4 شىلدە, 12:44 497 0 جاڭالىقتار Túrkistan Gazeti

قازاقستان استاناسىندا قار بارىسى پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان جاھاندىق كونفەرەنتسيا اشىلدى

نۇر-سۇلتاندا  قار بارىسى پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان بەدەلدى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.
فورۋمدى Snow Leopard Foundation, قار بارىسىن ساقتاۋ بويىنشا جەكە حالىقارالىق قورى ۇيىمداستىردى. قوردىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە قۇرىلتايشىسى ءبىر جىل بۇرىن ءىرى قازاقستاندىق مەتسەنات، كاسىپكەر جانە قوعام قايراتكەرى ءنۇرالى اليەۆ بولدى.
كونفەرەنتسيانىڭ تاقىرىبى: «قار بارىسىن ساقتاۋ: پوپۋلياتسيالاردىڭ جاعدايى، لاندشافتتاردى باسقارۋ جانە ترانسشەكارالىق ىنتىماقتاستىق». ءىس-شارانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستاندا ءىلبىس اتالاتىن –  قار بارىسى مەكەندەيتىن بارلىق ەلدەردە وسى كوركەم جانە سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلاردىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ بويىنشا ءتيىمدى بىرلەسكەن تەتىكتەردى ازىرلەۋدى جالعاستىرۋ.
- ءبىز قازاقستاننىڭ ەلورداسىندا ءىرى الەمدىك قورلار مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىن، سونداي-اق قار بارىسىن قورعاۋمەن اينالىساتىن جانە تەرريتورياسىندا بارىس مەكەندەيتىن 12 ەلدىڭ ەڭ بەدەلدى عالىمدارىن جيناي الدىق. ءبىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سيمۆولى ەسەپتەلەتىن وسى جانۋاردى ساقتاۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز، - دەدى Snow Leopard Foundation قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى ءنۇرالى اليەۆ. 
- اتاپ ايتقاندا، بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ساراپشىلارىمەن ءبىز ەلىمىزدە قار بارىستارى بويىنشا بارلىق عىلىمي جانە ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى بىرىكتىرۋگە ارنالعان بىرىڭعاي الەمدىك اقپاراتتىق ورتالىق قۇرۋ جوباسىن تالقىلاۋدامىز. نۇر-سۇلتاندا باستاۋ بەرۋگە دايىن تاعى ءبىر ناقتى جوبا -  ءىلبىستىڭ بىرىڭعاي حالىقارالىق گەندىك زەرتحاناسىن قۇرۋ.
كونفەرەنتسياعا قازاقستان، قىرعىزستان، وزبەكستان، تاجىكستان، اۋعانستان، پاكىستان، موڭعوليا، قىتاي، ءۇندىستان، نەپال، بۋتان جانە رەسەي سىندى قار بارىسى مەكەندەيتىن بارلىق 12 ەلدىڭ وكىلدەرى قاتىسۋدا. قازاقستان استاناسىنا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (UNDP), دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورىنىڭ (WWF), Snow Leopard Trust قورىنىڭ، قار بارىسىن جانە ونىڭ ەكوجۇيەلەرىن ساقتاۋ جونىندەگى جاھاندىق باعدارلاما حاتشىلىعىنىڭ (GSLEP), حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ (IUCN) جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ساراپشىلارى كەلدى. كونفەرەنتسياعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ تە قاتىستى.
- بۇگىن الەمدە قار بارىسىن قورعاۋ بويىنشا كوپتەگەن ءىس-شارالار وتكىزىلەدى، بىراق ولاردا جالپى تابيعاتتى قورعاۋ نەمەسە مىسىق تۇقىمداستارىنىڭ بارلىق وكىلدەرىن قورعاۋعا بايلانىستى ماسەلەلەر تالقىلانادى، - دەپ اتاپ ءوتتىSnow Leopard Foundation قورىنىڭ باسشىسى ەرجان ەركىنباەۆ. 
ءبىز ءىلبىس پوپۋلياتسياسىن قورعاۋدىڭ تار سەگمەنتىنە ماقساتتى تۇردە نازار اۋدارعىمىز كەلەدى. كونفەرەنتسيا اياسىندا پوپۋلياتسيانى ساقتاۋ بويىنشا نەعۇرلىم ءتيىمدى تاسىلدەر تۋرالى عىلىمي پىكىرتالاستار جالعاسۋدا، قار بارىسىن ساقتاۋ ماقساتىندا ترانسشەكارالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمنىڭ تانىستىرىلىمى جانە عىلىمي ماقۇلدانۋى، سونداي-اق ءبىزدىڭ قور مەن بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويۋ ورىن الدى.
Snow Leopard Foundation وكىلدەرى قور قىزمەتىنىڭ ءبىرىنشى جىلىنىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى باياندادى. اتاپ ايتقاندا، قارجىلىق جانە تەحنيكالىق قولداۋدى قامتاماسىز ەتكەن قور قاتىسۋىنىڭ ارقاسىندا قر بعم زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ىلە الاتاۋىنداعى قار بارىسىنىڭ پوتەنتسيالدى مەكەندەيتىن جەرلەرىن زەرتتەدى، فوتوتۇزاقتار ورناتتى، الىنعان مالىمەتتەر نەگىزىندە الماتى وڭىرىندە مەكەندەيتىن پوپۋلياتسيانىڭ قازىرگى كۇنگى تارالۋى مەن سانىنا قاتىستى مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارى قار بارىسىن ءوسىرۋ جانە بەيىمدەۋ ورتالىعىنىڭ قۇرىلىس پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى. ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق تابيعي پاركى تەرريتورياسىندا بارلىق قاجەتتى تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن ۋچاسكە انىقتالدى، قازىرگى ۋاقىتتا قور ساراپشىلارى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋدا.
WWF ورتالىق ازيا باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى گريگوري مازمانيانتس قىزىل كىتاپقا ەنگەن جىرتقىشتىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ جانە ۇلعايتۋ ماقساتىندا قار بارىسى ارەالىنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى ىنتىماقتاستىعىنىڭ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە الەمدىك پوپۋلياتسيانىڭ تەك 3%-ى عانا كەلەدى، بىراق بۇل جەكە توپ ەمەس. قازاقستان تاريحي تۇردە ەكولوگيالىق ءدالىز ءرولىن اتقاردى جانە بۇگىندە ارەالدى جەكەلەگەن فراگمەنتتەرگە ءبولۋ ءتۇردىڭ جويىلۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان، ءنۇرالى راحاتۇلى اليەۆتىڭ باستاماسى قازاقستاننىڭ سيمۆولى – وسى بىرەگەي اڭدى ساقتاۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى»، - دەپ اتاپ ءوتتى گريگوري مازمانيانتس.
كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارى سونداي-اق الماتىدا بىرىڭعاي اقپاراتتىق ورتالىق قۇرۋ جوباسىن تالقىلادى، ونىڭ مىندەتتەرىنە جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا اعارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ، سونىمەن قاتار بارىس مەكەندەيتىن بارلىق اۋماقتا تۇراتىن جانۋارلار تۋرالى تولىق اقپاراتتى قامتيتىن بىرىڭعاي دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ كىرەدى. دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ پروتسەسىندە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن قولدانۋ جوسپارلانۋدا. وسى تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا ساراپشىلار جانۋاردىڭ تەرىسىندەگى سۋرەت سياقتى بىرەگەي سيپاتتامالارعا سۇيەنە وتىرىپ، فوتوسۋرەتتەردەگى بارلىق جەكە باستاردى سايكەستەندىرۋ بويىنشا اناعۇرلىم ناقتى تالداۋ جاساي الادى. بۇدان باسقا، بازادا گەنەتيكالىق ساراپتاما ناتيجەسىندە الىنعان دەرەكتەر قامتىلاتىن بولادى.
- قار بارىستارى ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا بيىك تاۋلارىنىڭ ەلشىسى بولىپ تابىلادى»، - دەدى  GSLEP قار بارىسىن ساقتاۋ جونىندەگى جاھاندىق باعدارلامانىڭ حالىقارالىق ۇيلەستىرۋشىسى كوستۋب شارما. 
12 ەلدە مەكەندەي وتىرىپ، ولار حالىقارالىق شەكارالارمەن تولقۇجاتسىز جانە ۆيزاسىز قوزعالادى. قار بارىستارى مەن تاۋ ەكوجۇيەلەرىن ساقتاۋ ازيا بيىك تاۋلارى حالىقتارىنىڭ ەكونوميكالىق، مادەني جانە ەكولوگيالىق سالاۋاتتىلىعىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا Snow Leopard Foundation قورى قازاقستان ۇكىمەتىمەن جانە قار بارىسىن جانە ونىڭ ەكوجۇيەلەرىن ساقتاۋ جونىندەگى جاھاندىق باعدارلامامەن (Global Snow Leopard and Ecosystem Protection Program) ارىپتەستىكتە ۇيىمداستىرعان وسى كونفەرەنتسيادا ءبىز الەمدەگى قار بارىستارىنىڭ پوپۋلياتسياسىن باعالاۋ جۇيەسىن (PAWS) ەنگىزۋ بويىنشا جالپى وپەراتيۆتىك نۇسقاۋلىعىن تالقىلايمىز. قار بارىسى ارەالى ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى ءۇشىن ينتەراكتيۆتى پلاتفورمانىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتتىك جانە ودان ءارى بىرلەسكەن كۇش-جىگەرمەن جاسالعان جۇمىس ناتيجەلەرىن تانىستىرامىز. ترانسشەكارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تاجىريبەسى تۋرالى ايتىپ، قار بارىسىنىڭ لاندشافتتارىن ساقتاۋ بويىنشا ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ جولدارى مەن ادىستەرىن تالقىلادىق. بۇل ءىلبىس مەكەندەيتىن بارلىق ەلدەردىڭ وكىلدەرى ءۇشىن تەحنيكالىق ماسەلەلەر مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى تالقىلاۋ، تاجىريبە مەن ءبىلىم الماسۋ ءۇشىن باس بىرىكتىرەتىن تاماشا مۇمكىندىك بولدى.
كونفەرەنتسيا باستاماشىلارىنىڭ جوسپارىندا ءىس-شارانى ءداستۇرلى ەتۋ كوزدەلىپ وتىر. «ءبىز جىل سايىن قازاقستاندىق الاڭدا ءىس-شارانى قابىلداۋعا دايىنبىز جانە ۋاقىت وتە كەلە ول قار بارىسىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ەڭ ءىرى عىلىمي كونفەرەنتسيا بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز»، - دەپ اتاپ ءوتتى ءنۇرالى اليەۆ.
كونفەرەنتسيا قوناقتارىنىڭ قاتارىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان مەديالىق تۇلعالار، بەلگىلى كاسىپكەرلەر بولدى. كونفەرەنتسيانىڭ رەسمي تاسىمالداۋشىسى - Air Astana اۋەكومپانياسى.
انىقتاما: قار بارىسى، نەمەسە ءىلبىس (Panthera unica) – ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى مىسىق تۇقىمداستارىنىڭ ەڭ ءىرى وكىلى. ءىلبىس حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل تىزىمىنە، سونداي- اق ونىڭ تارالۋ ايماعىنىڭ بارلىق 12 ەلىنىڭ – قازاقستان، قىرعىزستان، وزبەكستان، تاجىكستان، اۋعانستان، پاكىستان، ءۇندىستان، نەپال، بۋتان، قىتاي، موڭعوليا مەن رەسەيدىڭ ۇلتتىق قىزىل كىتاپتارىنا ەنگىزىلگەن. 2013 جىلى قازاقستان «قار بارىسى جانە ونىڭ ەكوجۇيەلەرىن ساقتاۋدىڭ جاھاندىق باعدارلاماسىنا» قوسىلدى. بىراق، سيرەك كەزدەسەتىن ءتۇردى ساقتاۋ بويىنشا كۇش-جىگەرگە قاراماستان، ونىڭ پوپۋلياتسياسى ۇنەمى قىسقارۋ ۇستىندە. ماسەلەن، 20-شى جۇزجىلدىقتىڭ سوڭىندا قار بارىسىنىڭ قازاقستاندىق پوپۋلياتسياسىنىڭ سانى شامامەن 180-200 باسقا باعالاندى. قر بعم زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەسەبى بويىنشا 2014 جىلى قازاقستاندا بارلىعى 110-130 ءىلبىس تىرشىلىك ەتكەن.

سوڭعى جاڭالىقتار