5 شىلدە, 11:53 493 0 ادەبيەت احمەت ومىرزاق

ءتىلدى دامىتۋ –تەرميندى تۇنشىقتىرۋ ەمەس

ءتىل – جاندى قۇبىلىس. ول ادام ساناسىمەن بىرگە كەمەل­دەنىپ، كوركەيىپ وتىرادى. ۋاقىت اعىمىندا زامان تۋ­­دىرعان ۇردىستەردى ساناعا سىڭىرۋدە ەڭ باستى كۇش – ءتىلدىڭ قىزمەتى.

حح عاسىردىڭ باس كەزىندە دامىپ، قالىپتاسقان قازاق ءتىل ءبىلىمى عىلىمىنىڭ ۇلتقا ءبىلىم بەرۋدە، عىلىمدى دامىتۋدا باستى نازاردا ۇستاعان نارسەسىنىڭ ءبىرى – تەرمينولوگيا بولدى. عىلىم، ءبىلىم، ساياسات، ەكونوميكانى تەرمينسىز يگەرۋدىڭ قيىندىعىن و باستان سەزىنگەن قازاق وقىمىستىلارى ءبارى ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ، وسى سالانىڭ كوركەيۋىنە كۇش سالدى. سونىڭ ارقاسىندا بارلىق سالادان مىقتى قازاق عالىمدارى ءوسىپ، جەتىلىستى. ال قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدە بولسا، بارلىق سالاداعى عالىمدارىمىز تەرميندەردى قازاقىلاندىرۋ ءۇردىسىن باستادى.

ارينە، تەرمين ماسەلەسى كىم كورىنگەن ارالاسا بەرەتىن ءىس ەمەس، وعان ءار سالانىڭ بىلگىر عالىمدارى اتسالىسىپ، ۇزاق تالقىلاۋلار جاساۋ ارقىلى حالىققا ۇسىنىپ، قولدانىسقا ەنگىزىپ كورەدى. ودان كەيىن عانا حالىق جاپپاي قولدانۋ ارقىلى عانا تۇراقتانعان تەرميندەر تىلگە ءسىڭىستى بولىپ كەتەدى.

بىراق ءبىزدىڭ ەلدە ءتىل زاڭدىلىعىنا وراي تەرميندەردىڭ جاسالۋ ماسەلەسىنە كىم قانداي كوزقاراستا؟ بۇگىنگى كۇندە تەرمين جاساۋشىلار مەن ونى تۇتىنۋشىلار اراسىندا نەگە قاراما-قايشىلىق ءجيى كورىنىس تاۋىپ جاتادى؟

تاياۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا تەرميندەردى وزگەرتۋ شارالارى تۋرالى اڭگىمەلەپ، وندا بۇرىن قابىلدانىپ كەتكەن كوپتەگەن تەرميندەردىڭ قايتا قارالۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. مينيستر «حالىقارالىق تەرميندەردى قازاق تىلىنە قايتارۋ ءۇشىن تەرمينولوگيالىق قورعا مونيتورينگ جۇرگىزىلگەنىن، وسىعان بايلانىستى بۇرىندا قازاقشالانىپ، جالپىعا بىردەي قابىلداۋعا ۇسىنىلعان 3300-دەن اسا تەرميننىڭ قايتا قارالىپ، بەكىتىلگەنىن» ايتا كەلىپ، «ولاردىڭ 300-گە جۋىعى – حالىقارالىق تەرميندەر. مىسالى، «مۇراجاي» دەگەن ءسوز «مۋزەي» بولاتىن بولدى. مۇراعات – ارحيۆ، تاعى سونداي-سونداي نارسەلەر»، – دەگەن ەدى. سول سياقتى، ءبىراز جىلدان بەرى ورتا مەكتەپتەن باستاپ ۇيرەتىلىپ، ءبىلىم سالاسىنا ابدەن ءسىڭىستى بولىپ كەتكەن ازاتجول – «ابزاتس»، سىنىپ – «كلاسس»، پايىز – «پروتسەنت»، ءانۇران – «گيمن» بولىپ قايتا وزگەرتىلمەك ەكەن. مۇنىڭ سىرتىندا قۇرسىم – «شينا»، تەڭگەرىم – «بالانس»، مۇقاممال – «ينۆەنتار»، اقاۋ – «دەفەكت»، شەگەندەۋ – «دەماركاتسيا»، مەيرامحانا – «رەستوران»، قيمىل – «انيماتسيا»، الەۋەت – «پوتەنتسيال» بولىپ باياعى تاز قالپىنا تۇسپەكشى ەكەن.

جاڭا ءمينيستردىڭ بۇل مالىمدەمەسى توسىن بولعانى سونشا، حالىق باسىندا بۇل مالىمدەمەگە نە دەرىن بىلمەي داعدارىپ قالدى. ارتىنشا الەۋمەتتىك جەلىلەردە قارسىلىق بىلدىرگەندەردىڭ قاراسى كوبەيىپ، ا.رايىمقۇلوۆا ءسوزىنىڭ ءجونسىز ەكەنىن ايتىپ جاتتى. الايدا كەلەسى كۇنى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ءوز مالىمدەمەسىنە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، «مەنىڭ ويىمشا، سىزدەر كەشە مەنىڭ مالىمدەمەمدى دۇرىس تۇسىنبەي قالعان سياقتىسىزدار. بىرىنشىدەن، ءۇش مىڭنان استام تەرمين قولدانىستان شىقپايدى. ول – قازاقتىڭ سوزدەرى ەمەس. ول باسقا تىلدەن ەنگەن تەرميندەردى قايتا قاراۋ دەگەن ءسوز»، – دەدى.

ارينە، ءمينيستردى دە تۇسىنۋگە بولار، بىراق، قالاي دەگەندە دە ايتىلار ءسوز ايتىلدى، جۇرت ءبىر دۇرلىگىپ باسىلدى. ال مۇنىڭ ءبارىن جايدان جاي بولا سالعان نارسە دەۋگە بولا ما؟

ءاربىر داۋدىڭ سەبەبى بار، سول سەكىلدى ءاربىر قارسىلىقتىڭ ءوز ءجونى بار. جوعارىدا قويىلعان سۇراقتى ناقتىلاي تۇسسەك: كەيبىر بيلىك باسىندا جۇرگەندەر مەن ءبىلىمدى ورىسشا العاندار نەگە تەرمينولوگيا سالاسىن قازاقىلاندىرۋعا قارسى؟ ال فيلولوگ عالىمدارىمىز نەگە تەرميندەردى قازاقشالاۋ كەرەك دەپ تەر توگىپ ءجۇر؟

ءتىل – ۇلت بولۋدىڭ ءبىرىنشى بەلگىسى دەسەك، ءتىلدىڭ دامۋى دا ۇلتتىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان بۇل ۇدەرىسكە ساناسى سەرگەك، ءتىلدى ۇلتتىق بولمىستىڭ جانى دەپ سانايتىن ازاماتتاردىڭ ەشقايسىسى بەيجاي قارامايدى.

جاسىراتىن نەسى بار، كەڭەستىك كەزدە ءبىلىم العانداردىڭ كوبى وزدەرى ءبىلىم العان كەزدەگى، قۇلاقتارىنا ءسىڭىپ قالعان تەرميندەردى قيماي، تالاي قيعىلىق سالعانى كۇنى كەشە ەمەس پە ەدى؟ ءتىپتى، قازاقتىڭ بەلگىلى ونەر مايتالمانى قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ «سامولەتتى ۇشاق دەسەك، تۋالەتتى تىشاق دەيمىز بە؟» دەپ تە ازىلدەگەنى بار. بىراق ءتىل ماسەلەسى ەشقاشان جەكە-جارىم ادامداردىڭ كوزقاراسىنا تاۋەلدى بولعان ەمەس. سول ۇشىندە بۇگىندە سامولەتتى «ۇشاق» دەۋ حالىققا ءتىپتى دە ەرسى كورىنبەيدى، كەرىسىنشە اتامزاماننان بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقان ءتول سوزدەي بولىپ كەتتى. تاعى ءبىر ەستەن شىقپاۋعا ءتيىستى ماسەلە – ءبىر-جار ءساتسىز جاسالعان اتاۋلارعا قاراپ (بالكوندى «قىلتيما»، كارتوپتى «بۋىلداق» دەۋ سەكىلدى), قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ تابىستارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونداي «شالا پىسكەن» نارسەلەر ءبارىبىر حالىققا سىڭبەيدى.

قازاق عالىمدارى بۇدان ءجۇز جىل بۇرىن-اق ءتىلىمىزدىڭ الەۋەتىن جارقىراتا كورسەتىپ، ەڭ الدىمەن ءتىل عىلىمىنا بايلانىستى تەرميندەردى قازاقشالاعاندا ۇلى ماقساتتى ۇستانعان. ول – قازاق ءتىلىن جان-جاقتى دامىتىپ، كۇللى عىلىمدى قازاق تىلىندە سويلەتۋ ەدى. وكىنىشكە قاراي، كەڭەستىك داۋىردە تىلىمىزگە ورىس ءتىلىنىڭ دىبىستارىن (ۆ، يو، ي، چ، تس،), جىڭىشكەلىك () جانە ايىرۋ () بەلگىسىن ەنگىزۋ ارقىلى ورىس سوزدەرىن سول تىلدەگىدەي وقىپ-جازۋدى زورلىقپەن تاڭدى. سونىمەن بىرگە ورىس تىلىندە وزگە تىلدەردەن ەنگەن سوزدەر قالاي ايتىلىپ، جازىلسا – قازاق تىلىندە دە سول زاڭدىلىق ساقتالۋى ءتيىس بولدى. بۇدان ءتىلىمىزدىڭ سوزدەردى دىبىستاۋ ەرەكشەلىگى كوپ زيان شەكتى، قازاق ءتىلىنىڭ شەت سوزدەردى وزىنە يكەمدەۋ قابىلەتى جويىلدى. مىنە، قازىرگى قازاق تىلىنە ورىس ءتىلى ارقىلى ەنگەن تەرميندەردى وزگەرىسسىز ايتا ءبىلۋىمىز – تەرميندەردى قازاقشالاۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر. مىسالى، europa ءسوزىن اعىلشىندار ەۋروپ دەپ ايتسا، ورىستار – ەۆروپا دەيدى. دەمەك، ءبىز بۇل ءسوزدى ۇزاق جىلدار بويى ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا ساي وقىپ، جازىپ، دىبىستاپ كەلدىك. قازىر ەۋروپا دەيمىز. مۇنىمىز – ءتىلىمىزدىڭ وقۋ، جازۋ زاڭدىلىعىنا ساي. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ۇزاق جىلدار بويى ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالىندا بولعانىمىز ءبىزدى قازاق سوزدەرىنە توسىرقاي قارايتىن جاعدايعا جەتكىزگەن. سەبەبى بۇگىندە انا ءتىلىن تولىققاندى قولدانا بىلمەيتىن قانداستارىمىز ءوز ءتىلىن جەتكىلىكتى دارەجەدە بىلمەگەسىن، قازاق تىلىندە تەرمين جاساۋ مۇمكىن ەمەس دەپ سانايدى. ولاردىڭ ويىنشا، شەتتەن كەلگەن سوزدەردى سول قالپىندا پايدالانساق قانا ماعىناسى تۇسىنىكتى بولادى-مىس.

قازاق ءتىلىنىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – ءومونيمنىڭ ازدىعى مەن ءسينونيمنىڭ كوپتىگى. ياعني، كەيبىر تىلدەردەگىدەي (مىسالى ورىس ءتىلى) بىرنەشە زاتتى نە ۇعىمدى ءبىر سوزبەن اتاماي، ارقايسىسىنا جەكە-جەكە اتاۋ بەرۋدىڭ مول مۇمكىندىگى. ماسەلەن «كلاسس» دەگەن ءسوزدى الايىق. لاتىننىڭ classis (توپ دەگەن ماعىنا بەرەدى) دەگەن سوزىنەن الىنعان كلاسس ءسوزى ورىس تىلىندە وننان استام ماعىنادا قولدانىلادى. بىزدە وسىنىڭ ءبىر ماعىناسى، ياعني، ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىن ءبىلىم ساتىسىنا قاراي توپتاۋ «سىنىپ» دەپ الىنعان. بۇل بىرىنشىدەن، مەكتەپتەگى «كلاستى» باسقا ماعىناداعى «كلاستارمەن» شاتاستىرىپ الۋدان ساقتاندىرسا، ەكىنشىدەن، ايتىلۋى جەڭىلدەپ، سوزگە قازاقى رەڭك بەردى، ۇشىنشىدەن، «سىنىپ» ءسوزى بىرنەشە تۇركى تىلىندە بىزدەگىدەي ماعىنادا قولدانىلادى. دەمەك، «سىنىپ» – قاي جاعىنان دا ءوزىن اقتاعان تەرمين. سوندىقتان مۇنداي ءساتتى جاسالعان تەرميندەر قايتا قاراۋعا جاتپايدى.

سوسىن تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، تەرمين دەگەن تىم شارتتى نارسە. بەلگىلى ءبىر ۇعىمدى تۇسىندىرۋدە ماعىنانى ىقشام تۇردە تۇسىندىرەتىن بولعاندىقتان، ءجۇز پايىز ماعىنالىق دالدىكتى تالاپ ەتە المايمىز. مىسالى پەداگوگ ءسوزىن ءبىز مەكتەپتە بالالارعا ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋشى تۇلعا دەپ تۇسىنەمىز. ال ونىڭ كونە گرەك تىلىندەگى «بالا جەتەكتەۋشى» دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن بىلەمىز بە؟ سول كەزدەگى «پەداگوگتار» داۋلەتتى وتباسىلاردىڭ بالاسىن مەكتەپكە اپارىپ، الىپ قايتۋعا، ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنە، مەكتەپكە دەيىن ساۋاتتى بولۋىنا جاۋاپتى بولعان. ەندەشە قايسى ەل وسىنىڭ تۇپكى ءمانىن قازبالاپ، «پەداگوگتى» وزگەرتەيىك، ونىڭ ماعىناسى جالدانعان قۇل ەكەن دەپ جاتىر؟ ال بىزدە رەانيماتسيا دەگەن تەرميندى «جانساقتاۋ» دەسەك، ول «اللاعا سەرىك قوسۋ» دەگەن ماعىنا بەرمەي مە دەپ، «بۇيرەكتەن سيراق شىعارۋعا» دايىن تۇراتىندار بار.

حالىقارالىق تەرميندەردى قازاقىلاندىرۋعا قارسى كەيبىر تۇلعالاردىڭ پىكىرلەرىنىڭ استىندا قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋگە قارسىلىق جاتۋى مۇمكىن. نەگە دەسەڭىز، جاڭا ءالىپبي ارقىلى عالىمدار قازاق ءتىلىنىڭ بايىرعى دىبىستالۋ ەرەكشەلىگىن قايتارماقشى. ول ءۇشىن ءتىلىمىز جات دىبىستاردان تازارىپ، جازۋىمىز دا ءسوزدىڭ ايتىلۋىنا جاقىنداتىلاتىن بولادى. تىلىمىزدە جوق ۆ، يو، چ، تس، ف، ح سەكىلدى دىبىستار جاڭا الىپبيدەن شىعىپ قالۋى كەرەك. مىنە ءورىستىلدى قاۋىمدى وسى ماسەلە ويلاندىرۋى ابدەن مۇمكىن (ويتكەنى بولاشاقتا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە الدىڭعى ورىنعا شىعادى). سول ءۇشىن دە ابزاتس، پوتەنتسيال، پروتسەنت، ارحيۆ ت.ب. سوزدەرىنىڭ ساقتالۋىن قالايتىنداردىڭ ماقساتى – لاتىن گرافيكاسىنداعى جاڭا ءالىپبيىمىز قازىرگى كيريلل الىپبيىندەگىدەي ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالىندا قالدىرۋ. بىراق قوعامدىق سانانىڭ دامۋى، مەملەكەتشىلدىك ءۇردىس ءتىلدىڭ دامۋ زاڭدىلىعىنا بويۇسىنارى انىق. ال ول قۇبىلىس تەرميندەردىڭ قازاقىلانۋىنا يگى اسەرىن تيگىزبەي تۇرمايدى. سوندىقتان تىلىمىزگە جات سوزدەردى وزگەرىسسىز ەنگىزىپ، بايىتامىز دەگەندەر ءتىلدى دامىتۋ – قازاقشا تەرميندەردى تۇنشىقتىرۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ول ماسەلەدە قازاقىلاندىرۋ ۇردىسىنە جول اشۋ – ەڭ ءادىل جول ەكەنىن تۇسىنگەنى ءجون.

سوڭعى جاڭالىقتار