4 شىلدە 2019, 12:53 363 0 نۇر وتان دينارا مىڭجاسارقىزى

«نۇرلى جولعا» قوسىمشا قاراجات قاراستىرىلدى

پرەمەر-مينيستر اسقار مامين وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن بىرقاتار بيۋدجەتتىك باعدارلامانىڭ اكىمشىلەرى قازىنانىڭ قاراجاتىن تولىعىمەن يگەرمەي وتىرعانىن ايتىپ، وسى باعىتتا جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەت جانە قارجىنى ۋاقىتىندا يگەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن ايتقان.

ول «نۇرلى جول»، «نۇرلى جەر»، يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ۋاقتىلى ورىندالۋىن قاداعالاۋعا تاپسىرما بەرىپ، «وسى باعدارلامالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى – ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ قارقىنىن ارتتىرۋعا بارلىق كۇش-جىگەردى جۇمساۋى كەرەك» دەگەن. سەبەبى، جولداردىڭ ساپاسى حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنە، ەكونوميكانىڭ دامۋىنا عانا اسەر ەتىپ قويماي، سونداي-اق، ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جاي-كۇيىندە دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. كولىك جولدارى كەڭەيگەن سايىن مەملەكەتتىڭ وركەندەۋىنىڭ، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاڭا كوكجيەكتەرى، زور مۇمكىندىكتەرى اشىلا تۇسەدى. كولىكسىز ونەركاسىپ كاسىپورىندارى قالىپتى جۇمىس ىستەي الماسى، جابدىقتاۋ مەن جەتكىزىلىمدەر جۇزەگە اسپاسى، وڭىرارالىق ساۋدا العا باسپاسى انىق. ال جاقسى جولدارسىز كولىكتىڭ دە ادىمى اشىلمايدى. جاڭا ەكونوميكالىق اۋداندار مەن كەن ورىندارىن يگەرۋدە دە اۆتوكولىك جولدارىنىڭ ماڭىزى ۇلكەن. ونسىز مەملەكەتتىڭ قورعانىس قابىلەتى دە قامتاماسىز ەتىلمەيدى. وسىلايشا، اۆتوجولداردىڭ احۋالى بەلگىلى ءبىر شامادا مەملەكەتتىڭ وركەنيە

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، اۆتوجولداردىڭ دامۋ قارقىنى ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋ سەرپىنىنە سايكەس بولۋعا ءتيىس. 2019 جىلعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ساپاسى بويىنشا مەملەكەتتەر رەيتينگىندە (Quality of roads) قازاقستان 138 ەلدىڭ ىشىندە 115-ورىنعا ورنالاستى. بيىلعى جىلى دا بىرنەشە جىل قاتارىنان بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى كوشباسشى اتاندى. «وندىققا» سونداي-اق، سينگاپۋر، شۆەيتساريا، گونكونگ، نيدەرلاندى، جاپونيا، فرانتسيا، پورتۋگاليا، اۆستريا جانە اقش كىردى. بۇلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جەر اۋماعى شاعىن مەملەكەتتەر. ال قازاقستانداعى جولداردىڭ ساپاسىن ساراپشىلار موڭعوليا، ۋگاندا، ەفيوپياداعىدان دا تومەن باعالادى. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەر دە رەيتينگتىڭ سوڭعى جاعىنا جايعاستى. ماسەلەن، رەسەي 114-ورىندا تۇر. تەك ارمەنيا عانا جوعارىراق، 85-ورىنعا تۇراقتادى. مامانداردىڭ بايلامىنشا، الەمدەگى ەڭ ناشار جولدار گايتي، كونگو جانە ماۋريتانيادا ەكەن. ايتا كەتۋ كەرەك، دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم جىل سايىن الەمدەگى ەكونوميكانىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ءتول بايانداماسى اياسىندا تورتكۇل دۇنيەدەگى تاۋەلسىز ەلدەر جولدارىنىڭ ساپاسى تۋرالى دەرەكتەر جينايدى. ول جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىككە (Global Competitiveness Report) ىقپال ەتەتىن كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى سانالادى. بۇل رەتتە ساراپشىلار ءبىر ەلدىڭ بۇكىل اۋماعىنداعى جول جابىنعىسىنىڭ ساپاسىنا ورتاق باعا بەرەدى. ايتسە دە، يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى رومان سكلياردىڭ دەرەگىنشە، «باسەكەگە قابىلەتتىلىك جاھاندىق يندەكسىندە» اۆتوموبيل جولدارى جاعدايىنىڭ رەيتينگى ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا قازاقستان 59-ورىندا. سونىمەن بىرگە، ول «ارنايى ساۋالناما تاسىلىنە سايكەس، حالىقتىڭ جەرگىلىكتى جولداردىڭ جاعدايىنا قاناعاتتانۋ دەڭگەيى بويىنشا قازاقستان نەبارى 106-ورىندا تۇرعانىن» راستادى. قازاقستاندا اۆتوكولىك جولدارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى شامامەن 146 مىڭ شاقىرىمنان اسادى. ايتكەنمەن، سونىڭ 96 مىڭ شاقىرىمى عانا ورتاق پايدالانۋعا بەرىلگەن اۆتوكولىك جولدارىنىڭ جەلىسى سانالادى. ونىڭ ۇلكەن بولىگى جوندەۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدى قاجەت ەتەدى.

رەسپۋبليكا جولدارىنىڭ ۇلكەن بولىگى كەڭەس كەزىندە، وتكەن عاسىردىڭ 60-80 جىلدارىندا سول زامانداعى نورماتيۆتىك تالاپتارعا سايكەس جوبالانىپ، سالىنعان. «الايدا كەڭەس وداعىندا ءاۆتوموبيلدىڭ ءار بىرلىگىنە تۇسەتىن جۇكتەمە 6 توننادان اسپايتىن دەڭگەيدە بەكىتىلەتىن. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىش 8-10 تونناعا دەيىن ءوستى. 2005 جىلدان بەرى ەلى-مىزدەگى جول قۇرىلىسى مەن رەكونسترۋكتسيا 13 تونناعا دەيىنگى جۇكتەمە ەسەبىمەن جۇرگىزىلۋدە. قازاقستان ارقىلى وتەتىن بارلىق حالىقارالىق دالىزدە جول ساپاسى ءى-ءىى تەحنيكالىق ساناتتان تومەن ەمەس»، – دەيدى ەكونوميست عالىم ميرا كوشىموۆا.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستان 12,5 مىڭ شاقىرىم اۆتوجولدى جاڭادان توسەدى جانە رەكونسترۋكتسيالادى. جۇزەگە اسىرىلۋى تامامدالۋعا تاياعان «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا دا ءبىراز جۇمىس اتقارىلدى. بۇگىندە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ەلدەگى جولداردى جاقسارتۋ بويىنشا ەل پرەزيدەنتى قويعان مىندەتتى ىسكە اسىرۋعا كىرىسۋدە.

«ءبىزدىڭ ۆەدومستۆو سايلاۋالدى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا ەكى باعىت بويىنشا جاۋاپتى بولىپ بەلگىلەندى: بۇلار – «قولجەتىمدى باسپانا» جانە «ءبىرىنشى كلاستى ينفراقۇرىلىم». 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىز 2020-2025 جىل­دارعا ارنالعان ءۇش نەگىزگى مەملەكەت­تىك باعدارلامانى، اتاپ ايتقاندا، «نۇرلى جول»، «نۇرلى جەر» جانە يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلامالارىن ازىرلەپ، قابىلداۋعا ءتيىسپىز. قازىر بارلىق ءۇش باعدارلاما دايىن جانە كەلىسۋ ساتىسىنا شىقتى»، – دەيدى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى ر.سكليار. ونىڭ مالىمەتىنشە، جاڭا «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا شامامەن 7 مىڭ شاقىرىم جولدى قايتا جاڭارتۋ جوسپارلانۋدا. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەر دە رەيتينگتىڭ سوڭعى جاعىنا جايعاستى. ماسەلەن، رەسەي 114-ورىندا تۇر. تەك ارمەنيا عانا جوعارىراق، 85-ورىنعا تۇراقتادى. مامانداردىڭ بايلامىنشا، الەمدەگى ەڭ ناشار جولدار گايتي، كونگو جانە ماۋريتانيادا ەكەن. بۇدان بولەك 11 مىڭ شاقىرىم رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتو-جولداردى جوندەۋ قاراستىرىلعان.

– جەرگىلىكتى ماڭىزى بار 35 مىڭ شاقىرىم اۆتوجولعا بارلىق جۇمىس تۇرلەرى، ياعني جوندەۋ، قۇرىلىس جانە رەكونسترۋكتسيا جۇرگىزىلەتىن بولادى. ناتيجەسىندە، 2025 جىلعا قاراي جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق جاعدايداعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ ۇلەسى 100%-عا دەيىن، ال ءدال وسىنداي جاعدايداعى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردىڭ ۇلەسى 95%-عا دەيىن جەتەدى، – دەيدى مينيستر ر.سكليار. مينيسترلىكتىڭ دەرەگىنشە، جەرگىلىكتى جەلىلەردەگى جولدارعا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن تەڭ نەگىزدە 150 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى تارتىلدى. بيىل قوسىمشا قاراجاتتىڭ ءبولىنۋى ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ كولەمى 200 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلۋدا. ناتيجەسىندە، 2025 جىلدىڭ اياعىنا قاراي 35 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جول جوندەلۋگە ءتيىس. جولداردى جوندەۋ بويىنشا جوبالار تىزبەسى جاسالعان. مۇنداعى نەگىزگى كۇش اۋىلدىق ەلدىمەكەندەردى دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر. بيىلعى جىلى جول-قۇرىلىس جۇمىستارىنا 100 مىڭنان استام ادام جۇمىلدىرىلۋدا. سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى جەلىلەردە 20 مىڭعا جۋىق ادام «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» تاپتى. الدا قوسىمشا 5 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى دەپ جوسپارلانعان. ۇكىمەتتىڭ بيىلعى ناۋرىزداعى ءبىر وتىرىسى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ الدىن الا قورىتىندىلارىنا ارنالعان بولاتىن. سوندا حابارلانعانداي، 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» اياسىندا كەڭ اۋقىمدى اۆتوجول جوبالارىن ىسكە اسىرۋ جالعاسۋدا. مەمباعدارلامانى ىسكە اسىرۋ باستالعالى بەرى ونىڭ اياسىندا 2 400 شاقىرىم رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جول توسەلگەن جانە قايتا جاڭعىرتىلعان. بيىل 4 400 شاقىرىمداي جول قايتا جاڭعىرتىلادى. سونىڭ ىشىندە قاراعاندىدان الماتىعا دەيىنگى جانە اقتوبەدەن رەسەي شەكاراسىنا دەيىنگى (استراحانعا قاراي) جول تەلىمدەرىندە قۇرىلىس جۇمىستارى باستالۋدا. ءمينيستردىڭ سەندىرۋىنشە، جىل سوڭىندا رەكونسترۋكتسيالانعان 654 شاقىرىم اۆتوجولدا قوزعالىستى اشۋ جوسپارلانىپ وتىر: ۇزىندىعى 441 شاقىرىمدىق «نۇر-سۇلتان–پاۆلودار»، 85 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتاتىن «بەينەۋ–اقجىگىت»، 80 شاقىرىمدىق «ششۋچينسك–زەرەندى»، 73 شاقىرىمدىق قاشىقتىقتى بايلانىستىراتىن «جەتىباي–جاڭاوزەن»، 20 شاقىرىمدىق توتەلەي جولدى اشاتىن «تاسكەسكەن–باقتى» جوبالارى بويىنشا جۇمىستار تولىعىمەن اياقتالاتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان پرەزيدەنتى قىزمەتىنە رەسمي كىرىسۋ راسىمىندەگى سويلەگەن سوزىندە وسى سالانى دامىتۋ ماسەلەسىنە جەكە توقتالدى. – ماڭىزدى، حالىقتى مازالايتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جولداردىڭ ساپاسى. سول سەبەپتى، اۆتوجولداردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ – ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى، – دەدى ق.توقاەۆ.

توعجان تولەگەن

سوڭعى جاڭالىقتار