5 شىلدە, 12:13 337 0 قاۋىپسىزدىك "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

جابىق قاۋلىداعى قۇپيا ادام

لەنيندىك سىيلىقتى جاسىرىن العان ەدى. نەگە؟

ونىڭ اتى-ءجونى ەشبىر عىلىمي ەڭبەكتەردە، باعالى، ماڭىزى بار قۇجاتتاردا اتالماي كەلدى. ءتىپتى، ءبىر كەزدە كسرو-نىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسى لەنيندىك سىيلىقتىڭ ءوزى وعان جاسىرىن – قۇپيا تاپسىرىلدى. بۇل جونىندەگى قۋانىشىن ءوزىنىڭ ەڭ جاقىن دەگەن ادامىنا دا ايتا الما­دى. ءوزىنىڭ اتىن شىعارعان عىلىمي ەڭبەگى  وزگە ەلدە سالتانات قۇرعاندا عانا كوكەيىندە جۇرگەن ويلا­رىن ايتۋعا مۇمكىندىك الدى. سونىمەن ءبىزدىڭ سۇحباتتاسىمىز لەنيندىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى – اۋباكىروۆ حالەل باتتالۇلى.

– حالەل باتتالۇلى، ءبىز ءسىزدى لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى رەتىندە ەنتسيكلوپەديادان، ءتۇرلى عىلىمي ەڭبەكتەردەن دە ىزدەپ تابا المادىق. ەلىمىزدە بولىپ جاتقان سان ماقساتتى ساياسي-مادەني ءىس-شارالاردان دا كورمەيمىز. ءتىپتى، ءسىزدى زيالى قاۋىمنىڭ ءوزى دە بىلمەيتىنى راس. وسىنشاما تۋعان حالقىڭىزدان بولەكتەنىپ، جاسىرىنۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟

– حالىق قاشاندا ۇلى. ودان جاسىرىنۋعا بولمايدى. بىراق مەنى سول كەزدەگى ساياسي ورتا جاسىرىپ ۇستاۋعا مۇددەلى بولدى. ۋران ءوندىرىسى قاشاندا ستراتەگيالىق ماڭىزى بار شيكىزات رەتىندە وتە قۇپيالى ساقتالعانى بەلگىلى. مىنە، مەنىڭ 1953 جىلدان باستالعان بار سانالى ءومىرىم وسى سالامەن تىعىز بايلانىستا كەلەدى.

1953 جىلى ماسكەۋدەگى س.وردجونيكيدزە اتىنداعى گەولوگيا ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ، ونىڭ ارناۋلى كۋرسىن 1959 جىلى ءبىتىرىپ شىقتىم. ارناۋلى كۋرس دەيتىنىم، بۇل توپتا بەلگىلى تەكسەرىستەن وتكەن ساناۋلى ستۋدەنتتەر عانا وقىدىق. بۇل توپ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا بولدى. ماعان دەيىنگىنى بىلمەدىم، سول كەزدە قازاقتاردان وسى توپتى جالعىز ءوزىم ءبىتىرىپ شىققانىم ايان. سودان بەرگى قىزمەت جولىم ۆولحوۆ گەولوگيا بارلاۋ ەكسپەديتسياسىمەن بايلانىستى بولدى.

– لەنيندىك سىيلىقتى قاي جىلى جانە قانداي ەڭبەگىڭىز ءۇشىن الدىڭىز؟

– 1978 جىلى كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانە كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جابىق قاۋلىسىمەن ماعان «گەولوگيالىق جاڭا كونتسەپتسيانى دايىنداعانىم ءۇشىن» لەنيندىك سىيلىق بەرىلدى. سىيلىق جابىق كۇيىندە قۇپيا جاعدايدا تاپسىرىلدى. ءويت­كەنى، سول كۇنى بۇل سىيلىق مەنىمەن بىرگە ەلىمىزدە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار اسكەري كەشەندەر مەن ەلەكتروندى جانە اتومدىق سۋ كەمەلەرىن ويلاپ شىعارعان ءبىر توپ كونسترۋكتورلارعا دا تاپسىرىلعان بولاتىن. ماراپاتتاۋ سالتاناتى تەلەديدارعا تۇسىرىلمەدى، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ناسيحاتتالمادى. ءتىپتى، بۇل سىيلىقتى نە ءۇشىن العانىمىز جونىندە جانە ءوزىنىڭ وسى سىيلىقتىڭ يەگەرى ەكەندىگى تۋراسىندا ايتپاۋ كەرەكتىگى قاتاڭ ەسكەرتىلدى. بۇل جونىندە قولحات تا بەردىك. جالپى بۇل جوعارى اتاق مەنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىنەن ۋران رۋداسىن جاڭا تاجىريبەمەن يگەرۋدەگى ەڭبەگىمە بەرىلگەن-ءدى.

– حالەل اعا، 1992 جىلعا دەيىن قازاقستاندا ۋران ءوندىرۋ ماسەلەسى وتە قۇپيا ساقتالىپ كەلدى. ال ءسىزدىڭ كونتسەپتسياڭىز سىيلىق السا دا، جاريالاۋعا جاتپايدى. بۇعان نە سەبەپ؟

– بۇعان  ەڭ  باستى  سەبەپ بىزدەگى تەوريالىق قاساڭ قاعيدالارى اسەر ەتتى. راس، كسرو كەزىندە بۇل كونتسەپتسيا لەنيندىك سىيلىق السا دا، جاريالانۋعا جاتپادى. ول تەك كەڭەستەر وداعى ىدىراعاننان كەيىن عانا جاريالاندى. وسىدان كەيىن بۇل كونتسەپتسياعا قىزىعۋشىلار تابىلا باستادى. كەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قىتايلىق ۋرانشى-گەولوگتار كەلىپ كونتسەپتسيامەن تانىستى. مەن ولارعا بىرنەشە لەكتسيا وقىدىم. وسىدان كەيىن ولار مەنى پەكينگە شاقىرىپ، تاعى دا لەكتسيا وقۋىمدى سۇرادى. الايدا ولار مەنىڭ قاعيدالارىما بوي ۇرماي، بۇرىنعى تەوريا بويىنشا جۇزدەگەن سكۆاجينا بۇرعىلاپ، ەشبىر ناتيجەگە قول جەتكىزە المادى. 2000 جىلى قىركۇيەك-قازان ايلارىندا مەن قىتاي ەلىندە تاعى بولدىم. ولار بۇل جولى مەنىڭ كونتسەپتسيام بويىنشا ءۇش سكۆاجينا بۇرعىلاپ، سونىڭ بىرەۋىنەن ۋران رۋداسىن تاپتى. ال بيىلعى جىلدىڭ مامىر-تامىز ايلارىندا سول جەرلەردە ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك جاساپ، ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەت­تىك. قازىر زەرتتەلگەن جەرلەردىڭ جۇيەلىك نوبايلارى جاسالىپ، ول ىسكە اسىرىلۋدا.

– ءبىز ادەتتە تەوريا مەن پراكتيكا ەگىز دەپ جاتامىز. ءسىزدىڭ تۇجىرىمداماڭىز بۇل ەكى ارالىقتى ءبىر-بىرىنەن الشاق قاراستىرىپ وتىر. جاڭا كونتسەپتسيانىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتسە دە، رەسمي عىلىمنىڭ ءوزى ەسكى قاعيدامەن جۇمىس ىستەپ وتىرعان سىڭايلى. بۇعان نە دەر ەدىڭىز؟

– ءيا، بۇل تۇجىرىمداما كەزىندە ۇلكەن داۋ تۋعىزدى. مەنىڭ ۇستىمنەن ارقيلى حاتتاردا جازىلدى. بىراق مەن ءوز قاعيدالارىمدى دالەلدەۋدەن تىنبادىم. اقىرى تەوريا مەن پراكتيكانىڭ قابىسپايتىنىن ناقتى تاجىريبەمەن كورسەتىپ بەردىم. 1972-1976 جىلدارداعى ءبىزدىڭ مازاسىز ىزدەنۋىمىزدىڭ سوڭى بىرنەشە ۋران رۋدالارىنىڭ ناقتى ايماعىن اشۋىمىزعا اكەلىپ سوقتى. ارينە، بۇل ماسكەۋ، لەنينگراد عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ  قارسىلىقتارىنا قاراماستان جاسالعان تاجىريبەلەر ەدى.  مىنە وسى كەزدەن باستاپ، ەسكى تۇجىرىمدامامەن جۇمىس ىستەۋگە بولمايتىنىن ايتىپ  كەلەمىن. جالپى، ۋران رۋداسى جارالۋىنىڭ ەكزوگەندىك تەو­رياسى    نەگىزدەرىنىڭ قاتە ەكەندىگى دالەل­دەنىپ وتىر. «ۋران رۋداسىنىڭ  گيدروتەرمالدىق پروتسەستەرمەن جارالعانى جانە پلاتفورمالىق شوگىندىلەردەگى گيدروگەندى  كەن ورىندارىنىڭ جارالۋ مەحانيزمى تۋرالى» ەڭ العاش تۇجىرىمداما جاساعانىمدى ماقتانىش ەتەمىن. ال ەسكى قاعيدامەن جۇمىس ىستەۋ، ول ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. بىراق ولار تابيعات پەن قوعامنىڭ وزگەرىپ وتىراتىنى سياقتى، عىلىمنىڭ دا جاڭارىپ تولىقتىرىلىپ وتىراتىنىنا سەنبەيتىن ىسپەتتى. ونىڭ بۇدان باسقا دا كوپتەگەن الەۋمەتتىك سەبەپتەرى بار.

–  حالەل اعا، ءبىز ءسىزدى جوعارىداعى تۇجىرىمداماڭىزدان كەيىن «ۋران وندىرىسىندە رەۆوليۋتسيا جاساعان تۇلعا» دەپ تانىعانىمىز دۇرىس بولار. سەبەبى، بۇل ەڭبەگىڭىزدى قازىر بۇكىل الەم ءبىلىپ، ءوز قىزىعۋشىلىقتارىن تانىتىپ وتىر ەمەس پە؟

– ءيا، ءبىزدىڭ تۇجىرىمدامامىز الەم­نىڭ كوپتەگەن ەلدەرىن قىزىقتىرىپ وتىر. 2000 جىلى برازيليادا وتكەن گەولوگيالىق كونگرەسستە بۇل جاڭالىققا قىزىعۋشىلار كوپ بولدى. قازىردىڭ وزىندە اقش، تۇركيا، برازيليا ەلدەرى بۇل كونتسەپتسياعا وزدەرىنىڭ وڭدى كوزقاراستارىن تانىتۋدا. الايدا ءوز ەلىمىزدە بۇل باستاماعا قىزىعۋشىلىقتىڭ جوقتىعى مەنى قاتتى ويلاندىرادى.

– ءسىز «كازاتومپرومعا» قولداعى بار ۋران ورىندارىنا تۇپكىلىكتى زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى ۇسىنعان ەكەنسىز. الايدا، ۇسىنىسىڭىز ۇنەمى قارسىلىقتارعا تاپ بولادى ەكەن. بۇل نەلىكتەن دەپ ويلايسىز؟

– مەن بۇل جەردە بەتپاق دالانىڭ ورتاسىنداعى ۋران رۋدنيكتەرىن ايتىپ تۇرمىن. بۇل جەردە جاقسى جابدىقتالعان جۇمىسشى قالاشىعى بار. ينفراسترۋكتۋراسى جاقسى دامىعان بۇل رۋدنيكتەر وسىدان 30 جىل بۇرىن ەسكى تەوريامەن زەرتتەلگەن بولاتىن. زەرتتەۋ جۇمىستارى قالاشىقتىڭ تۇرالاۋىنا دا جول بەرمەيدى. ەكىنشىدەن، جاڭا كونتسەپتسيا بۇل جەردەگى ۋراننىڭ مول قورىنىڭ بار ەكەندىگىن دالەلدەپ شىعاتىنىنا سەنەمىن.  ال «كاز­­ات­وم­پرومنىڭ» قارسىلىعىنا كەل­سەك، ول مىناعان سايادى. ولار («كازاتومپروم») قازاقستانداعى ۋران ءوندىرىسى 100 جىلعا الدىن-الا زەرتتەلگەن دەيدى. مەنىڭشە، بۇل جەردە پاتريوتتىق كوزقاراس جەتپەيتىن سياقتى. بۇگىنگى تاڭدا ءاربىر ادام ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى بولۋى ءتيىس. الايدا وسى ءىستىڭ باسىندا وتىرعان «كازاتومپرومنىڭ» ۆيتسە-پرەزيدەنتى ۆ.يازيكوۆتان مەن جوعارىداعىداي كوزقاراستى كورە الماي وتىرمىن. وسىعان قاراماستان ولار جاڭا كەن ورىندارىن ىزدەستىرىپ، يگەرمەك سىڭايلى. وعان قانشاما قارجى كەتپەك. مۇندا كىمنىڭ مۇددەسى تۇر، وسى جاعىن قاراستىرۋ كەرەك سياقتى.

– حالەل  باتتالۇلى،  ءوزىڭىز باس بولىپ نەگىزىن قالاعان تۇجىرىمداما جەمىسسىز دە ەمەس ىسپەتتى. جاقىندا سىزگە قىتاي   حالىق  رەسپۋبليكاسىنىڭ شەتەلدىك ماماندارعا بەرىلەتىن ەڭ جوعارعى وردەنى تاپسىرىلعان ەكەن. سول وردەنىڭىزبەن گازەت وقىرماندارى اتىنان قۇتتىقتايمىن.

– راحمەت! قىتايدا بىلتىرعى جۇرگىزگەن گەولوگيالىق زەرتتەۋلەردە قول جەتكەن تابىستارىم ءۇشىن بۇكىلقىتايلىق يادرولىق ونەركاسىپ كورپوراتسياسى مەنى وسى جوعارعى  ناگراداعا ۇسىنعان كورىنەدى. بيىلعى 1 قازاندا – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مەرەكەسى كۇنى ماعان پەكين قالاسىندا وسى جوعارعى دوستىق وردەنى قازاق مۋزىكاسىنىڭ شىرقاۋىمەن سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتىلدى. جالپى بۇل   وردەنمەن الەمنىڭ 17 ەلىنەن 50-اق ادام ماراپاتتالعان ەكەن.

– جاڭا كونتسەپتسيا ءوز قۇپيالىعىن اشقان سوڭ، وعان جاريالىلىق تا قاجەت بولار. ونىڭ ءوزى قازاق ەلىنە جانە قازاق عىلىمىنا زور قۇرمەت الىپ كەلمەي مە؟

– مىنە، ماسەلە وسى تۇرعىدا قارالۋى ءتيىس. ازىرگە ناسيحات جوق، ەگەر قاجەت بولسا وعان ءوزىم كىرىسۋىم شارت بولىپ تۇر. وتكەن جىلى برازيليادا وتكەن حالىق­ارا­لىق گەولوگيالىق كونگرەسس وسى تاقىرىپتى قامتيتىن جيناق شىعارۋدى قولعا الدى. وعان كىرۋ ءۇشىن 300 اقش دوللارى كولەمىندە جارنا   تولەۋ   قاجەت   بول­دى. وسىعان وراي «كازاتومپرومنان» كومەك سۇراپ، ىقپال ەتۋىن وتىنگەن بولاتىنمىن. الايدا ولار بۇل وتىنىشىمە قۇلاق اسپادى.  ەگەر تۇسىنگەن ادامعا بۇل قازاقستاننىڭ ءىرى، قۋاتتى ەلدەر قاتارىندا ەكەنىن بايقاتۋ جولدارى ەدى. اقىرى بالالارىمدى جۇمىلدىرا وتىرىپ، قاجەتتى جارنانى تولەپ، حالىقارالىق ەڭبەككە ەندىم.

– حالەل اعا،  ەندى گازەت وقىرماندارىنا ءوزىڭىز تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟

– مەن 1935 جىلى ومبى وبلىسىندا دۇنيەگە كەلدىم. پاۆلودار وبلىسى، شارباقتى اۋدانىنداعى ورىس مەكتەبىن كۇمىس مەدالمەن ءبىتىرىپ، 1953 جىلى ماسكەۋدەگى س.وردجونيكيدزە اتىنداعى گەولوگيا ينستيۋتىنا وقۋعا ءتۇستىم. ودان كەيىنگى بارلىق ءومىرىمدى جوعارىدا باياندادىم.

– ۋاقىتىڭىزدى  ءبولىپ سۇحبات بەر­گەنىڭىزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقان ەرمەك زاڭگىروۆ

«تۇركىستان» №46,  17 قاراشا 2001 جىل

سوڭعى جاڭالىقتار