5 شىلدە, 12:20 681 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ارۋاقتار قازاقى ۇعىمى جانە عىلىمي سيپاتتاماسى

ءبىلىمپازداردىڭ ايتۋىنشا، كوزگە كورىنەتىن توعىز مىڭ، كوزگە كورىنبەيتىن توعىز مىڭ، نەبارى ون سەگىز مىڭ عالام بار. كوزگە كورىنبەيتىن عالامنىڭ ءبىرى – ارۋاقتار. اراب تىلىندە «ارۋاق» – «رۋح» دەگەن ءسوزدىڭ كوپشە فورماسى، كوپتىك ماعىنانى بىلدىرەدى. حالىق رۋحتاردىڭ تۋعان-تۋىسقاندارىنا، اتا-بابالارىنا، دەڭگەيلەس دوستارىنا قوسىلىپ، توپ-توبىمەن، كەيدە جەكە-جەكە ۇشىپ جۇرەتىنىن باعزى زامانداردا-اق اڭلاعان. بولمىستا دارا جانە كوپشە تۇردە ۇشىرايتىندىقتان ارقايسىسىنا جەكە-جەكە اتاۋلار بەرگەن. قازاق اراب تىلىنەن ەنگەن بۇل ءسوزدى جەكەشە ماعىنادا دا، كوپتىك ماعىنادا دا قولدانادى. جەكەشە ماعىنادا جۇمسالاتىندىعىنا كوپتىك جالعاۋىن قابىلدايتىندىعى كەپىل: «ارۋاقتار» دەپ ايتا بەرەمىز. ال «ءبىر قۇداي، ەكى ارۋاق جار بولسىن» دەگەن فرازەولوگيزمدە اتالمىش ءسوز كوپتىك ماعىنادا تۇر. «ەكى ارۋاق» دەپ اكەسىنىڭ جانە شەشەسىنىڭ (ناعاشىسىنىڭ) ولگەن اتا-بابالارىن ايتادى.

رۋح – اللا تاعالانىڭ قۇپيا قازىناسى، ادامدارعا بەرگەن اماناتى. ونىڭ عاجايىپ سىرلارى ينسان (ادام، جىن، ت.ب.) اتاۋلىعا بەلگىسىز. انىعىندا ءبىز جاراتۋشى حيكمەتتەرىن ونىڭ ءوزى اشقان عىلىمى دارەجەسىندە عانا بىلەتىن قاراپايىم پەندەمىز. جەر بەتىنە اۋەلدەن اقىرعا دەيىن قيساپسىز ادام بالاسى كەلەدى. سولاردىڭ بارلىعىنىڭ رۋحى ءبىر مەزەتتە جاراتىلىپ، العاشىندا ءبىر مەكەن-جايدا ساقتالعان. رۋح ءبىر تۇراقتان، ەكىنشىسىنە اۋىسىپ وتىرادى. نەبارى جەتى مارتە ورنىن وزگەرتەدى. اۋەلگى تۇراعىنان (1) بىرتىندەپ انانىڭ قۇرساعىنا كەلەدى (2). رۋح ەنگەننەن كەيىن بالاعا جان كىرىپ قيمىلداي باستايدى. بالا ومىرگە كەلگەننەن سوڭ دەنەدە، ياعني جەردىڭ ۇستىندە بولادى (3). رۋح دەنەدەن اجىراعاننان (ولگەننەن) كەيىن كوردى مەكەن-جاي ەتەدى. كور ازابىنان قۇتىلعان سوڭ بارزاق الەمىندە ۋاقىتشا تۇراقتايدى (4). قيامەت-قايىمدا ادامدار تىرىلگەندە دەنەگە قايتا ورالادى (5). ماحشار كۇنى كۇناسى تەكسەرىلىپ، اق-قاراسى ايرىلعاننان كەيىن نە جۇماققا كىرەدى، نە توزاققا تۇسەدى (6). رۋحتىڭ ەڭ سوڭعى تۇراعى – اللا تاعالانىڭ ديدارىن كورەتىن ورىن (7). مۇنداي باقىتقا پەيىشكە بارعاندار عانا يە بولادى. جاراتۋشىمەن جۇزدەسكەننەن كەيىن ولار جۇماققا قايتا ورالادى. توزاققا بارعاندار اللا تاعالانىڭ ديدارىن كورمەيدى.

ادام رۋحىنىڭ جارىق دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن عانا جەتىلىپ تولىساتىن 99 (توقسان توعىز) ساپاسى بولادى. بۇل ساپالار دەنەنىڭ توعىز ءجۇز قاسيەتىنەن ء(ار قاسيەتتىڭ قۇپيا، جاريا، جاقسى، جامان جاعى بار), توعىز ءجۇز قاسيەت ون سەگىز مىڭ عالامنان، ون سەگىز مىڭ عالام اللا تاعالانىڭ نۇرىنان قۋات الادى. ءار ون قاسيەت وزىنەن جوعارى تۇرعان ءبىر ساپاعا قىزمەت ەتەدى. ادام رۋحى جەتىلىپ شىن مانىندە شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلگەندە ءجۇزىنشى ساپانى يەلەنىپ، پەرىشتەلەرمەن تەڭەسەدى. كەرىسىنشە، ازعىنداعاندا جەكسۇرىن ساپاعا جولىعىپ، قارعىس اتقان شايتانمەن بىردەي بولادى. ادامنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى: پەرىشتەدەن اسىپ پايعامبار دارەجەسىنە جەتۋگە  نەمەسە شايتاننان دا تومەن قۇلدىراپ. توزاقتىڭ تەرەڭ تۇبىنە كەتۋگە تولىق قابىلەتى جەتەدى. اللا تاعالا ءوزى جاراتقان پەندەلەرىن ەشقاشان الالامايدى، قانداي كۇيگە تۇسسە، اركىم وزىنەن كورۋگە، وزىمنەن دەپ بىلۋگە ءتيىس. اتتەڭ، ءار ادام ءسابي، بالاڭ كەزدەرىندەگى، جاس ۋاقىتتارىنداعى عاجاپ، تاماشا ساتتەرىن بوسقا جىبەرىپ الادى.

رۋحىنىڭ توقسان توعىز ساپاسى جەتىلىپ، ۇلىق دارەجەگە جەتكەن ادامدار مۇسىلمان الەمىندە كوپتەپ سانالادى. رۋح كەمەلىنە كەلگەندە دەنەنى قاڭباق قۇرلى كورمەي، ۇشىپ كەتە بەرەدى. وسى جەردە اتاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى: رۋح جىلدامدىعى جارىق جىلدامدىعىنان الدەنەشە ەسە جىلدام. قوجا احمەت ياساۋي بابامىز تاڭعى نامازىنىڭ پارىزىن مەككە، ءمادينادا وقىپ، سۇندەتىن تۇركىستاندا وقىسا، اڭىز ەمەس، تاپ-تازا شىندىق.

بۇل ايتىلعانداردان ادامنىڭ تابيعاتپەن، جاراتۋشى يەمەن تىعىز بايلانىستا تۇرعانىن ۇعىنامىز. باسقا سوزبەن ايتقاندا، عالام – ادام دەنەسىنە، ادام دەنەسى – ساناعا (ۆاريانتتارى: ىشكى جان دۇنيەسى، ءدىل، يمان، ت.ب.) سانا رۋحقا قىزمەت ەتەدى. رۋح – دەنە مەن سانانى باسقارىپ – اللا تاعالا اراسىنا (قالاۋىنا) وراي قۇلشىلىق جاسايدى.

قازاق حالقىنىڭ يسلام ءدىنى ەنگەنگە دەيىنگى، ەنگەننەن كەيىنگى رۋح تۋرالى ۇعىم-تۇسىنىگى ەكى باسقا. سەبەبى، ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز دا كوپ قۇدايشىلدىقتى اتتاپ كەتە الماعان ەدى. جىندارمەن، شايتان الەمىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولدى. (بۇل تۋرالى «تۇركىستان» گازەتىنىڭ وسى جىلعى 29 ماۋسىمداعى 26-نومىرىندە جاريالانعان «شايتاننىڭ تۇرلەرى» اتتى ماقالامىزدان تولىق ماعلۇمات الۋىڭىزعا بولادى. ب.س.) جىن دا – كوزگە كورىنبەيتىن الەمنىڭ ءبىرى. جىندار تىرىسىندە مۇسىلمان، كاپىر بولىپ بولىنسە، ولگەننەن كەيىن ىزگىلەرى – «قارا ارۋاق»، زۇلىمدارى – «زيان-زاقىمەت» دەپ اتالادى. ادامدارمەن بايلانىسىن تىرىسىندە دە، ولگەندە دە (رۋحى دەنەسىنەن بولىنگەندە دە) ۇزبەيدى. مۇسىلمان، ىزگى جىندار ادامدارعا «كيەلى، قاسيەتتى» دەگەن اتاق الىپ بەرىپ وتىرعان. توتەميزم زامانىندا يەسىنە ابىروي اپەرگەن جىندار كۇنى كەشەگە دەيىن تۇقىم قۋالادى، ۇرپاقتان ۇرپاققا كەلىپ جەتتى. ول ءوز دارەجەسىنە قاراي بەلگىلى ءبىر فورماعا ءتۇسىپ، ءوز يەلەرىنە كورىنەدى. جامبىلدىڭ جولبارىسى، قانىش ساتباەۆتىڭ تۇلكىسى بار ەكەن دەسە، اتا-بابادان كەلە جاتقان سارقىنشاق. كەيبىرەۋلەردىڭ قابىلانى. بىرەۋلەردىڭ بۇركىتى، ەندى بىرەۋلەردىڭ ۇيرەگى بولادى، تاعىسىن تاعىلار. ادامدارعا تىرىسىندە «كيەلى، قاسيەتتى» دەگەن اتاق الىپ بەرگەن جىندار ولاردىڭ ۇرپاعىنا دەگەن كومەگىن ولگەننەن كەيىن دە توقتاتپايدى. بۇل – جىنداردىڭ تابيعاتىنا بەرىلگەن ەرەكشە قاسيەت. «كيە» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى – «اللا تاعالانىڭ راقىمى تۇسكەن جىن» دەگەن ماعىنا بەرەدى. قازاقتا «وتىرىك (اڭىز) ءتۇبى – شىن، ارۋاق ءتۇبى – جىن» دەگەن ماقالدىڭ ساقتالۋى تەگىننەن تەگىن ەمەس.

يسلام ءدىنى ورناعاننان كەيىن جىننىڭ كومەگىن مۇلدە كەرەك ەتپەيتىن ادامدار ومىرگە كەلە باستادى. ماعريفات، اقيقاتپەن سۋسىنداعان وقىمىستى ماشايىقتار، كەرەمەتتى اۋليەلەر شىقتى. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا اللا تاعالانىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنگەن. بۇلاردىڭ ولگەننەن كەيىنگى پاك رۋحتارىن باسقاشا اتاۋ قاجەت بولدى. ولاردى «قارا ارۋاقتاردان» ەرەكشەلەپ، «تازا ارۋاقتار» دەدى. دەمەك ءولى رۋحتاردىڭ بارلىعى بىردەي «ارۋاق» بولىپ سانالا بەرمەيدى. ارۋاقتار اسپانداعى، جەر بەتىندەگى جاقسى-جاقسى مەكەن-جايلارعا بارادى. ءۇرىم-بۇتاعىنا كەلىپ حابار الىپ كەتەدى. تىرىلەر ءولى رۋحتاردىڭ جاعدايىن بىلمەگەنمەن، ءولى رۋحتار تىرىلەردىڭ حال-احۋالىن جاقسى بىلەدى.

تۇركى حالىقتارىنا كەڭىنەن تانىس الپامىس باتىردى مىسالعا كەلتىرەلىك. ول اكە-شەشەسىنىڭ اۋليەدەن اۋليە قويماي ءجۇرىپ «ءولدىم» دەگەندە كورگەن جارىعى ەمەس پە؟! راس، ارۋاقتار دەلدال بولىپ ارالىق قىزمەت اتقارمايدى. ءتىرى ادامدار سياقتى تىلەكتەستىك بىلدىرەدى، سۇراعان جاقسىلىعى ورىندالۋىن قالايدى، قۇداي قابىل ەتسە، شاپاعاتى تيەدى. ءبىر عانا اۋليە ەمەس، ءوزى زيارات ەتكەن بارلىق اۋليەلەر تىلەكتەس بولعاندىقتان ءبايبورى ۇلدى بولادى. ويتكەنى، سان ءوز مولشەرىنە جەتكەندە ساپاعا اينالادى. قاراپايىم ادامدارعا ءبىر عانا اۋليە (ەڭ سوڭعى بارعان اۋليە عانا) جاقسىلىق جاساعان سياقتى كورىنەدى.

قۇران كارىمنىڭ «فاتيحا» سۇرەسىنىڭ 7-اياتىندا يسلام دىنىنەن اۋىتقىعاندار – اداسقاندار، كوپ قۇدايشىلدار، دىنسىزدەر. اللا تاعالاعا تىكەلەي قارسى كەلگەندەر — قاھارعا (اشۋعا) ۇشىراعاندار، مۇسىلماندار – نىعمەتكە (العىسقا، ىزگىلىككە) بولەنگەندەر دەپ اتالادى. قازاق وسىلاردىڭ ىشىندە نىعمەتكە بولەنگەندەردى عانا «ارۋاق» دەپ تانيدى. قايتالاپ ايتامىز، ءولى رۋحتاردىڭ (ونىڭ ىشىندە كاپىرلەردىڭ رۋحتارى) بارلىعى ارۋاق بولىپ ەسەپتەلمەيدى.

بۇل جەردە ەرەكشە ەسكەرتەتىن جايت: رۋح ءبىر باسقا ادام دەنەسىنىڭ جانى ءبىر باسقا. «جان» دەگەن سوزگە «رۋح» دەگەن ءسوزدىڭ دە ماعىناسى ءسىڭىسىپ كەتكەندىكتەن، جۇرت رۋحتى جان دەپ، جاندى رۋح دەپ تۇسىنەدى، شاتاسادى. ادامنىڭ جانى مالدىڭ، حايۋاناتتىڭ، قۇستىڭ، ت.ب. جانى سياقتى شەكسىز بولىنە الادى. ۇرىق ارقىلى ءبىر ورگانيزمنەن ەكىنشى ورگانيزمگە اۋىسا بەرەدى. رۋح دەنەگە سىرتتان كەلەدى جانە بولىنبەيدى. ادام اتا مەن حاۋانىڭ جانى بولىنە-بولىنە قازىرگى بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ دەنەسىندە ءومىر سۋرۋدە، سودان بەرى تىرشىلىك توقتاعان ەمەس. رۋح ءبىر ورگانيزمنەن ەكىن­شى ورگانيزمگە اۋىسا المايدى. ولگەننەن كەيىن دەنەدەن بوسانىپ، اللا تاعالا راحىمىمەن ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرەدى. بۋدديستەر ادامنىڭ رۋحى ءبىر دەنەدەن ەكىنشى دەنەگە قونادى دەگەنى تۇبىرىنەن قاتە، شايتاني ۇعىم. ادام دەنەسىندەگى جاننىڭ حاي­ۋاناتتاردىڭ، قۇستاردىڭ، جانىنان وزگەشەلىگى ءوز بەتىنشە تىرشىلىك ەتە المايدى. رۋحپەن قوسىلعاندا عانا ارەكەتكە كوشەدى. دەنەنىڭ جانى رۋح شىعىپ كەتكەننەن كەيىن ءبىرازدان سوڭ شىعادى. انىعىراق ايتقاندا، رۋح – اللانىڭ اماناتى، جان – دەنەنىڭ تىرشىلىك ەتۋ قابىلەتى. رۋح دەنەنى تاستاعاندا، جاننىڭ ارەكەت ەتۋ قاسيەتى جويىلادى.

قازاق «مالىم جانىمنىڭ ساداقاسى، جانىم ارىمنىڭ ساداقاسى»، – دەيدى. وسىنداعى ار دەپ وتىرعانى رۋحتىڭ توقسان توعىز ساپاسىنىڭ بىرەۋى عانا. بۇدان رۋحتىڭ جاننان قانشالىقتى بيىك تۇرعاندىعىن اڭعارامىز.

جان جاندى، جانسىز زاتتاردىڭ بارلىعىندا بار. ول ءال-فارابي ەڭبەكتەرىندە «سۋبستانتسيا» دەپ اتالادى. ورىس تىلىندەگى فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەردە «سۋششنوست» دەلىنەدى. بىردە ساليح پايعامبار ءوز حالقىنا بارلىق زاتتا جان بار ەكەندىگىن، جان بولعاندىقتان اللا تاعالا ءولىنى ءتىرى، ءتىرىنى ءولى ەتە الاتىندىعىن، جان ارقىلى ون سەگىز مىڭ عالاممەن تىلدەسەتىندىكتەرىن ءتۇسىندىرىپ وتىرادى. مىسالعا ءولى تابيعاتتىڭ جەمىسى جۇمىرتقادان قۇستار، جاندىكتەر، تاعى باسقالار پايدا بولاتىندىعىن، اعاش، وسىمدىكتەردىڭ ءوسۋ قابىلەتى دە تابيعي تىرشىلىكتىڭ بەلگىسى ەكەندىگىن كەلتىرەدى. سوندا ءبىر كاپىر تۇرىپ: «مىقتى بولساڭ مىنا قارا تاستان ارۋ-انا شىعارىپ بەرشى»، – دەيدى. اللا تاعالا شارت قويىپ، كاپىرلەردىڭ تىلەگىن ورىندايدى. ۇلىق مۇعجيزا كورسەتسە دە، مويىن ۇسىنباعانى ءۇشىن ول تايپا اقىرىندا اپات بولىپ كەتەدى. وسى وقيعانى يسا پايعامبار پىكىرلەستەرىنە ءتۇسىندىرىپ وتىرادى. اراسىنان ءبىر سەنبەۋشى ءبىر ۋىس ساز بالشىقتى الادى دا: «سەن دە جاراتۋشىنىڭ پايعامبارىمىن دەپ ءجۇرسىڭ. مىنا بالشىققا جان ءبىتىرىپ، ءبىزدىڭ كوزىمىزگە كورسەتىڭىزشى»، – دەيدى. يسا الەيھي س-سالام الگى بالشىقتان قۇستىڭ كەيپىن جاسايدى دا، قۇيرىعىنان ۇرلەيدى. بالشىق كەپتەرگە اينالادى دا ۇشىپ الا جونەلەدى. ول قۇس قازىردە بار. بەيبىتشىلىك قۇستارىنىڭ ءبىرى. بىلەتىندەر اللا تاعالا جاراتقان بۇرىنعى كەپتەرلەر مەن يسا پايعامبار دۇنيەگە كەلتىرگەن بالشىق كەپتەردى اجىراتىپ بەرە الادى.

قارا ارۋاقتارى بارلار عانا سيقىرشىلار قاتارىنا قوسىلمايدى. كوپ قۇدايشىلدىق زامانىندا اتا-بابالارىمىزدىڭ بىرقاتارى كيەلى ارۋاقتاردىڭ ارقاسىندا اۋليە اتاندى. مىسالى  قورقىت اتامىز بۇكىل تۇركى حالىقتارىنا بەلگىلى بولدى. كۇنى كەشە قىزىلوردا وبلىسى، قارماقشى اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن مارال يشان (1780-1841) قىرىق مىڭ قوسىن قارا ارۋاققا يە بولىپ، داڭقى ءۇش جۇزگە جايىلدى. قارا ارۋاق پەن تازا ارۋاق تۋرالى ايتىلاتىن اڭگىمە كوپ. بەلگىلى ءبىر دارە-جەدە ماعلۇمات الۋ ءۇشىن جوعارىداعى بايانداۋلار جەتكىلىكتى دەپ ەسەپتەيمىز.

بەرىكباي ساعىندىقۇلى

پروفەسسور

«تۇركىستان» №46,  17 قاراشا 2001 جىل

سوڭعى جاڭالىقتار