرىپ، ۇيگە اسىعاتىن. سول ەكى-ءۇش كۇننىڭ وزىندە ءوزى كەلگەننەن كەيىن جازعان حاتتارى كەلىپ جاتاتىن-دى. نە بولماسا قىرۋار تىرلىگىنەن بوساي قالسا، وتىرا قالىپ كۇندەلىك جازادى ەكەن. ونىڭ وسىنداي سۇيىسپەنشىلىگىنە جاس كەزىمدە باقىت­تان باسىم اينالىپ جۇرسەم دە، ۋاقىت وتكەن سايىن، جىلدار وتكەن سايىن ءىشىم ءبىرتۇرلى قۇلازىپ، ساعىنىشىن قابىلداي وتىرىپ، كوڭىلىمە الدەبىر سىپسىڭداعان جامان ويلار كىرىپ كەتەتىن. بىراق ول كەزدە ءدال قازىرگىدەي ورنىن سيپاپ قالامىن-اۋ دەگەن پيعىل ەمەس، ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى سەزىمنىڭ سونشالىقتى تازا، اۋلەتىمىز وسكەن سايىن، ۇرپاعىمىز ومىرگە كەلگەن سايىن باسەڭسىمەي، كۇشەيە تۇسكەنىنە ايەل رەتىندە قۋانسام دا، انا رەتىندە بالالارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ، سولاردىڭ شارۋاسىمەن اينالىسىپ كەتكەن كەزدەگى ونىڭ كوزىندەگى، جانارىنداعى ساعىنىشى ۋاقىت وتكەن سايىن سانامدا جاڭعىرىپ، جاڭارا تۇسكەندەي. تاتۋ-ءتاتتى، ءشاي دەسپەي تىرلىك كەشكەن ۋاقىتتىڭ ءاربىر ساتىندە كوز الدىمنان، كوڭىلىمنەن كوشكەن ەمەس ەكەن. ءومىرىنىڭ ءوتىپ بارا جاتقانىن ىشتەي سەزىپ جۇرگەنى بالالارىنا جازعان مىنا حاتى­نان-اق وقىپ، جۇرەگىم قان جىلادى.

«جانىم، بالام! مىناۋ قىسقا عۇ­مى­رىمدا ەندى الدىمدا قانشا ۋاقىت تاتار ءدامىم قالدى، بىلمەيمىن. بار ارمانىم، سەندەر ەر جەتكەنشە دەمەۋ بولىپ، جان­دا­رىڭدا ءجۇرۋ عانا. ارمان كوپ ەدى. جازۋشى بولسام، ەلگە جانازىق بولاتىنداي شىعار­ما­لار جازسام دەگەم. قۋ تىرلىك وعان ۋاقىت بەرمەدى. ەندى-ەندى ەڭسە كوتەرەم بە دەگەندە مىناۋ ءولىارا، وتپەلى كەزەڭ تاپ بولدى. رۋحاني الەم كۇيرەدى، كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. جاقىن ارادا وڭالار دەۋگە ءۇمىت جوق.

ويتكەنى كەيىنگى كەزدە ءجيى قىسىلاتىن جۇرەگىمنەن قورقامىن. ءارى جۇمىسپەن، ءارى شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا كۇش جوق. سوندىقتان جارىق دۇنيەدە مىناۋ قاتىگەز زامانمەن بەتپە-بەت جالعىز قالاسىڭدار ما دەپ قينالامىن.

باستارىڭا اۋىرتپالىق تۇسكەندە جان­دارىڭنان تابىلماعان مەنى قارعايسىڭدار ما دەپ قينالامىن. «ءولىم باردا قازا بار». ىلايىم سەندەردىڭ جۇلدىزدارىڭنىڭ جوعارى بولۋىن تىلەيمىن. ەشقاشان باستارىڭا اۋىرتپالىق تۇسپەسىن، قۇلىن­دا­رىم...» (13.08.96 ج)

وسىنداي حات قالدىرعان، اكەلىك وسيە­تىن قالدىرعان اۋلەت ءوسىپ-ءونىپ جاتىر، ءاري­نە، «ءتىرى ادام تىرلىگىن جاسايدى» دەگەندى ايتقان حالىقتىڭ دانىشپاندىعىنا باس يەسىڭ، مويىندايسىڭ. باس قوسىپ، جۇبايلىق عۇمىرىمدا بەتىمنەن قاقپاي، جارى عانا ەمەس، بالالارىنىڭ اناسى عانا ەمەس، ءوزىنىڭ سەنىمدى سەرىگى، دوسى ساناعان جۇپتاسقان تىرلىگىمە وتە ريزامىن. وقۋىم­دى دا ءبىتىرىپ، قىزمەتكە ارالاسۋىما دا ءمۇم­كىندىك جاساعان. ونىڭ اراسىندا قو­عام­دىق جۇمىستارعا دا بىلەك سىبانا كى­رىسىپ جۇرگەنىم، ارينە، اعالارىڭنىڭ مىنە­زىنىڭ جايلىلىعى عانا ەمەس، ايەل دەپ قانا ەمەس، قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسى دەپ قابىلداۋى اسقان اقىلدىلىقتىڭ، پاراساتتىلىقتىڭ بەلگىسى. ءوزىمىز دە كوپبالالى وتباسى بول­عاندىقتان، قالامىزداعى قانداستارىمىز كوپ شوعىرلانعان اۋەزوۆ اۋدانىندا كوپ­با­ل­الى وتباسى قوعامىن باسقارا ءجۇرىپ، قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتىعىنا ساي­لاندىم. سول جىلدارى قالامىزداعى، ءاسى­رەسە، سىرتتان كەلگەن وتان­داس­تا­رى­مىزدىڭ قالاعا تۇراقتاپ قالۋىنا، ءتىپتى پاتەر الۋىنا دە كوپ كومەگىم ءتيدى. سوندا كەلىمدى-كەتىمدى قوناقتارىم مەن ۇيدەگى شيەتتەي بالالارىمىزدىڭ شارۋاسىن دا تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ، سىرتتاعى تىرلىكتەرگە ارالاسقانىما، ىشتەي قۋانىپ تا ءجۇردى. «ۇيدەگى تىرلىگىڭ دە از ەمەس، وتىر» دەسە نە دەر ەدىم، ارينە، تىڭدار ەدىم عوي. دەگەنمەن، وت باسى، وشاق قاسىندا وتىرىپ قال­ماي، قىزمەت ىستەۋىمە جاعداي جاساۋى، مەنىڭ بويىمداعى قابىلەت-قارىمىمدى دا باعالاعانى بولار. قالا ومىرىندەگى تالاي قوعامدىق وزگەرىستەردە مەنىڭ دە قولتاڭ­بام­نىڭ قالعانى، بۇگىن قالىپتاسقان ورتامىزعا دا بەلگىلى.

ورتامىز دا رۋحاني ورتا، قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ تالانتتى ءبىر توبى – ادىلبەكتىڭ دوستارى بولدى. ءبىر-ءبىرى دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن، دۇنيەگە كەلىپ جاتاتىن شىعارمالارىنا دەگەن شەكسىز قۇرمەتتەرى دە ەرەكشە بولدى. ءالى كۇنگە دەيىن شاڭىراعىمىزداعى كەز-كەل­گەن توي-دۋمان ولارسىز وتكەن ەمەس. باسىمىز قوسىلعان كەزدەگى اڭگىمە ارقاۋى دا ادىلبەك، ونىڭ شىعارمالارى بولىپ كەلەدى.

– شىعارمالارى دەمەكشى، ادىلبەك انۋاربەكۇلى كوپتەگەن اندەرگە ءماتىن جازدى. جارىققا شىققان كىتاپتارى، كوركەم دۇنيەلەرى بار. ال قازاق دراماتۋرگياسىندا دا تانىمال. سىزدىڭشە، وسى ءۇش جانردىڭ قايسىسىنا كوبىرەك ەڭبەگى ءسىڭدى دەپ ويلايسىز؟

– وتە جاقسى سۇراق ەكەن. قازاق ادەبيەتىنىڭ ادىلبەككە دەيىنگى، ءارى كەيىنگى تولقىندارى سەكىلدى، ول دا العاش پوەزيا الەمىنە قىزىعۋشىلىعىنان، قازاق اقىن­دا­رىنىڭ شىعارمالارىنان العان اسە­رى­نەن جۋرناليستيكا دەگەن ءسوز ونەرىن ناسي­حات­تايتىن، ءسوزدىڭ نارقىن-پارقىن ءتۇ­سىنەتىن ادەمى الەمگە كەلگەن بولۋى كەرەك. «ءاۋ دەمەيتىن قازاق جوق» دەمەكشى، ادە­بيەتكە جاقىندىق، ءسوز ونەرىنە قى­زى­عۋ­شىلىق كەز كەلگەن پەندەڭىزدىڭ ارمان-ماق­ساتى. ول دا ولەڭمەن ەرتە اۋىرا باس­تا­عانداردىڭ قاتارىنان. العاشقى ولەڭ­دەرى مەكتەپ قابىرعاسىندا جازىلعان. ارينە، جاستىق، ماحاببات تاقىرىبىنا. جيىرماداعى بوزبالانىڭ الىپ-ۇشقان جۇرەگى ءسال نارسەگە عاشىق بولىپ، بولماشىدان سەكەم الىپ.. سونىڭ ءبارى جىر جولدارىنا اينالاتىنى، اقيقات.

...كەلەمىن اششى تەر اينالىپ جاسىنعا،

بىلمەيدى مەنى ءالى دوسىم دا، قاسىم دا.

كەيىنگە بۇرىلماس – تاۋسىلار

بۇل جولىم،

تولقىننىڭ قوينىندا نە شىڭنىڭ باسىندا، – دەپ اياقتالاتىن ءبىر ولەڭىن 1967 جىلى، جيىرما جاسىندا جازىپتى. جاپ-جاس ارمانشىل اقىننىڭ جۇرەگىنەن شىققان شۋماق.

«...قازاعىم، مەنىڭ قازاعىم–

باقىتىم مەنەن ازابىم.

جۇماعىم مەنەن توزاعىم،

قايتالانبايتىن عاجابىم، – دەيدى تاعى بىردە. قازاقتىڭ تانىمال انشىلە­رى­نىڭ ورىنداۋىندا دا ءالى كۇنگە ەسكىرە قوي­ماعان اندەرى بارشىلىق. ال مەنىڭش، ولەڭ جازۋى – ادەبيەتكە كەلەر باسپالداق قانا دەر ەدىم. ونىڭ قالامىنان تۋعان كوركەم دۇنيەلەرىن وقىعان، ءالى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ تەاتر رەپەرتۋارىنان تۇسپەي كەلە جاتقان درامالىق شىعارمالارىنىڭ ءجونى ءبىر بولەك. كوپ جىلدارى تەلەديدار سالاسىندا ءوتتى عوي، تەلەدراما سالاسىندا دا قولتاڭباسى قالدى، قازاق تەلەدي­دا­رىن­داعى «قىمىزحانانىڭ» العاشقى اۆتو­رى­نىڭ ءبىرى بولدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ رەپەرتۋار بولىمىندە باس رەداكتور، ش.ايمانوۆ اتىنداعى قازاق كينوفابريكاسىنىڭ دە­رەكتى كينوفيلمدەر شارۋاشىلىق بىرلەستىگىندە باس رەداكتور، ال ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا مينيسترلىكتە رەپەرتۋار­لىق-رەداكتسيالىق القانىڭ باس رەداكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى.

ال دراماتۋرگياداعى تۇڭعىشى – «اسا قۇر­مەتتى يكس» سپەكتاكلىن رەسپۋبليكالىق جاستار تەاترىندا قازاقتىڭ دارىندى سۋرەتكەر-رەجيسسەرى رايىمبەك سەيتىمەتوۆ ساحنالادى. كورەرمەن جاقسى قابىلدادى. ياعني شىعارمانىڭ باعى جاندى. ودان كەيىنگى شوقتىعى بيىك شىعارماسىنىڭ ءبىرى، رەسپۋبليكالىق بايقاۋعا قاتىسىپ، ەكىنشى جۇلدەلى ورىن العان پەساسى – «جۇلدىزىم مەنىڭ» سول كەزدەگى جاستار تەاترىنىڭ رەجيسسەرى نۇرقانات جاقىپ­باي­دىڭ ساحنالاۋىندا قويىلدى. «ارمانشىل قىز»، «سەن بولماساڭ قايتەر ەم»، «13-ءۇي»، «زاۋال»، «قوجاناسىردىڭ ءبىر كۇنى» سىندى تۋىندىلارى تەاتر كورەرمەندەرىن ءالى كۇنگە ساعىندىراتىن شىعارمالار دەپ ويلايمىن. سوندىقتان دا، ولەڭدى ءوزىنىڭ «ەرمەگى» سىندى، ال ادەبيەت پەن ونەردە قالدىرعان دۇنيەلەرى شىن جازۋشىلىق، قالامگەرلىك ساتىدا جازىلعان شىعار­ما­لار دەپ ەسەپتەيمىن. مەنىڭ بۇل ويىممەن كوزى قاراقتى كورەرمەن مەن وقىرمان كەلىسەدى. جازۋشى­نىڭ جارى عانا ەمەس، قاراپايىم وقىرمانى رە­تىندە اۋىز تولتىرىپ ايتا الاتىن ءپى­كىرىم. ويتكەنى ول ءومىردى، ونەردى ءولىپ-ءوشىپ ءسۇيدى. حالقىن – قازاعىن جاقسى كوردى. جىلىلىققا، ماحاببات نۇرىنا تولعان جۇرەگى بارشا ادامدى، بارلىق تانىس-تامىرلارىن باعالادى، قۇرمەت تۇتتى. جۇرەگى قانشالىقتى تازا بولسا، سونشالىقتى كەڭ ەدى. سوندىقتان دا ول ادەبيەتكە كەزدەيسوق كەلگەن، وتكىنشى ونەر وكىلى عانا ەمەس، ارتىندا قالعاندارعا ولمەيتىن، وشپەيتىن ءسوز قالدىرعان قالام­گەر. «الدا كوكتەم بار» دەپ جازعان اڭگىمەسى سەكىلدى تالاي كوكتەمدەردە جازاتىنى بۇگىن­گىدەن دە كوپ ەدى. امال جوق، جاز­عا­نىنان جازارى مول ەدى، تازا جازۋعا وتىر­عاندا، بالكىم، ادەبيەت قورجىنىنا سالارى دا قوماقتى بولار ەدى، وعان ءسوزسىز سەنەمىن. كۇندەلىگىندەگى: «... سەنى كورمەگەلى ءتورت كۇن بولدى. ءتورت كۇنىم ءتورت جىلعا سوزىل­عان­داي...» دەگەنىن وقىعان سايىن، مىنا دۇنيەگە سىيماي كەتەمىن...

بار ەدى-اۋ سەنىڭ قاسيەت اسىل دەمىڭدە،

بىلمەي-اق قويدىم ساعىنباۋدىڭ ەمىن دە.

اق گۇلىم مەنىڭ، ادام مەن ادام ءبىر-ءبىرىن،

الىستا ءجۇرىپ ۇعا ما دەيمىن تەگىندە.

سەرىگىم سەنسىڭ، ءتوزىمدىم سەنسىڭ، اياۋلىم،

تۇسپەي-اق قويسىن جانىڭا سەنىڭ

قاياۋ-مۇڭ...، – دەيدى ءبىر بەتىندە.

جازۋشى-دراماتۋرگتىڭ جارى جانارىنا كەلىپ قالعان جاستى ادەمى سۇق ساۋساعىمەن ءسۇرتىپ تاستادى دا، «مەن سونداي ازاماتقا جار بولعام» دەگەندەي، ەڭسەسىن تىكتەپ، تەرەزەدەن مۇنارلى الاتاۋعا كوز تاستادى. قالىڭ قازاق وقىرماندارى ساعىنىپ، ءجيى ەسكە الاتىن جازۋشى-دراماتۋرگ ادىلبەك تاۋاساروۆتىڭ جارى ناعيگۇل حانىمنىڭ اۋرۋحانا توسەگىندەگى كوڭىل-كۇيىن ودان ارى تۇسىرگىمىز كەلمەگەن ءبىز دە ءۇنسىز قوشتاستىق. بۇگىن قوسىلىپ، ەرتەڭ اجىراسىپ جاتاتىن، سونىڭ زاردابىن اراداعى ءسابي تارتىپ جاتقان مىنا تىرلىكتە،بالكىم، وسى كىسىلەردىڭ سۇيىسپەنشىلىگى، ماحابباتتارى ۇلگى-ونەگە بولسا دەگەن ماقساتپەن قاعازعا تۇسىرۋگە اسىقتىق...

 

سىر-سۇحباتتى جازىپ العان

تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار