5 شىلدە, 11:24 729 0 بىلگەنگە مارجان دينارا مىڭجاسارقىزى

شىڭعىس مۇقان: 10-15 جىلدا قوعام مۇلدە وزگەرەدى

– جالپى، بىزدە يدەولوگيا دەگەن قانداي تۇسىنىكتە قالىپتاسقان؟ بۇل كوبىنەسە تاڭىلعان ءتۇرلى يدەيالاردى حالىقتىڭ ىشىنە ەگۋ. سول ارقىلى حالىقتى باسقارۋ دەگەن ءسوز. مەنىڭ ويىمشا، يدەولوگيانىڭ جالپى ءتۇبىرى جالاڭ ءسوز ەمەس.  بىراق ءبىزدىڭ باستى يدەيامىز ادامزاتتىق قۇندىلىقتارمەن ۇشتاسۋى كەرەك. سول يدەيالاردى، ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا، تاربيەدە، بىلىمدە، ۇجىمدىق جانە قوعامدىق قارىم-قاتىناستا ۇستانۋىمىز كەرەك. ەڭ باستى يدەولوگيا وسى بولۋى قاجەت. ماسەلەن، ادىلدىك ءھام ادىلەتتىلىك ماسەلەسى. ەگەر ادىلەتتىلىك يدەولوگيا بولاتىن بولسا، وندا حالىق پەن بيلىك، ەرلى-زايىپتىلار، جۇمىسشى مەن باستىق اراسىنداعى ادىلەتتىلىك ادامي قارىم-قاتىناس نەگىزىندە قۇرىلۋى كەرەك. ايتالىق، جاقىندا ساي­لاۋ ناۋقانى ءوتتى. قانشالىقتى ادىلەتتى نەمەسە ادىلەتسىز بولعانىنا باعا بەرە المايمىن، بىراق كەلىپ تۇسكەن اقپاراتتارعا قاراعاندا ادىلەتسىزدىكتەر دە ورىن الماي قالعان جوق. ەگەر سول ادىلەتتىلىك ماسەلەسى يدەولوگيا دەڭگەيىنە جەتسە، باستى يدەيا بولسا، سول قۇندىلىق حالىقتىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا، ءوزىن ۇستاۋىنا دا اسەر ەتەر ەدى. بۇرىن اجەمىز قۇلاعىمىزعا «بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاما» دەگەندى قۇياتىن. سول سياقتى وسىنداي قۇندىلىقتار ءار بالاعا كىشكەنتايىنان ايتىلسا، ەشقاشان ۇمىتپايدى، ساناسىنان وشىرمەيدى. ءبىر وكىنىشتىسى، بىزدە مۇنداي قۇندىلىقتار يدەولوگيا، ساياسات دەڭگەيىنە جەتكەن جوق. سەبەبى، ءبىز «مولدانىڭ ىستەگەنىن ىستەمە، ايتقانىن ىستە» دەگەننىڭ اراسىندا ءجۇرمىز.

– ءوزىڭىز اقش-تا ءبىلىم الدىڭىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن ونداعى قۇندىلىقتاردى باعالاۋ جايى تۋرالى ايتساڭىز.

– ءيا، اقش-تا ءبىراز جىل بولدىم. مۇندا ەركىندىك، ءسوز بوستاندىعى، ادامنىڭ قۇقىعى دەگەن قۇندىلىقتار يدەولوگيا دەڭگەيىنە جەتكەن. ولاردا بالاعا كىشكەنتاي كەزىنەن «سەنىڭ قۇقىعىڭ بار»، «سەن ءوز الدىنا جەكە ازاماتسىڭ»، «سەنىڭ قۇقىعىڭدى تاپتاۋعا مۇعالىم دە، قوعام دا، ءتىپتى، اتا-اناڭنىڭ دا قاقىسى جوق» دەپ تاربيەلەيدى. قۇندىلىقتاردىڭ سانى دا كوپ ەمەس. ءسوز بوستاندىعىن الايىق. ول بىزدەگىدەي بىلگەنىن الەۋمەتتىك جەلىدە عانا ايتۋ ەمەس. اقش-تا اقپارات قۇرالدارى – ۇلكەن كۇش. جاسىرىن قالعان تاقىرىپ قالمايدى، تالقىلانبايتىن ماسەلە جوق. قوعامداعى كەز كەلگەن دۇنيە اشىق تالقىعا سالىنادى. مەنىڭشە، جۇرت اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ ايتاتىن اقش-تاعى قۇندىلىقتارعا وڭاي-اق كەلۋگە بولادى. ول ءۇشىن الدىمەن ساياسي جۇيەگە جاڭا كوزقاراستاعى ادامدار كەلۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا، مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ ءوز ەرەجەسى بار. قايتكەندە ەلدىڭ داميتىنىن، قايتپەگەندە دامىمايتىنىن الەم كورىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ەڭ باستى دۇنيە – ادامنىڭ ەركىندىگى، ءسوز بوستاندىعى سياقتى قاراپايىم دۇنيەلەر. ساياسي پليۋراليزم بولماعان جاعدايدا كوپ دۇنيەگە قول جەتپەيدى. سولار اشىق مويىندالىپ، جاڭا ساياسي تولقىن كەلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. مەنىڭشە، الداعى 10-15 جىل ىشىندە ساياسي الاڭ، قوعام مۇلدە وزگەرەدى. جاڭا ادامدار كەلەدى، جاڭا كوزقاراس قالىپتاسادى. كوپ نارسەگە ادامداردىڭ كوزى جەتەدى. امەريكادا، ەۋروپادا ءسوز بوستاندىعى تۋرالى اڭگىمە ايتساڭ، تۇسىنبەيدى. قابىلداي المايدى. ال ءبىز ۇيرەنىپ قالعانبىز. ول ءۇشىن ادامنىڭ ساياسي ساناسى وزگەرۋى كەرەك. اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ دامىعانى، ادامداردىڭ اقپارات الماسۋىنىڭ جەڭىلدەگەنى ءبارىن جىلدامداتىپ جىبەردى. وركەنيەت ەلدەرى بۇعان از ۋاقىتتا كەلىپ ۇلگەردى. ادام رۋحاني ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قولىندا اقپارات كوپ بوۋلى ءتيىس. سوندا عانا ول كەمەلدەنە تۇسەدى. اقپاراتتى ەكشەپ، تاڭداۋعا دا ەنەرگيا كەتەدى. بىراق سول ارقىلى اقپاراتتىق باعىتتار، ساياسي كوزقاراستار تۇعىرى قالىپتاسادى. بۇل دامىعان ەلدەردىڭ نەگىزگى ترەندى.     مەنىڭشە، يدەولوگيا ماسەلەسىنە اكىم ورىنباسارلارى، ىشكى ساياسات ماماندارى عانا جاۋاپ بەرمەۋى كەرەك. اركىم وزىنەن باستاۋى قاجەت. قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتىنا جاۋاپ بەرەتىن ازاماتتار دۇرىس ادامزاتتىق، دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى يدەو­لوگيا دەڭگەيىنە شىعارسا دەيمىن. ءسوز بەن ءىس ۇشتاسسا، سوندا عانا حالىق يلانىپ، ءبىر باعىتقا، ادام بالاسىنا ورتاق قۇندىلىقتار توڭىرەگىنە توپتاسادى.

– ءسىز اكىم ورىنباسارى قىزمەتىندە وتىرعاندا وسىنداي قۇندىلىقتاردى يدەولوگيا دەڭگەيىنە جەتكىزە الدىڭىز با؟ الدە قانداي دا ءبىر كەدەرگىلەر بولدى ما؟

–  ەلىمىزدە يدەولوگيا ءبىر عوي. بۇل – بەلگىلى ءبىر ساياسي تۇلعالاردىڭ توڭىرەگىنە توپتاسادى. ال الەۋمەتتىك ناقتى جوبالارعا كەلەتىن بولساق، ارينە ىستەلگەن  جۇمىستار دا، جەكە جوبالار دا كوپ بولدى. ءبىلىم، دەنساۋلىق سالاسىندا دا تالاي جۇمىس اتقارىلدى. بىراق كەز كەلگەن جۇمىستى ەكىگە ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى – سىرتى، ەكىن­شىسى – ءىشى. سىرتقى كەلبەتى مەن ىشكى مازمۇنى استاسىپ جاتىر ما؟ جىلدان جىلعا ءبىلىم وشاقتارى، دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى كوپتەپ سالىنۋدا. بۇل – سىرتقى كەلبەتى. ال ىشكى مازمۇنى – بولەك اڭگىمە. ادەتتە سىرتقى كەلبەتىن جاساۋ وڭاي دا، ىشكى مازمۇنى قيىنداۋ. كەيدە كەيبىر ماسەلە بويىنشا ۇرپاق اۋىسۋعا تۋرا كەلەتىن شىعار.

– يدەولوگيانىڭ باستى قۇرالى نە؟

– ادامداردىڭ جەكە باسىن قۇرمەتتەۋ، ولاردىڭ ءسوز بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرمەۋ، ازاماتتاردىڭ بەيبىت شەرۋگە شىعىپ، پىكىرىن ايتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. زاڭ بويىنشا رۇقسات سۇراۋ كەرەكتىگى تۇسىنىكتى، الايدا زاڭ دا ادامداردىڭ ويلاپ تاپقان ەرەجەسى عوي. باستى يدەولوگيا ادامنىڭ جەكە باسىنا دەگەن قۇرمەت بولۋى قاجەت. ونىڭ وي ەركىندىگىنە دەگەن قۇرمەت جاسالۋى ءتيىس. قوعامدا ادىلەتتىلىك ۇستەم قۇرۋى ابزال. سول باعىتتا جۇمىس ىستەسەك بارىنە جەتۋ وڭاي.    ءتىپتى، مەم­لەكەتتى باسقارۋ دا، مەملەكەتتى دامىتۋ دا جەڭىل بولار  ما ەدى؟!

سوڭعى جاڭالىقتار