25 ناۋرىز 2015, 18:38 13415 0 تاريح اسەل انۋاربەك

قىزىعى تاۋسىلمايتىن «قىز قۋ»

«قىز قۋ» – قازاق حالقىنىڭ وتە ەرتەدەن كەلە جاتقان ۇلتتىق ويىندارىنىڭ ءبىرى. حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان قىز قۋ ۇلتتىق ات ويىندارى توبىنا جاتادى. بۇل ويىن ەرتەدە «قىز قاشار»، «قىز قۋالار» دەپ اتالعان ەكەن. بىراق بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قىز قۋ ويىنى اسا قاتتى وزگەرىسكە ۇشىراي قويماعان. بۇرىن بولعان ويىن ءتارتىبى قازىر دە ساقتالادى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى VII-VIII عاسىرلاردا قازاق دالاسىندا بۇل ويىن جىگىت پەن ونىڭ قالىڭدىعى اراسىندا وتكىزىلگەن. بۇل – كەيبىر رۋلار اراسىنداعى بەلگىلەنگەن ءتارتىپ. ەگەر جىگىت جارىستا جەڭىلىپ قالسا، قىزبەن نەكەلەسۋ قۇقىعىنان ايرىلعان. سونىمەن قاتار، ويىندا جىگىتتىڭ جەڭىلۋى ءوز رۋىندا ەتى ءتىرى جىگىت پەن جۇيرىك اتتىڭ جوقتىعىن كورسەتكەن. سول ءۇشىن دە جىگىتتىڭ جەڭىلىس تابۋى رۋ ءۇشىن ۇلكەن كەمىستىك بولىپ سانالىپتى. ەگەر ويىندا قىز جەڭىلسە، كەلىسىم بويىنشا، ەشقانداي قالىڭسىز-اق ول جەڭگەن جىگىتكە تۇرمىسقا شىعادى. ەڭ باستىسى، قىزدى قۋىپ جەتكەن جىگىتكە بويجەتكەندى بەلىنەن قۇشاقتاپ، ات ۇستىندە بەتىنەن سۇيۋگە رۇقسات ەتىلگەن. جينالعان جۇرتتىڭ دەلەبەسىن قوزدىراتىن دا وسى ءبىر اياۋلى ءسات.
بۇگىنگى «قىز قۋ» ويىنىنىڭ وزىندىك يدەيالىق مازمۇنى بار. تاريحى ەرتەدەن باستالاتىن بۇل ءداستۇردى ءحىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن باتىستىق ساياحاتشى ماركو پولو جەتىسۋ جەرىندەگى ۇلكەن جيىندا كورگەندىگىن ءوز ەستەلىكتەرىندە بايانداعان. ال وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا ەندى عانا دامي باستاعان كينو سالاسىندا قازاق­تىڭ وسى ءبىر ۇلتتىق ويىنى ەرەكشە كورىنىس تاپتى. الاشقا اتى ءمالىم رەجيسسەر ءماجيت بەگاليننىڭ «قىز بەن جىگىت» دەپ اتالاتىن ءفيلمى كوپتىڭ ەسىندە بولار. ءدال وسى فيلمدە ءبىز ءسوز قىلىپ وتىرعان ۇلتتىق ويىن ءتۇرى – «قىز قۋ» وتە جاقسى بەينەلەنگەن. فيلمدە بويجەتكەن ءوزىنىڭ عاشىعىنا «اتپەن قۋىپ جەتسەڭ عانا تۇرمىسقا شىعامىن» دەپ ەل الدىندا ۋادە بەرەدى. بوزبالانىڭ عاشىعىنىڭ شارتىنا كونبەسكە ەش امالى بولمايدى. وسىلايشا، فيلمدە ناعىز «قىز قۋ» ويىنى كورسەتىلەدى.
«قىز قۋ» ويىنى قازىر ۇلت­تىق سپورت تۇرىنە ەنىپ، ارنايى سپورتتىق جارىستار ۇيىمداستىرۋ قولعا الىنۋدا. قازىر بۇل ۇلتتىق سپورت ويىنىنىڭ ارنايى ەرە­جەلەرى جاسالىپ، ءبىر جۇيەگە تۇسكەن. «قىز قۋدان» ەلىمىزدەگى سپورتتىق جارىس العاش رەت 1923 جىلى ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. بۇل ويىن ۇزىندىعى 300-400 مەتر، ەنى 30-40 مەتر بولاتىن تەگىس جەردە وتەدى. قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ رەسمي سايتىندا بۇل ويىننىڭ بۇگىنگى شارتتارىن بىلاي تۇسىندىرەدى: «جارىس «قىز قۋ» سپورتىنىڭ ەرەجەسىنە ساي وتكىزىلەدى. سپورتشىلاردىڭ باس كيىمىنەن اياق كيىمىنە دەيىن ۇلتتىق ۇلگىدە وسى سپورتقا لايىقتى بولۋى ءتيىس. «قىز قۋدىڭ» اتى ۇشقىر، جۇيرىك، سۇلۋ بولۋى شارت. ويىن الاڭىنىڭ ۇزىندىعى: 300 مەتر. الاڭعا قىز بەن جىگىت شاقىرىلادى. جىگىت قىزدان 10 مەتر كەيىن تۇرىپ جارىسقا قوسىلادى. جىگىت قىزدى قۋىپ جەتسە، ەرەجەگە ساي قىزدىڭ سول جاق يىعىنداعى ورامالدى شىعىرشىقتان سۋىرىپ الۋعا تىرىسادى. ال قىز كەرىسىنشە، قۋعىنشىدان قاشىپ قۇتىلىپ، سورەگە بۇرىن جەتۋگە ارەكەت جاسايدى. ال ەكىنشى كەزەڭدە 10 مەتر الدا تۇرعان جىگىتتى قىز قۋادى، قۋىپ جەتكەن جاعدايدا ەرەجەگە ساي ارنايى «قىز قۋ» قامشىسىمەن جىگىتتى قامشىلاپ، قۋىپ جەتكەنىنىڭ بەلگىسىن كورسەتەدى. جارىسقا بەكىتىلگەن ەرەجەگە ساي سپورتشىنىڭ قۋىپ جەتكەن ۋاقىتىن اراقاشىقتىققا ءبولىپ قورىتىندىسى شىعارىلادى. «قىز قۋدى» قازىرگى باعىتىمەن كەلەشەكتە دە دامىتۋدىڭ ۇلكەن سپورتتىق ماڭىزى بار. ول ءوزىنىڭ ماڭىزى جاعىنان جاستارعا دەنە تاربيەسىن بەرۋدە بۇگىنگى تالاپقا تولىق ساي كەلەدى».
اتالعان سپورتتىق ويىن­عا قاتىسۋشىلار ارنايى دايىن­دىقتان وتكەن جانە اتپەن ءجۇرۋدى تولىق مەڭگەرۋى قاجەت. سونداي-اق، بۇل جارىستا ارنايى جاساقتالعان تورەشىلەر بولادى. تورەشىلەر توبىنا باس تورەشى، ونىڭ ورىنباسارى، باس حاتشى، كوميسسيانىڭ توراعاسى، الاڭ جەتەكشىسى، الاڭ­داعى تورەشىلەر، مارە ءتو­رە­­شىلەرى، ۋاقىت باقىلاۋشى ءتو­رەشىلەر جانە مەدبيكە كىرەدى. جۇمىس بارىسىندا تورەشىلەردى اۋىستىرۋعا تىيىم سالىنعان. ولاردىڭ دا ۇلتتىق ناقىشتاعى كيىمدەرى بولۋى مىندەتتى.
بۇگىنگى «قىز قۋ» سپورتىنا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىم­داستىعى باسا نازار اۋدارىپ، حالقىمىزدىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى ءبىر سالاسى سانالاتىن ۇلتتىق ويىندارىن قايتا جاڭعىرتىپ وتىر.

سوڭعى جاڭالىقتار