27 ماۋسىم 2019, 12:19 1072 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قىرىم كىمدىكى وسى؟

قىرىم ماسەلەسى سوڭعى ۋاقىتتا جۇرتتى قاتتى ەلەڭدەتىپ تۇرعانى بەلگىلى. وسىعان وراي ءبىز سوڭعى ساندارىمىزدا  «قىرىم ءۇشىن قىرعي – قاباق» №13 «تاقسىرەتكە تولى تاعدىر» №16 اتتى ماتەريالدار جاريالاعان ەدىك. جۇمىر جەردىڭ وسى ءبىر وتتى وشاعىنا قاتىستى ويىمىزدى بۇگىن جانە جالعاستىرىپ وتىرمىز.

كۇنى كەشەگە دەيىن ەكەۋى دە كەڭەس وداعىنا كىرگەن ىرگەلى ەكى ەل – رەسەي مەن ۋكراينا  – بۇگىندە قىرىم ءۇشىن قىرعيقاباق بولىپ وتىر.

رەسەي رەسمي ورىندارى وزدەرىنىڭ مالىمدەمەلەرىندە ۋكرايناعا قويار ەشقانداي دا تەرريتوريالىق تالاپتارى جوق ەكەنىن ءۇستىن-ءۇستىن قايتالاعانمەن،  دۋمانىڭ دەپۋتاتتارى  قىرىمعا قايتا-قايتا بارعىشتاپ قانا قويماي، كەيدە جاعدايدى ۋشىقتىرار مالىمدەمەلەر جاساۋمەن اينالىسۋى – مۇنداعى احۋالدىڭ، تۇراقسىز-دانۋىنا سەبەپكەر بولۋدا.

مۇنىڭ ۇستىنە، رەسەيدىن رەسمي ادامدارىنىڭ ءسوزى – انشەيىن ءبىر...  جۇرتتى الدارقاتقان ءسوز عانا سەكىلدى ەستىلەدى دە، ال ەندى ورىستىڭ اتاقتى ادامدارىنىڭ، اۋزىنان شىكقان اڭگىمەگە قاراساڭىز، قىرىم – ەجەلدەن رەسەيدىڭ جەرى سياقتى. ماسەلەن، ا. سولجەنيتسىننىڭ «يزۆەستيادا» جاريالانعان ينتەرۆيۋىنە ۇڭىلسەڭىز، ول: «1919 جىلى ۋكراينانىڭ توبەسىنەن ءبىر ۇرىپ ەسەڭگىرەتىپ العان سوڭ، ارتىنان سول ءۇشىن كەشىرىم سۇراعانداي بولىپ، لەنين بۇرىن-سوڭدى ەشقاشان ۋكراينانىڭ قۇرامىنا ەنبەگەن بىرنەشە ورىس وبلىستارىن وعان بەرىپ جىبەردى... 1954 جىلى حرۋششەۆ... بۇعان قوسا قىرىمدى دا ۋكرايناعا بەردى...» – دەپ جازادى.

ال ۋكراينا باسشىلارىنىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەڭىز، «قىرىم – ۋكراينانىڭ بولىنبەس ءبىر بولشەگى».

سوندا، قىرىم – كىمدىكى ءوزى؟!.

ەگەر «جاۋلاپ العان جەرىم – مەنىكى» دەگەن تۇرعىدا ايتىلسا، وندا قىرىم – 1768-1774 ج.ج. ورىس-تۇرىك سوعىسى اياقتالعان سوڭ، كۇشىك-قاينارلى ءبىتىمى بويىنشا رەسەي پروتەكتوراتىنا تاۋەلسىز ەل بولىپ ەنگەن، ال كەيىن ارام ساياساتتىڭ سالدارىنان 1783 جىلى رەسەي يمپەرياسىنا تولىق قاراعان جۇرت.

بىراق، ءبىر زامانداردا كىم-كىمدى جاۋلاپ الماعان؟ كىم-كىمنىڭ قول استىندا كىرىپتار بولماعان؟ بۇعان 1521 جىلى قىرىم اسكەرىنىڭ ماسكەۋدى كالاي قورشاپ العانىن;  XVII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەكى ءجۇز مىڭنان استام ورىس اسكەرى قىرىم حاندىعىندا تۇتقىندا جۇرگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى بولاتىن شىعار.

گاپ وندا ەمەس. ماسەلە – تالاي تاۋقىمەتتى باسىنان وتكەرگەن قىرىم تاتارلارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا اۆتونومياعا قول جەتىزىپ، 1921 جىلى قىرىم اسسر-ى قۇرىلعانىن ەسكە سالۋدا بولىپ وتىر. سويتكەن، قىرىملى جۇرتى كەيىن تاعى تۋ-تالاقايعا ۇشىرايدى، ءوز اتا-مەكەنىنە ءوزى جات بولادى دەگەن  كىمنىڭ  ويىندا  بار؟

ءجا، بۇل اڭگىمەگە تاعى ءبىر ورالارمىز.

قايتا قۇرۋ زامانىنىڭ التىن كۇرەك جەلى ەسكەندە تۋعان جەرلەرىنە كاراي تۇس-تۇستان قايتادان قۇس بوپ ۇشقان قىرىم تاتارلارى تاعى دا ەل بولامىز    با  دەپ    ءۇمىت    ەتىپ، جەر بەتىندە قىرىم رەسپۋبليكاسى دەگەن ەل بار ەكەنىن جاريالاۋعا اتسالىسقان كەزدە، ەندى كەلىپ ۋكراينانىڭ كيلىگىپ وتىرعانى مىناۋ. پرەزيدەنت ل. كراۆچۋك 19 مامىرداعى ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا: «ۋكراينانىڭ  تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قورعاۋ جولىندا باتىل قيمىلدايتىنىن»  مالىمدەپ تە قويدى. دۇرىسىندا، قىرىمنىڭ رەسپۋبليكا بولۋى – ۋكراينانىڭ   تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن نارسە مە؟! كەرەك دەسەڭىز... بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ۋكراينا تاريح الدىندا قىرىم تاتارلارىنا قارىزدار ەل ەمەس پە ەدى!؟

...ۇزاق جىلدار بويى پولياكتاردىڭ ەزگىسىندە بولىپ كەلگەن ۋكراين حالقىنىڭ ازاتتىق  جولىنداعى كۇرەسىن باستاعان  بوگدان حمەلنيتسكيگە قول ۇشىن بەرگەن كىم ەدى؟ – قىرىم  تاتارلارى بولاتىن. قۇداي-اۋ، 1654 جىلدىڭ 8 قاڭتارىندا پەرەياسلاۆ راداسىنا (كەڭەسىنە) قاتىسقان ورىس ەلشىسى ۆ.ۆ. ءبۋتۋرليننىڭ الەكسەي ميحايلوۆيچ پاتشاعا جازعان مالىمدەمەسى ءالى جوعالعان جوق قوي. بار عوي! سوندا جينالعان كۇللى حالىقتىڭ الدىندا گەتمان جار سالماپ پا ەدى: «پانوۆە پولكوۆنيكي، ياساۋلى، سوتنيكي ي ۆسە ۆويسكو زاپوروجسكوە ي ۆسي پراۆوسلاۆني حريستيانە!..  نام نەلزيا جيتي بولە بەز تساريا. دليا توگو نىنە سوبرالي ەسميا رادۋ، ياۆنۋيۋ ۆسەمۋ نارودۋ، چتوبى ەستە سەبە س نامي وبرالي گوسۋداريا يز چەتىرەح، كوتوروگو ۆى حوششەتە. پەرۆىي تسار ەست تۋرسكي، كوتورىي  منوگيجدى چەرەز پوسلوۆ سۆويح پريزىۆال ناس پود سۆويۋ وبلاست; ۆتورىي – حان كرىمسكي; ترەتي – كورول پولسكي...; چەتۆەرتىي ەست پراۆوسلاۆنىي ۆەليكيا روسسي گوسۋدار تسار... تۋت، كوتوروگو حوتيتە يزبيرايتە»، – دەپ.  (قاراڭىز: «ءىستورىيا ۋكراىني ۆ دوكۋمەنتاح ءى ماتەرىالاح»، – توم 3, 251-252 بەتتەر. نەمەسە: «چتوب ۆوۆەك ەدينى بىلي»، يستوريا وتەچەستۆا، XVII ۆەك، 468-469-بەتتەر). وسى ءتورت پاتشالىقتىڭ ىشىندە قىرىم حانىن دا تانىستىرا  كەلىپ، ونى «باسۋرمان» دەي تۇرا، وزدەرىنىڭ باسىنا ءىس تۇسكەندە، «دوستىق قولىڭدى بەر» دەپ وزدەرى شاقىرعانىن حالىقتىڭ ەسىنە سالماۋشى ما ەدى!؟

راس، سلاۆياندىق تۋىستىعىن، دىندەرىنىڭ بىرلىگىن (حريستيان ەكەندىكتەرىن) تىلگە تيەك ەتكەن ورىس پاتشاسىنىڭ قول استىنا ۋكراينا ءوز ەركىمەن ءوتتى. بىراق، وسى جاعدايدىڭ، ءوزىن مۇمكىن ەتكەن، قاندى شايقاستاردا  قول ۇستاسىپ جاۋعا بىرگە شاپقان ورىس پاتشاسىنىڭ اسكەرى ەمەس، قىرىم حانىنىڭ اتتى اسكەرى ەكەنى امبەگە ايان ەدى عوي. قىرىم تۇبەگى – ىقىلىم زامانداردان بەرى سولاردىڭ، قىرىم تاتارلارىنىڭ اتامەكەنى، تۋعان ۇياسى ەمەس پە ەدى؟ باسقا – باسقا، ۋكرايندار سونى ۇمىتۋعا ءتيىس ەمەس ەدى عوي.

ءيا، قىرىمدا قىرىق ۇلتتىڭ وكىلى جۇرسە دە، ول ورىستىڭ دا، ۋكرايننىڭ دا جەرى ەمەس، ءبارى-ءبىر قىرىم تاتارلارىنىڭ، ماڭگىلىك مەكەنى بولىپ قالا بەرمەك.

قاجىعالي مۇحانبەتقاليەۆ

«تۇركىستان» №17, 31 مامىر

1994 جىل

سوڭعى جاڭالىقتار