11 شىلدە, 10:08 885 0 ادەبيەت احمەت ومىرزاق

Cىيلىققۇمارلىقتىڭ سىرى نە؟

اباي سىناعان تەرىس ادەتتەن تىيىلا الامىز با؟

ءبارىمىز مەكتەپتە وقىپ جاتتاپ العان جانە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمىزدەن شىقپايتىن اباي ولەڭدەرىن ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ كورەيىكشى، ماسەلەن، «اسەمپاز بولما ارنەگە». سونىڭ ىشىندە مىناداي جولدار بار ەدى عوي:

پايدانى كورسەڭ باس ۇرىپ،

ماقتاندى ىزدەپ، قايعى الما.

ءمىنىڭدى ۇرلاپ جاسىرىپ،

مايدانعا تۇسپەي بايگە الما.

 

وزىڭدە بارمەن كوزگە ۇرىپ،

ارتىلام دەمە وزگەدەن.

كۇندەستىگىن قوزدىرىپ،

ازاپقا قالما ەزبەدەن.

وسەم دەگەن، بولاشاعىمدى كوركەيتەم دەگەن ادامنىڭ ەسىنەن ءبىر ءسات تە شىقپاۋى ءتيىس، سانالىعا ناعىز رۋحاني قۇبىلاناما بولاتىن ءسوز ەمەس پە وسى؟ بىراق اباي ايتتى ەكەن دەپ، ءسوزدىڭ دۇرىسى وسى-اۋ دەپ، شىندىققا باسىن اۋىرتىپ جۇرگەن جۇرت بار ما بۇگىندە؟ ماسەلەن، سىيلىققۇمارلار...

سىيلىق – قايسىبىر سالاعا لايىقتى ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالاردىڭ قىزمەتىن باعالاپ، رۋحاني تۇرعىدان ماراپاتتاۋ قۇرالى عوي. ادامزات قوعامىندا قاۋىمداسىپ ءومىر ءسۇرۋ باستالعالى بار سىيلىق دەگەن نارسە، بالكىم، و باستا جۇرتتىڭ ءبارى جاقسى كورگەن ءبىر تۇلعانىڭ دارەجەسىن كوتەرۋ ءۇشىن ويلاپ تابىلعان بولار. الايدا ۋاقىت وتە كەلە ول جارامساقتىقتىڭ قۇرالىنا اينالىپ كەتكەندەي. جاي سىيلىق بەرىپ، تىلەكتەستىگىن ءبىلدىرۋ نەمەسە جۇرت الدىندا لايىقتى تۇلعانىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن سىي جاساۋدىڭ جىلدار وتە كەلە مەملەكەتتىك ماراپات دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى – وسكەن قوعامنىڭ بەلگىسى بولسا، بىرەۋدىڭ جولىن كەسۋ ارقىلى دەگەنىنە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋشىلاردىڭ سىيلىقتى پارا دەگەن پالەگە اينالدىرىپ جىبەرۋى ادامزات قوعامىنىڭ قاسىرەتى...

ءبىر نارسە بار، ەشكىم ەشكىمنىڭ نيەتىنە توسقاۋىل، قىزىققانىنا كەدەرگى بولۋعا حاقىسى جوق. بىراق قوعامدا سىيلىققۇمارلىقتىڭ ءورشۋى – ادام ساناسىنان پاراساتتىڭ شەگىنۋىنە، ۇساقتىق پەن ىرىلىكتىڭ اراسىنداعى ايىرمانىڭ جوعالۋىنا جەتكىزبەي قويمايدى.

ارينە، سىيلىقتىڭ ءتۇرى كوپ، بىراق ەلگە بەلگىلىرەگى – ادەبيەت پەن ونەرگە قاتىستى بەرىلەتىن سىيلىقتار. جۇرتتىڭ سىيلىق ماسەلەسىندە ايتار اڭگىمەسىنىڭ كوبى دە وسى ماڭايدا.

جاسىراتىن نەسى بار، كەڭەستىك كەزەڭدە ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى باسەكەلەستىك، ءتىپتى، ساياسي سيپات الىپ كەتكەنى بار. ءبىر مەملەكەت قۇرامىنداعى قايسى رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك دارەجەنى كوپ يەلەنگەنى، قايسىسىنا سىباعا از بۇيىرعانى جايىنداعى كورسەتكىش سول ەلدەردىڭ مارتەبەسىنىڭ بيىكتىگىندەي، ابىرويىنىڭ اسقاقتىعىنداي كورىنگەنى راس.

باسقانى بىلاي قويعاندا، ءتورت تومدىق «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى ءۇشىن كسرو مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولعان قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار ومارحانۇلى اۋەزوۆ ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ عانا ەمەس، قازاقستاننىڭ ابىرويىن كوتەرگەن تۇلعا بولدى. سول سياقتى جامبىل جاباەۆ، ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ، جۇبان مولداعاليەۆتاي قالامگەرلەرىمىزگە كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، مۇحتار شاحانوۆتاي اقىندارىمىزعا بۇكىلوداقتىق لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ بەرىلۋى – سول تۇستا ۇلكەن ابىروي بولعانى راس. ويتكەنى ول كەزدە سىيلىق، وتە سيرەك جاعدايدا بولماسا، نەگىزىنەن تالانتتى، لايىقتى قالامگەرلەرگە بەرىلەتىن. ورتالىقتان عانا ەمەس، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە بەرىلەتىن سىيلىقتارعا دا بەرۋ كەزىندە قاتاڭ تالاپ قويىلاتىن. ماسەلەن، قازاق اقىن-جازۋشىلارىنا 26 جىل بويى (1964-1990)  بەرىلگەن قازاق­ستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىن قاراپ كورەيىك:

ولجاس سۇلەيمەنوۆ، ءانۋار ءالىم­جانوۆ ساتتار ەرۋباەۆ (قايتىس بولعان سوڭ بەرىلدى), قادىر مىرزاليەۆ (قادىر مىرزا ءالي), جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ، تۇمانباي مولداعاليەۆ، نادەجدا لۋشنيكوۆا، مۇحتار شاحانوۆ، تولەگەن ايبەرگەنوۆ (قايتىس بولعان سوڭ بەرىلدى), ساعات اشىمباەۆ، ورالحان بوكەەۆ (ورالحان بوكەي), كۇلاش احمەتوۆا، روللان سەيسەنباەۆ،

باققوجا مۇقاي، اسقار ەگەۋباەۆ، ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ (ۇلىقبەك ەسداۋلەت), باقىتجان قاناپيانوۆ، بايبوتا سەرىكباەۆ (بايبوتا قوشىم-نوعاي), ەرىك اسقاروۆ، ەسەنعالي راۋشانوۆ،  تۇرسىنجان شاپاي.

قاراپ وتىرساڭىز، كىلەڭ قازاقتىڭ تالانتتى قالامگەرلەرى. بۇل ول تۇستاعى سىيلىق ماسەلەسىندە قاتال سۇرىپتاۋدىڭ عانا ەمەس، ءادىل باسەكەلەستىكتىڭ دە كورىنىسى سەكىلدى. ارينە، بۇل سىيلىققا ىلىنبەي قالعان تالانتتار از ەمەس، دەسەك تە، العانداردى وسال دەي المايمىز.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ادەبي سىيلىقتاردىڭ اتى دا، دارەجەسى دە وزگەردى. بۇرىنعى رەسپۋبليكالىق سىيلىقتار مەملەكەتتىك سىيلىقتارعا اينالدى. الايدا ءبىر كەزدەگى قاتال سۇرىپتاۋ مەن ىرىكتەۋلەر ادىرا قالىپ، مەملەكەتتىك سىيلىق بەرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن (وندا كوميسسيا قۇرامىنا كىرەتىن بەلگىلى ءبىر سالانىڭ بىلگىرلەرى مەن باسقا سالانىڭ ماماندارىنىڭ داۋىس كۇشى بىردەي) بەرىلىپ جاتقان سىيلىقتاردا جىل سايىن بەدەل قالماي بارا جاتىر. ءتىپتى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ ەكى جىل سايىن پايدا بولاتىن جاڭا لاۋرەاتتارىن حالىق مىسقىلمەن قارسى الاتىن جاعدايعا جەتتى. بۇعان ءتۇرلى سايتتار مەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالاردى وقىساڭىز كوز جەتكىزەسىز...

جالعاندا سىيلىقتان قاشقان قادىردەن جامان نارسە بار ما؟

ءبىر كەزدە ەكى جىلدا ءبىر بەرىلەتىن سىيلىققا، سالا بويىنشا العاندا، ءبىر نە ەكى ادام عانا يە بولاتىن. ال قازىر شە؟ كەزىندە مارتەبەسى جوعارى بولعان حالىق­ارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ» ءبىر رەتتە 42 ادامعا، تاعى ءبىر رەتتە 19 ادامعا بىردەن بەرىلۋى، سول سياقتى اتىراۋ وبلىستىق ماحامبەت اتىنداعى سىيلىقتىڭ وسىدان از عانا ۋاقىت بۇرىن جيىرماعا جۋىق ادامعا ءبىر مەزگىلدە ۇلەستىرىلۋى ماراپاتتىڭ قادىرىن كەتىرگەننەن باسقا نە بولسىن؟ بۇگىندە ءتىپتى، لاۋرەات ەمەس قالام­گەردىڭ ءوزى جوق سياقتى...

سىيلىقتى تالانتتى مويىنداۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى سەكىلدى كورگەنىمىز سونداي، حالقىنا ءسوزى بەلگىلى، ەشبىر رەسمي مويىنداۋسىز-اق ۇلتى ۇلى دەپ تانىعان مۇقاعالي ماقاتەۆ پەن اسقار سۇلەيمەنوۆكە، جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ پەن ءشامشى قالداياقوۆقا قايتىس بولعاننان كەيىن بالەن جىل وتكەندە مەملەكەتتىك سىيلىق بەرگىزدىك. سول كەرەك پە ەدى؟ بالا-شاعاسىنا ازى-كەم تيىن-تەبەن بەرىلدى دەمەسەك، ماتەريالدىق بايلىقتىڭ باقيلىق بولعان كىسىگە نە پايداسى بار؟ قايتا ولاردىڭ توردەگى باسىن ەسىككە سۇيرەپ، مارتەبەلى ماراپاتتى پىسىقتىقپەن العان كەيبىرەۋلەرمەن دارەجەسىن تەڭەستىردىك تە قويدىق...

«بايدىڭ اسىن بايعۇس قىزعانادى» دەيدى عوي، ءبىز جۇرتتىڭ نەشە رەت سىيلىق العانىندا، قالاي العانىندا شارۋامىز جوق، بىراق سىيلىققۇمارلاردىڭ وزدە­رى­نىڭ ابىرويىن كوتەرەر ماراپاتتىڭ قادىرىن وزدەرى كەتىرىپ جاتقانىنا جانىمىز اشيدى. پىسىقتىقپەن لايىقتى ادام­نىڭ جولىن كەسىپ، بىرەۋگە ءتيىسىلى يگىلىكتى ورىنسىز يەمدەنىپ كەتۋ ارقىلى، تالانتتاردى تانىتۋعا ارنالعان – ىزگى نيەتتەن تۋعان ماراپاتتىڭ قۇتىن قاشىرۋ ادامدىققا جات ەمەي نە؟ سونىڭ كەسىرىنەن لايىقتى تۇلعالاردىڭ پالەن جىل قالام تەربەگەن ەڭبەگىن باعالاپ بەرىلگەن سىيلىقتى ول جۇرتقا كورسەتىپ ماقتانا الماسا، سىيلىقتان نە قايىر؟

جالپى سىيلىقتىڭ از بولعانىنان، كوپ بولعانى دۇرىس تا شىعار. بىراق سول سىيلىقتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز دارەجەسى بولسا... لايىق ەمەستەرگە بەرىلمەي، بارىنشا قاتال تالاپپەن، جوعارى تالعامپازدىقپەن بەرىلسە... بىراق ول ازىرگە ارمان بولاتىن ءتۇرى بار.

جالپى قازاقتىڭ سىيلىققۇمارلىعى قىزىق قۇبىلىس. بىزدە ءار كىتابى سايىن سىيلىقتى قالپاقپەن ۇرىپ الاتىندار بار، سول سياقتى جازعاندارى مىقتى بولا تۇرا كىم كورىنگەنگە بەرىلەتىن قادىرسىز سىيلىقتاردى قاناعات تۇتۋعا ءماجبۇر بولاتىندار، ءتىپتى، ەشبىر سىيلىققا ىلىنبەي وتەتىن تالانتتار دا بار. ال بۇل – سوقىر ەمەس كوزدىڭ ءبارى كورۋگە ءتيىس ادىلەتسىزدىك قوي.

وسىدان وتىز-وتىز بەس جىل بۇرىن سىيلىقتىڭ، عىلىمي دارەجە مەن اتاقتىڭ سالماعى بولدى. اكادەميك، ەڭبەك ەرى، مەمسىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى بارلىق جەردە قۇرمەتكە يە بولدى. سوندىقتان جۇرتتىڭ وعان دەگەن قىزىعۋشىلىعىن تۇسىنۋگە بولادى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە سىيلىق پەن ماراپاتتىڭ قۇنى ءتۇسىپ، قادىرى كەتە باستادى. ونى كەتىرگەن ءوزىمىز...

بۇگىندە ادەبيەت پەن ونەر، عىلىم مەن باق سالاسىندا ەكى جىلدا ءبىر، جىل سايىن بەرىلىپ جاتاتىن سىيلىقتار از ەمەس. شىن مانىندە وعان قول سوزعانداردى سىيلىقتىڭ اتى ەمەس، اقشاسى قىزىقتىرادى. تالاستىڭ كوپ بولاتىنى دا سودان. الايدا ءادىل بەرىلىپ، ەڭبەگىنە قاراي ماراپاتتاپ جاتسا قانە؟!

جالپى «مەملەكەتتىك» دەگەن دارەجەسى بار ماراپاتتار تالانتتى ادامدارعا، كوركەمدىگى جوعارى شىعارماعا، باق سالاسىندا مەملەكەتتىك يدەولوگيانى ناسيحاتتاپ، ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەندەرگە بەرىلىپ جاتسا، ونىڭ ەلگە دە قادىرى بولماس پا ەدى؟ وكىنىشكە قاراي، بىزدە ونىڭ ءبارى كەرىسىنشە سياقتى...

تاعى دا ابايعا ۇڭىلۋگە تۋرا كەلەدى... «ساقالىن ساتقان كارىدەن، ەڭبەگىن ساتقان بالا ارتىق».  وتكەندە جازۋشى قۋاندىق تۇمەنبايدىڭ گازەتتەن ءبىر ءسوزىن وقىپ قالدىم: «وسى جەردە الپىسقا كەلگەن قالامگەر ءىنىم قاليدىڭ (سارسەنباي)  باسپاسوزدە جاريالانعان «اعا دەگەن اۋرۋ بار» دەگەن ءتامسىل ءسوزى جانىمدى قالاي تىلگىلەگەنىن ايتا كەتەيىن. بۇل – ارتىق ايتىلعان ءسوز ەمەس، مەرگەننىڭ ءمۇلت جىبەرمەگەن «سنايپەر» ءسوزى. قازىر وزىڭنەن ۇلكەندى «اعا» دەپ العا سالساڭ، ول شالا بوپ بىقسيدى دا جاتادى. جاعا بولۋ قاپەرىنە كىرمەيدى، «تالقاندى مەن ءبىرىنشى جەيمىن» دەپ باس سالادى، ىنىگە «جە!» دەپ يەك قاقپايدى. ءىزىمدى باسقان ءىنىمنىڭ قارنى اشادى-اۋ دەپ استە ويلامايدى»، – دەپتى قالامگەر. ءيا، كەزىندە مەملەكەتتىك ماراپاتتى يەلەۋدە «ۇلكەندەر الدىمەن السىن» دەگەن ءپرينتسيپتىڭ بولعانىن دا ەشكىم جوققا شىعارماس. بىراق قازىر ونداي «سارىلا كۇتۋدەن»  ارىلساق تا، نەگە سونشالىق قۋانبايتىن بولدىق؟

شىمكەنت قالاسىنداعى ءبىر كەزدەسۋدە كورنەكتى قالامگەر، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تولەن ابدىكوۆ اعامىز ءسوزدىڭ رەتىنە قاراي «مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى بولعانعا ماقتاناتىن زامان ءوتىپ كەتتى عوي. جۇرتتىڭ سىنىنا ءجيى ۇشىراپ جۇرگەن سول قۇرعىر سىيلىق... مەندە دە بار» دەگەن ەكەن. ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن ماراپات تۋرالى حالقىنا سىيلى، جازعاندارىنىڭ كوركەمدىگى جوعارى ساناۋلى جازۋشىمىزدىڭ ءبىرى سولاي دەۋگە ءماجبۇر بولسا، باسقالارىنا نە جورىق؟

... وتكەندە 19 ادامنىڭ ءبىرى بولىپ «الاش» سىيلىعىنا قولى جەتكەن ءبىر اقىن اعامىزبەن سىيلىق العان كۇنى تاكسيدە بىرگە قايتقانىمىز بار. سوندا،   لاۋرەات بولعانىمەن قۇتتىقتاپ، لەبى­زى­مىزدى بىلدىرگەنىمىزدە: «قادىرى كەتىپ قالعان سىيلىق قوي... تەك ەلگە بارعاندا «پالەن سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى» دەگەن اتى ءۇشىن كەرەك دەمەسەڭ...» دەپ قويدى سالقىن عانا. ايتا بەرسەك، بۇدان باسقا دا مىسال كوپ. بىراق... وسىنىڭ ءبارى نەگە وسىلاي؟ شىنىمەن قادىرىمىزدى كەتىرە تۇسەتىن پالەگە قول سوزۋدان ارىلا المايمىز با؟ سىيلىق – قادىرلى بولسا عانا سىيلىق ەمەس پە؟ ال ونىڭ قادىرىن كەتىرىپ جۇرگەن تاعى ءوزىمىز بولساق...

...ەگەر اباي ءتىرى بولعاندا، «سابىرسىز، ارسىز، ەرىنشەك، سىيلىققۇمار جالماۋىز» دەپ ولەڭىن قايتا جازار ما ەدى، قايتەر ەدى؟

P.S.

سوڭعى ءجۇز جىلدىقتا ءتان دەرتىنىڭ ءتۇرى كوبەيسە دە، ونى ەمدەۋدىڭ دە جولدارى تابىلىپ جاتىر. بىراق قازاققا ءسىڭىستى بولىپ بارا جاتقان ءتۇرلى تەرىس ادەتتەردىڭ قاسىنا «سىيلىققۇمارلىق» دەگەن جان دەرتى قوسىلىپ، ونسىز دا ىنتىماعى اۋمالى-توكپەلى از ەلدى جىككە ءبولۋدىڭ قۇرالىنا اينالسا، ودان قاۋىپتى نارسە جوق. ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن سىيلىققۇمارلىقتان ارىلۋ دا ءبىر جاقسىلىق شىعار...

احمەت ومىرزاق

«تúrkistan»

سوڭعى جاڭالىقتار