18 شىلدە 2019, 11:04 624 0 بىلگەنگە مارجان اسەل انۋاربەك

يران ءھام ۋران: شيەلەنىس قالاي شەشىلمەك؟

ەۋرووداققا مۇشە ەلدەر سەيسەنبى كۇنى بريۋسسەلدە باس قوستى. كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلە – يرانعا قاتىستى داۋ. وداققا مۇشە 28 مەملەكەت يراننىڭ يادرولىق كەلىسىم بويىنشا ءوز مىندەتىن تولىق ورىنداۋىن سۇراپ وتىر. بۇعان دەيىن تەگەران ۋراندى كەلىسىمدە كورسەتىلگەن مولشەردەن ارتىق بايىتۋدى باستايتىنىن مالىمدەپ، ىسكە كىرىسكەن ەدى. يراننىڭ بۇل قادامى اق ءۇي باسشىسىنا ۇناعان جوق. ءسويتىپ، اقش يادرولىق كەلىسىمنەن باس تارتتى. ال بۇل كەلىسىمگە 2015 جىلى يران مەن اقش، گەرمانيا، قىتاي، ۇلىبريتانيا، رەسەي، فرانتسيا ەلدەرى بىرلەسكەن «التىلىق» اراسىندا قول قويىلعان بولاتىن.

يران مەن اقش اراسى وڭالمايتىن ءتۇرى بار

وسىدان ءتورت جىل بۇرىن «التىلىق» پەن يران اراسىندا تەگەراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى ءوزارا كەلىسىم بەكىتىلگەن ەدى. وسى شارت بويىنشا اقش پەن ەۋرووداق تاراپىنان يرانعا ەنگىزىلگەن سانكتسيالار توقتاتىلدى. ول ءۇشىن تەگەران كەلى­سىم­دە كورسەتىلگەن بارلىق تالاپتاردى ورىنداۋى شارت. ال ەگەر كەلىسىم تولىعىمەن ورىن­دالمايتىن بولسا، شەكتەۋلەر قايتا كۇشىنە ەنەدى. «التىلىققا» مۇشە ەلدەر مەن يران ءدال وسىلاي دەپ ۋاعدالاسقان. سوندىقتان، تەگەراننىڭ كەلىسىمدى بۇزۋى جاعدايدى قايتا ۋشىقتىردى. شىلدە ايىنىڭ باسىندا يران پرەزيدەنتى حاسان روۋحاني مالىمدەمە جاسادى. وندا ەل باسشىسى حالىقارالىق شەكتەۋگە قاراماستان وزىنە قاجەت مولشەردە ۋران بايىتا بەرەتىنىن ناقتىلادى. تەگەران باسشىسى يادرولىق جوبالاردىڭ ءبىر بولىگىن توقتاتۋ جايلى اقش-پەن جاساعان كەلىسىمدى ۆاشينگتون دا مويىنداۋى قاجەت ەكەنىن دە قوسا ايتتى.

ەگەر تەگەران مەن ۆاشينگتون كەلىسىمگە كەلە السا، يران ۋران بايىتۋعا قاتىستى ءوز ويىنان قايتپاق. ءتىپتى، وسى كەزدە يران باسشىسى اقش قىسىم كورسەتۋىن توقتاتپاسا، اراك قالاسىنداعى رەاكتوردى قايتا ىسكە قوسامىز دەپ قوقان-لوققى جاسادى. ايتا كەتەيىك، الگى كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن بۇل رەاكتوردىڭ جۇمىسى توقتاتىلعان ەدى. وسىدان كەيىن عانا يران ۋران بايىتۋ بويىنشا 3,6 پايىزدىق ءليميتتى ساقتاۋعا كەلىسىم بەرگەن.

بىراق قازىرگى احۋال وزگەردى. يران كەلىسىم تالاپتارىن ساقتاۋدان باس تارتتى دا، اقش تەگەرانعا قارسى شارالاردى قولعا الدى. يراننىڭ يادرولىق ماسەلەسى جونىندەگى كەلىسىمى اقش-تىڭ ودان بىرجاقتى شىعىپ كەتۋىنەن سوڭ شيەلەنىستى. بۇل جاعداي 2018 جىلى ورىن العان بولاتىن. بۇدان كەيىن ۆاشينگتون تەگەرانعا مۇناي ەكسپورتى سالاسىندا شەكتەۋ قويعان ەدى. ال وتكەن اپتادا اقش تەگەرانعا قارسى جاڭا سانكتسيا سالاتىنىن جاريالادى. اقش-تىڭ قاتاڭ سانكتسيالارى ءوز كەزەگىندە يراننىڭ ەكونوميكاسىنا دا كەرى اسەر ەتۋدە. الايدا ۆاشينگتوننىڭ مۇنداي ۇستانىمىن ەۋرووداققا مۇشە ەلدەر قولدامايدى. دەگەنمەن، اقش يرانعا قارسى سانكتسيالاردى ودان دا ءارى كۇشەيتپەك. بۇل جونىندە اق ءۇي باسشىسى دونالد ترامپ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا جازدى. تەگەراننىڭ قۇپيا تۇردە ۋران ءوندىرىپ، 150 ميلليون دوللاردى قۇرايتىن كەلىسىمدى تولىقتاي بۇزىپ كەلگەنى جايلى ايتقان ترامپ ءبىراز اعىنان جارىلدى. بۇعان دەيىن يران 60 كۇندە تالابىن ورىنداماعان ەۋروپا ەلدەرىنە وكپەسىن ءبىلدىرىپ، مىندەتتەمەلەردى ورىنداماۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە وتكەنىن حابارلاعان ەدى. تەگەران شەكتەمەدە كورسەتىلگەن 3,67 پايىزدىق ۋراندى بايىتۋدى اسىرا ورىنداۋعا كىرىسكەنىن ايتتى. دەگەنمەن، يراننىڭ بۇل قادامعا بارۋىنا ترامپتىڭ تۇرتكى بولعانى تاعى بار. 24 ماۋسىم كۇنى اقش پرەزيدەنتى يراننىڭ جوعارى كوشباسشىسى ءالي حامەنەيگە قارسى سانكتسيا ەنگىزدى. ال 7 شىلدە كۇنى تەگەران ۆاشينگتونعا تيىسىنشە جاۋاپ بەرىپ، يادرولىق كەلىسىمنىڭ تاعى بىرنەشە تالاپتارىن ورىنداۋدان باس تارتتى.

كەلىسىمنىڭ كۇشى جويىلا ما؟

سونىمەن، يراننىڭ بۇل ارەكەتى يادرولىق كەلى­سىمنىڭ جۇمىسىن توقتاتۋىنا ىقپال ەتەتىن ءتۇرى بار. كەلىسىم تالاپتارىن ورىنداماعان يران «التىلىقتىڭ» جۇمىسىنا ريزا ەمەس. اقش-تىڭ يادرولىق كەلىسىمنەن باس تارتقانىنا ءبىر جىل تولعاندا يران قالعان بەس مەملەكەتكە ناقتى تالاپ قويىپ، 60 كۇن ىشىندە ءوزىن امەريكانىڭ سانكتسيالارىنان قورعاۋ ماقساتىندا شارا قولدانۋدى مىندەتتەدى. بىراق تەگەراننىڭ بۇل تالابى ورىندالا قويعان جوق. سوندىقتان، يران ارتىق مولشەردە ۋران بايىتۋدى جالعاستىرا بەرەتىنىن كەزەكتى رەت مالىمدەدى. مۇنى ەستىگەن ترامپ توقتاپ قالسىن با؟ ول دا سانكتسيالاردى كۇشەيتەتىنىن ايتىپ، سەس كورسەتتى. تەگەراننىڭ دا وڭايلىقپەن مويىنسىناتىن ءتۇرى جوق. دەسە دە، ولار ماسەلەنى ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋگە دايىن. تەك ول ءۇشىن ۆاشينگتون يرانعا قارسى سانكتسيالاردىڭ كۇشىن جويۋى ءتيىس. ترامپتىڭ سوڭعى مالىمدەمەسىنە قاراعاندا جاعداي جاقىن ارادا تۇراقتالمايتىن سىڭايلى.

قازىر يران ەۋروپانىڭ وزىنە قول ۇشىن سوزعانىن كۇتىپ وتىر. تەگەراننىڭ سۇرانىسىنا بىردەن بىرنەشە ەۋروپا ەلىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى جاۋاپ قاتىپ، ەۋرووداقتىڭ يران توڭىرەگىندەگى احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا تىرىساتىندىقتارىن جەتكىزدى. شىنداپ كەلگەندە ەۋرووداق يران ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي كومەك كورسەتە المايدى. ەۋروپا يادرولىق كەلىسىمدى ساقتاپ قالۋعا مۇددەلى، بىراق ءدال قازىر تەگەران مەن ۆاشينگتون اراسىندا تاڭداۋ جاساۋعا ءماجبۇر. وسىلايشا، امەريكانىڭ كەلىسىمنەن شىعۋى ديپلوماتيالىق كاتاستروفاعا باستاپ وتىر. سوعان قاراماستان ەۋروپا يرانمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىمنىڭ بۇزىلۋ ۋاقىتىن بارىنشا سوزىپ كەلەدى. 6 شىلدە كۇنگى فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون مەن يران باسشىسى حاسان ءروۋحانيدىڭ تەلەفون ارقىلى سويلەسۋى دە ۋاقىت سوزۋدىڭ ءبىر امالى ەدى. اتالعان كەلىسىمگە قول قويعان ەۋروپالىق ەلدەر كەلىسىمدى سوڭىنا دەيىن ساقتاۋعا نيەتتى. الايدا يران تالاپتاردى بۇزۋىن جالعاستىرا بەرەتىن بولسا، يادرولىق كەلىسىمنىڭ عۇمىرلى بولمايتىنى انىق.

حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ حابارلاۋىنشا، اقش-تىڭ جاڭا سانكتسيالاردى ەنگىزۋى سالدارىنان يرانداعى مۇناي ءوندىرىسى وتكەن ايدا تاۋلىگىنە 2,28 ملن باررەلگە دەيىن تومەندەپتى. بۇل – سوڭعى 30 جىلداعى ەڭ تومەن كورسەتكىش. ەكونوميكاسى تومەندەگەن يران يسلام رەسپۋبليكاسى قازىر اۋىر جاعدايدى باستان وتكەرىپ جاتقانى انىق. 13 شىلدە كۇنى حالىق الدىندا مالىمدەمە جاساعان يران پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني «اقش باسشىسى دونالد ترامپتىڭ يراندىقتارعا قىسىم كورسەتۋگە باعىتتالعان بار ارەكەتى دالاعا كەتتى» دەدى. ال ەگەر اقش يراننىڭ 2018 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىنگى مولشەردە مۇناي ەسپورتتاۋىنا مۇمكىندىك بەرسە، تەگەران كەلىسىم ۇستەلىنە وتىرۋعا ءازىر. اراعا ءبىر كۇن سالىپ يران يسلام رەسپۋبليكاسى اسكەرىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال ابدۋلراحيم مۋساۆي اسكەري شەرۋ كەزىندە يراندىق قارۋلى كۇشتەردىڭ تولىقتاي اسكەري دايىندىقتا ەكەنىن مالىمدەدى.

بريتاندىق كەمەگە كەدەرگى بولعان كىم؟

ەۋروپا ەلدەرىنەن كومەك كۇتىپ وتىرعان يران ەندى ۇلىبريتانيامەن تۇسىنىسە الماي ءجۇر. ەكى ەل اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك گيبرالتار بۇعازىنداعى يراندىق كەمەنىڭ جولدان قالدىرىلۋىنان باستالدى. يران مۇناي تانكەرىن بريتانيانىڭ تەڭىز اسكەري كۇشتەرى تۇتقىنداعان سوڭ، احۋال اۋىرلاي ءتۇستى. رەسمي مالىمدەمە بويىنشا، يران مۇناي تانكەرى 2011 جىلى ەۋرووداقتىڭ سيرياعا قارسى ەنگىزگەن سانكتسيالارىن بۇزعان كورىنەدى. ياعني، كەمە ەكيپاجى وڭدەلمەگەن 2 ميلليون باررەل مۇنايدى سيرياعا جەتكىزبەك بولعان. بىراق تەگەران بۇل ايىپتاۋمەن مۇلدەم كەلىسپەيدى. يراننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحاممەد جاۆاد زاريف بريتانيا تەڭىز كۇشتەرىنىڭ بۇل ارەكەتىن «تەڭىز قاراقشىلىعى» دەپ باعالادى. ونىڭ ايتۋىنشا، مۇناي تولتىرىلعان تانكەر حالىقارالىق سۋ جولدارىنىڭ ەرەجەسىنە ساي ءارى دۇرىس باعىتتا كەتىپ بارا جاتقان. بريتانيانىڭ ءدال مۇنداي قادامىن يراندىق اقپارات قۇرالدارى دا ايىپتاۋدا. جەرگىلىكتى اقپارات قۇرالدارىنىڭ جازۋىنشا، لوندون بيلىگى تەڭىز قاراقشىلىق ارەكەتىن قولداۋ ارقىلى ەۋروپانىڭ اقش الدىنداعى دارمەنسىزدىگىن جانە ولاردىڭ تاۋەلسىز شەشىم قابىلداي المايتىنىن اڭعارتىپ وتىر.

ال گيبرالتار بۇعازىنداعى جاعدايدان كەيىن ۇلىبريتانيا ساقتىقتى كۇشەيتۋگە كوشتى. ويتكەنى رەسمي تەگەران بريتانيانىڭ بۇل ارەكەتىن جاۋاپسىز قالدىرمايتىنىن اشىق ايتقان ەدى. ءسويتىپ، 11 شىلدە كۇنى ورمۋز بۇعازىندا ورىن العان جاعدايعا ۇلىبريتانيا بىردەن يراندى ايىپتادى. بريتان ۇكىمەتىنىڭ مالىمەتىنشە، يراندىق بىرنەشە كاتەر بريتاندىق تانكەردىڭ جولىنا بوگەت بولعان. الايدا تانكەرمەن بىرگە جۇزگەن فرەگات ەكيپاجى ەسكەرتۋ جاساعاننان كەيىن ولار كەمەنى جايىنا قالدىرىپتى. ءوز كەزەگىندە يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دجاۆاد زاريف كەمەنى توقتاتۋ ارەكەتىن جوققا شىعاردى. ءدال وسىنداي مالىمدەمەنى يسلام رەۆوليۋتسياسىنىڭ ساقشىلار كورپۋسى دا جاسادى. ۇلىبريتانيا تاراپى يراننىڭ مۇنداي مالىمدەمەسىنە كۇدىكپەن قارايدى. بۇعان سەبەپ – يران پرەزيدەنتىنىڭ «گيبرالتار بۇعازىنداعى وقيعا بويىنشا ۇلىبريتانياعا ەسە جىبەرمەيمىز» دەگەن مالىمدەمەسى. «سىزدەر، بريتاندىقتار، وڭىردەگى قاۋىپسىزدىكتى قاتەرگە تىكتىڭىزدەر. ەندى سونىڭ زاردابىن تارتاسىزدار. قازىردىڭ وزىندە تانكەرلەرىڭىز جولعا شىققاندا فرەگات كەمەنىڭ ءبىرىن ەرتىپ شىعۋعا ءماجبۇر بولدى. ويتكەنى مىنا ىستەن كەيىن وزدەرىڭىز قورقىپ قالدىڭىزدار»، – دەدى يران پرەزيدەنتى حاسان روۋحاني. وسىلايشا قازىر ورمۋزداعى احۋال ۋشىعىپ تۇر. وسىنىڭ سالدارىنان مۇناي باعاسىنىڭ دا ءوسىمى بايقالۋدا.

ال بۇعازداعى جاعدايدىڭ كۇردەلەنۋىنە اقش-تىڭ ىقپالى بولمادى دەپ ايتا الماسپىز. ويتكەنى ۆەنادا وتكەن اتوم قۋاتى بويىنشا حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ كەلەلى كەڭەسىندە اقش دەلەگاتسياسى يرانعا قارسى قىسىمدى كۇشەيتۋدى تالاپ ەتكەن بولاتىن. بىراق ماگاتە مۇشەلەرى اقش-تىڭ بۇل تالابىن قۇپتاعان جوق. ارينە، يراننىڭ ۋران بايىتۋ ءىسىن قايتادان قولعا الۋى ماگاتە-ءنى دە الاڭداتادى. الايدا ساراپشىلار بۇدان كەلەر قاۋىپتىڭ جوق ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. «يراننىڭ يادرولىق كەلىسىمدى ساقتاماي، ۋران بايىتۋ ءىسىن جالعاستىرعانى قاۋىپ توندىرمەيدى. ويتكەنى يادرولىق بومبانى جاساپ شىعارۋ ءۇشىن ۋران بايىتۋدى كەم دەگەندە 90 پروتسەنتكە ءوسىرۋ كەرەك. ال يران تەك ءتورت پروتسەنتتەن بەس پروتسەنتكە دەيىن كوتەردى. سوندىقتان بۇعان قاتىستى الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق»، – دەيدى حالىقارالىق ەكونوميكا ساراپشىسى ماحدي گودسي.

ءدال قازىرگى ۋاقىتتا اقش سىنىققا سىلتاۋ ىزدەپ جۇرگەن سياقتى. ويتكەنى يراننىڭ ءار شالىس باسقان قادامىن اڭدىپ، جاڭا سانكتسيا ەنگىزۋگە ءازىر وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان پارسى شىعاناعىنداعى احۋال دا كۇردەلەنىپ بارادى. ەۋرووداق تا ازىرگە بۇل ماسەلەگە قاتىستى ناقتى شەشىم قابىلداماعان ءتارىزدى. سوندىقتان يران توڭىرەگىندەگى ماسەلەنىڭ قالاي شەشىلەرى ءالى دە بەلگىسىز بولىپ قالماق.

اسەل انۋاربەك

«تúrkistan»

سوڭعى جاڭالىقتار