11 شىلدە 2019, 10:19 709 0 ەكونوميكا اسەل انۋاربەك

قارجىلىق ساۋاتتىلىعىمىز قاشان كوتەرىلەدى؟

بار تاپقان-تايانعانىن تويعا شاشاتىن ءبىر حالىق بولسا، ول – قازاق. ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرسە دە، توي جاساۋ تەك قازاقتىڭ قولىنان كەلەتىن شىعار. مۇنداي جاعدايدا قولىندا قاراجاتى جوق جاندارعا نەسيە كومەككە كەلەدى. ميلليونداپ نەسيە الىپ، ونى تويعا شاشىپ جىبەرىپ، كەيىن بانككە بەرەشەك بولىپ جۇرگەندەر كوپ-اق. سوڭعى رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك، قازاقستاندا ءاربىر ونىنشى ادام تۇتىنۋشىلىق نەسيەنى توي جاساۋ ءۇشىن الىپتى.

جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ قاجەت

جاسىراتىنى جوق، قازىرگى ۋاقىتتا نەسيە الىپ توي جاساۋ ادەتتەگىدەي جاعدايعا اينالدى. ال وتباسىلىق ءومىر­دى قارىزدان باستايتىن جاس وتباسىلاردىڭ بولاشاعى قانشالىقتى جارقىن بولماق؟

حالىق تۇتىنۋشىلىق كرەديتتىڭ 9,5 پايىزىن تويعا الادى. وتكەن اپتادا سەنات وتىرىسىنا قاتىسقان ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ وسىنداي ستاتيستيكالىق مالىمەتپەن ءبولىستى. ۇلتتىق بانك توراعاسى بۇنى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتسىزدىعىمەن بايلانىستىرادى. بۇدان بىلاي قازاقستاننىڭ قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسىپ، بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرماق.  «راسىندا حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنا قاتىستى ماسەلەنى شەشۋ مۇمكىندىگىن جىبەرىپ الدىق. «توي-كرەديت» دەگەن فورما سەكىلدى. حالىق  ءوز قاجەتتىلىگى ءۇشىن الىپ وتىرعاندىقتان، تىيىم سالىنبايدى. بىراق بىزگە   ونىڭ كولەمى مەن سانىن رەتتەۋ قاجەت»،  – دەيدى قر ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ. ونىڭ ۇستىنە، قازىر نەسيە الۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە از. جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ازدىعى تەك تويعا نەسيە الاتىنداردا عانا ەمەس. يپوتەكا،  اۆتونەسيە، كاسىپ ءۇشىن الىنعان نەسيەنى ەسەپتەمەگەندە تەك تۇتىنۋشىلىق  نەسيە بويىنشا حالىق قارىزى 4 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. حالىقتىڭ 27 پايىزى  بانككە بەرەشەك.

ءبىر جىلدارى پرەزيدەنت اكىمشى­لى­گىنىڭ جەتەكشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تۇرعان جىلدارى نەسيەنى دۇرىس پايدالانباۋشىلاردى جازالاۋ كەرەكتىگىن ايتقان بولاتىن. ويتكەنى ەلىمىزدە قارىزدانىپ توي جاساۋشىلاردىڭ كوبى وڭتۇستىكتەن ەكەن. «نەسيە الۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەت. ول ءۇشىن جاۋاپسىز نەسيە الۋشىلاردىڭ ناقتى ءتىزىمى جاسالىپ، نەسيە بيۋرولارىنا وتكىزىلۋى كەرەك. بۇل ارقىلى ءبىز كاسىپكەرلىك ءۇشىن 3 ميلليون تەڭگەگە دەيىنگى شاعىن نەسيە الىپ، ونى تۋىسىنىڭ تويىنا جۇمساعان ادام ەندى قايتىپ ەشقاشان نەسيە الا المايتىن جۇيەگە قول جەتكىزەمىز»، – دەپ قاداپ ايتقان قىرىمبەك ەلەۋۇلى.

بانكتەردىڭ نەگىزگى تابىس كوزى – نەسيە. سوندىقتان، حالىققا نەسيە العىزۋ ءۇشىن كەز كەلگەن ارەكەتكە بارادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن قالا كوشەلەرىندە جارقىراپ تۇرعان جارنامالار دا ادامدى نەسيە الۋعا يتەرمەلەيتىندەي-اق. جارناما دەمەكشى، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا بىشكەكتە بانك عيماراتتارىنىڭ الدىندا «تويگو كرەديت البا!» («تويعا نەسيە الما!») اتتى جازۋ پايدا بولعانىن بۇكىل اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازعان ەدى. ونى اسفالتقا بەلسەندى سۋرەتشىلەر جازىپ قالدىرعان. «بۇل جازۋلاردىڭ كوبىن ادەيى بانككە بارار جولعا جازدىق. بانك قىزمەتىنە ەشقانداي قارسىلىعىمىز جوق. كرەديت الۋعا كەلگەن ادام ءبىزدىڭ مەسسەدجىمىزدى كورىپ ويلانسا ەكەن»، – دەيدى اكتسيانى ۇيىمداستىرۋشىلار. ولار ازاماتتاردىڭ توي ءۇشىن كرەديت الاتىنىنا الاڭدايتىنىن جەتكىزدى. «ادامدار بيزنەس باستاۋ ءۇشىن ەمەس، توي جاساۋ ءۇشىن كرەديت الادى. سوسىن قارىزعا باتىپ كەتەدى. جاس جۇبايلار كرەديتتى جابۋ ءۇشىن شەتەلدە جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. ءبىز، سۋرەتشىلەر، اعالارىمىز بەن اپكەلەرىمىز توي مەن جەرلەۋ ءراسىمىن جاساۋ ءۇشىن كرەديت الىپ، بەس جىل بويى قينالىپ جۇرگەنىن كوردىك»، – دەيدى ۇيىمداستىرۋشىلار.

ال ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر، بونۋستار، تومەنگى پايىزداردى جارنامالاردا جارقىراتىپ كورسەتىپ، ەلدىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ جىبەرەدى. سەبەبى بانكتەردىڭ باسىم بولىگى كوممەرتسيالىق پايدا تابۋدى عانا كوزدەيدى. ال قاراپايىم حالىق جوعارى پايىزدىق ۇستەمەمەن العان نەسيەسىن قايتارا الماي، بانك الدىندا بەرەشەك بولىپ قالۋدا.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرنەشە جىل بۇرىن: «توي جاساۋ ءۇشىن جىگىتتەر جاعىنان نەسيە الادى، قىزدىڭ اتا-اناسى ءوزى جاعىنان نەسيە الادى. سوڭىندا سول تويعا العان نەسيەنى جاستاردىڭ موينىنا ءىلىپ قويادى»، – دەگەن بولاتىن. راسىمەن دە، قازىر نەسيە – توي وتكىزۋدىڭ بىردەن ءبىر قارجى قۇرالىنا اينالدى.

بانكتەن ميلليونداپ نەسيە الىپ، توي جاساپ، سودان كەيىن جىلداپ سول قارىزىنان قۇتىلا الماي جۇرگەن قانشاما قازاق بار؟! ارينە، قازاقتى تويدان ايىرماسىن دەپ تىلەيمىز. الايدا توي جاساۋدىڭ دا ءوز ەسەبى بار ەمەس پە؟ قارىزدانىپ توي جاساۋ تەك قازاققا عانا ءتان قاسيەت شىعار. كەز كەلگەن قازاق بالاسىنىڭ مارتەبەسى بيىك، مەرەيى ۇستەم بولۋى ءۇشىن بارىن سالادى. قالتاسى تەسىك، تابىسى ماردىمسىز قاراشا دا مۇنداي كەزدە ويلانباستان بانكتىڭ ەسىگىن قاعادى. سوڭعى ۋاقىتتاردا استا-توك توي جاسايتىندار كوبەيىپ كەتتى. تابىسى جەتىپ، قالتاسى قالىڭداعان ازاماتتاردىڭ اعايىن-تۋعان، دوس-جاراننىڭ باسىن قوسىپ، ۇلكەن توي وتكىزۋىنە ەشكىم دە قارسى ەمەس. بىراق شاماسى جەتپەسە دە، بانكتەن العان قارىزىن تويعا شاشاتىنداردىڭ ارەكەتىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟ شەتەلدىك بانكتەر قازاقستاندىقتاردىڭ ۇيلەنۋ تويىنا قانشا قارجى جۇمسايتىندىعىن ەسەپتەپ، ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە، دۋمانداتىپ توي جاساۋعا كەمىندە 2-3 ميلليون تەڭگە كەتەتىنى انىقتالعان.  ءبىر كۇندىك  قۋانىش ءۇشىن قانشاما جىل نەسيە تولەپ جۇرگەندەر دە از ەمەس.  ءبارى دە  بىلايعى جۇرتقا «جۇرتتان قالماۋ كەرەك» دەگەن جالعان نامىس پەن داڭعوي تۇسىنىكتەي كورىنەدى. قوماقتى قارجىنى قارىزعا الىپ توي جاساعان وتباسىلار كەيىن العان نەسيەسىن قايتارا الماي، جانۇيادا ۇرىس-كەرىس تۋىنداپ، شاڭىراقتارىنىڭ شايقالۋىنا اكەلىپ جاتقان جايتتار دا جوق ەمەس.

جالپى، ەلىمىزدە نەسيە الاتىنداردىڭ جارتىسىنان استامى كەلىن الاردا، قىز ۇزاتاردا قارىزداناتىندار ەكەن. سول سەبەپتى، ەكونوميستەر قازاقستاندىقتارعا ەڭ الدىمەن، توي وتكىزۋدەن باس تارتۋ قاجەتتىگىن ايتادى. باسىندا باسپاناسى جوق، پاتەردەن پاتەرگە كوشىپ جۇرسە دە، بالالارىنىڭ تويلارىن، ءتىپتى، كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەردىڭ تۋعان كۇندەرىن دە ۇلكەن مەيرامحانالاردا وتكىزەتىندەر قاتارى جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى.

نەسيەگە توي جاساپ، تەمىر تۇلپار ءمىنىپ، ءبىر كۇندىك قۋانىش ءۇشىن جىلدار بويى مەملەكەت الدىندا بورىشكەر اتانۋدان حالىقتىڭ اۋلاق بولعانى ءجون. ونىڭ ۇستىنە، العان قارىزدى بانكتەرگە ەسەلەپ قايتارۋ كەرەكتىگى تاعى بار.

جالپى، قوناقتاردان جينالعان «سىيلىقتارمەن» نەسيەنى جابۋ – وتە سيرەك. نەسيەنى  توي جاساردا الۋىن الىپ، قايتاراردا قيماي-قيماي بەرەتىنىمىز راس.  ال  بىرنەشە جىل توي قارىزىن قايتارۋ شاڭىراق قۇرعان جاستاردىڭ بولاشاق ومىرىنە كەلەڭسىزدىك اكەلمەۋىنە كىم كەپىل؟ ويتكەنى بۇگىندە جاس وتباسىلاردىڭ اجىراسۋى جيىلەپ كەتتى. ونىڭ ىشىندە شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنا الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ، قارجىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەبەپ بولاتىنى ءجيى ايتىلادى.

ونىڭ ۇستىنە، شاريعاتتا دا ىسىراپشىلدىق پەن ىنساپسىزدىققا تىيىم سالىنعان.  قۇران اياتىندا  «ءىشىپ-جەڭدەر، بىراق ىسىراپشىلدىق بولماسىن، ويتكەنى اللا تاعالا داراقى، ىسىراپشىل ادامدى قولدامايدى. سەبەبى ىسىراپقور – ءازازىلدىڭ اعاسى» دەلىنگەن. سوندىقتان جاعداي كەلمەسە، قىسقا ءجىپتىڭ كۇرمەۋگە كەلمەيتىنىن ۇمىتپاعان ابزال. كورپەگە قاراي كوسىلۋدى ۇيرەنگەننىڭ ايىبى جوق. بارعانشا قوناق ۇيالادى، كەلگەن سوڭ ءۇي يەسى ۇيالادى. دەسەك تە، قازاق حالقى بار كەزدە توي دا جالعاسىن تابا بەرەدى. بىراق ىسىراپشىلدىققا، داراقىلىققا سالىنباعان ءجون.

 

اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار