27 ماۋسىم, 11:43 435 0 ونەر تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

«جۋرناليست بولۋدى ارمانداعان ەكەن»

ءازىل مەن قالجىڭنىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن «تاماشا» تارلاندارىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – توقسىن قۇلىبەكوۆتىڭ بالا كەزىندەگى ارمانى – جۋرناليست بولۋ ەكەن. ءتول مەرەكەمىزدىڭ قارساڭىندا تالانتتى ءارتىستىڭ شاڭىراعىنا ات باسىن تىرەگەن ەدىك.  ەلىمىزدىڭ تانىمال تۇلعالارىنىڭ تىزىمىندە ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن العان ءارتىس جايلى جارى قارلىعاش وڭالوۆا حانىم ءبىر جىلاپ، ءبىر كۇلىپ وتىرىپ وسىلاي ەسكە الدى.

– توقسىننىڭ بالالىق شاعى ءوزىنىڭ تۋعان جەرى تالدىقورعان وبلىسىنىڭ كەربۇلاق اۋدانىنا قاراستى قويانكوز اۋىلىندا وتكەن. اتا-ەنەم ءدىندار كىسىلەر بولعان. كوزىنىڭ قاراشىعىنداي جالعىزى بولعاندىقتان، ونىڭ ءبىلىمدى دە سانالى بولىپ وسكەنىن قالاسا كەرەك، باستاۋىش سىنىپتا وقىپ ءجۇرىپ-اق «مىڭ ءبىر ءتۇندى» وقىپ، جاتقا بىلگەن. ونىڭ ۇستىنە اتامىز وتە ساۋاتتى، اڭگىمەشىل-شەجىرە كىسى بولعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي، ول كىسىلەردىڭ كوزىن كورمەدىم، كەلىن بولىپ قىزمەت ەتە المادىم. ەنەم قايتىس بولىپ كەتكەن سوڭ نەكەلەنگەن ەكىنشى انامىزدى تۋعان ەنەمنەن كەم كورمەدىك.

قازاقتىڭ ەرتەگى الەمىنە ەرتەرەك كىرىپ كەتكەن توقسىن ادەبيەتكە قۇمار بولىپ وسەدى. اڭىز-اڭگىمەلەر، داستانداردى وقي ءجۇرىپ، ءوزى دە سول سالاعا بەيىمدەلە باستايدى. جازۋعا دا يكەمى سول تۇستان باستالسا كەرەك. ونجىلدىقتى بىتىرگەن سوڭ، جۋرناليست ماماندىعىن تاڭداپ، الماتىعا كەلەدى دە جولى بولماي ەلگە قايتادى. اۋىلىنداعى ەسكى كلۋبتا جۇمىس ىستەيدى دە، كەلەسى جىلى فيلولوگيا فاۋلتەتىنە قۇجات تاپسىرىپ، تاعى دا جولى بولمايدى. بىراق قا­لامەن بايلانىستى ۇزە المايدى. ءجيى كەلەدى. سونداعىسى – تەاتر. كورگەن سپەك­تاكلدەرىن جاتتاپ، ونى وزىنشە اۋىل كلۋبىندا قويىپ ءجۇرىپ، ونەرگە ماحابباتى ويانادى.

– توقسىن اعا جايلى ساحنالاس-ارىپتەسى قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ: «توقسىن ماعان وتە جاقىن، ءوزى ومىردەن ەرتە كەتەتىنىن سەزدى مە، ەرتە ۇيلەندى. تويىندا مەن تامادا بولدىم» دەپتى ءبىر ەستەلىگىندە. اعامىزبەن تاعدىر قالاي جولىقتىردى؟

– 1970 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى جانىنداعى تەاتر بولىمىنە قۇجات تاپسىرىپ، ابيتۋريەنت بولىپ ءجۇرىپ تانىستىق. مەن داۋىس قويۋ دەگەن تالاپتان وتپەي قالدىم دا، قىزدار ينستيتۋتىنىڭ مۋزىكا فاكۋلتەتىنە قابىلداندىم. ال كەلەسى جىلى باس قوستىق. توي قىزىعىمەن ءجۇرىپ تۇڭعىشىمىز – شىنار ومىرگە كەلدى. قازاق ونەرىنىڭ اقساقالى-ابىزى اسقار توقپانوۆ اعامىز ازان شاقىرىپ، اتىن قويدى. كوڭىلىمىزدە ادەمى ءبىر ەستەلىك بولىپ، ساعىنىشقا اينالعان ساتتەر عوي. ول كەزدە تەحنيكانىڭ قات زامانى، ۆيدەوعا ءتۇسىرۋ دەگەندى دە بىلمەيمىز. ونىڭ ۇستىنە ءوزىمىز دە جاسپىز. بەس جىلدان كەيىن لاۋرا دەگەن ەكىنشى قىزىمىز تۋىلدى. قازاق زيالىلارى باسىنان كەشىرگەن «جەتىم بۇرىشتى» جاعالاپ، بەس-التى جىلىمىز پاتەردەن-پاتەرگە كوشىپ-قونىپ جۇردىك. توقسىننىڭ دا تىرەپ تۇرعان اتا-اناسى، نە باۋىرى جوق، جالعىز كورپەمىزدى ارقالاپ، كوشىپ ءجۇرىپ تە باقىتتى ەدىك. كەيىنگى شەشەسىنەن باقبەرگەن دەگەن باۋىرى بار، قازىر ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى، توقسىننىڭ كوزىندەي ارالاسىپ تۇرامىن.

باس قوسىپ، شاڭىراق كوتەرگەننەن كەيىن، ونىڭ ۇستىنە بالالى بولعاننان سوڭ، ارينە، تىرلىك جاساۋ كەرەك بولدى. قازاق راديوسىنا مۋزىكالىق رەداكتور بولىپ قىزمەتكە تۇردىم. رەداكتور بولعان سوڭ جازۋىڭ كەرەك ەكەن، سول كەزدە قازاقتىڭ قايتالانباس سازگەرى، ونەر زەرتتەۋشىسى ءىليا جاقانوۆ اعامىز جول سىلتەپ، اقىل-كەڭەسىن بەرىپ، قىزمەتتە ورنىعىپ قالۋىما بىردەن-ءبىر قول ۇشىن بەرگەن ازامات. ەلىمىزدەگى ونەر بايقاۋلارىنان راديوحابارلار تاراتىپ ءجۇرىپ، جيىرما بەس جىلدىڭ قالاي وتكەنىن بىلمەي قالىپپىن. ودان كەيىن كاسىپكەرلىككە كەتتىم. ال توقسىن ەكىنشى كۋرستان باستاپ، «تاماشا» ويىن-ساۋىق وتاۋى قۇرىلعانعا دەيىن راديودا ءجۇردى. سول جىلدارى «كورەگەن» راديوجۋرنالىن جۇرگىزەدى. سكەتچ-ينتەرمەديالاردى شەبەر، وتە ساۋاتتى وقيتىن. بۇگىندە قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىندا» قىرىقتان استام حابارلارى مەن راديوقويىلىمدارى ساقتالعان.

بەرتىن كەلە «قازاقستان» تەلەارناسىنان كورسەتىلە باستاعان «قىمىزحانا»، «جەبە» سىندى ساتيرالىق، «التىباقان» ويىن-ساۋىق باعدارلامالارىندا وزىندىك قولتاڭباسى قالىپتاستى. ول كەز كورەرمەندەردىڭ دە كوز قۋانىشىنا اينالا باستاعان تۇسى ەدى. ەكەۋمىز قازاق راديوسىندا جۇرگەندە ەسكەندىر اعامىزدىڭ ەكى بولمەلى پاتەرى بىزگە ءتيدى. سولاي ءۇيلى بولدىق. ودان كەيىن ءتورت بولمەلى ۇيگە دە قولىمىز جەتتى.

– اعانىڭ ەسىڭىزدە قالعان قىزىقتى وقيعالارى جايلى بىرەر اۋىز ايتساڭىز؟..

– بىردە زەينەپ قويشىباەۆا، اسەت بەيسەۋوۆ ۇشەۋى ورالعا گاسترولگە كەتتى. ءبىراز كۇن قالادا، قالا ماڭىندا تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، كونتسەرت بەرەدى. ەل دە، وزدەرى دە ريزا بولىسادى. كورەرمەننىڭ ىقىلاسىنا ريزا بولعان ەكەۋى زەينەپتىڭ كوزىن الا بەرە، «ءجۇز گرامداتىپ» الاتىن كورىنەدى. «قانشا اڭدىپ وتىرسام دا، ءبىرازدان سوڭ كوزدەرى كۇلىمدەپ، جانارلارى جارقىلداپ شىعا كەلەدى»،– دەپ ەسكە الاتىن زەينەپ. «سەندەر اقشالارىڭدى ماعان بەرىپ قويىڭدار، «ءىشىپ» قوياسىڭدار، بارعان سوڭ ايەلدەرىڭە بەرەمىن» دەپ تاپقان قارجىلارىن دا تارتىپ العانداي سومكەسىنە سالىپ الادى. سودان قايتار جولدا زەينەپ ءارى-بەرى كۇتەدى، ەكەۋى جوق. ۇشاق ولاردى كۇتپەيدى عوي، ۇشادى دا كەتەدى. ال ەكەۋى اەروپورتتا قولتاڭبا بەرىپ ءجۇرىپ، ۇشاقتان قالىپ قويا جازدايدى دا، جۇگىرىپ ءجۇرىپ اقتوبەگە ۇشاتىن رەيسكە ءمىنىپ كەتەدى. بيلەت تەكسەرىپ وتىرعاندار دا اسىعىس ەكەۋدى جولىنان بوگەمەيىن دەسە كەرەك، ءمان بەرمەپتى. كوزدەرىن اشسا، ۇشاق اقتوبە اەروپورتىندا. ەندى نە ىستەيمىز دەيدى عوي ءبىر-بىرىنە، قالتالارىندا كوك تيىن اقشالارى جوق. سودان تەلەفون تاۋىپ ماعان زۆونداسىن: «ويباي، قارلىعاش، سەن ەشتەمە سۇراما، بارعان سوڭ ايتامىن، ءبىز اسەت ەكەۋمىزگە بيلەتكە اقشا سال»،– دەيدى. اڭ-تاڭ بولىپ تۇرعاندا زەينەپ حابارلاسا قالعانى. كۇلەسىڭ بە، جىلايسىڭ با؟! نە بولسا دا قاراجات سالۋ كەرەك دەپ جينالىپ جاتقاندا قايتا حابارلاستى. «ءاي، قارلىعاش سەن اۋرە بولماي-اق قوي، مىنا جاقتا دا ەل-جۇرتىم بار ەكەن، بىرەر كۇن وسىندا ايالدايتىن بولدىق»،– دەيدى. ول «تاماشانىڭ» اتى دۇركىرەپ تۇرعان كەز. بىرنەشە كۇننەن كەيىن كەلدى عوي. «ءبىزدىڭ تۇك كىنامىز جوق، اەروپورتتا تانىپ قالعان كىسىلەرگە قولتاڭبا بەرىپ، ءجۇرىپ قالىپپىز. انا بيلەت تەكسەرەتىندەر عوي كىنالى»، – دەيدى قىزاراقتاپ. ال مەنىڭ ءىشىم سەزىپ تۇر، «جۇزدەتىپ ءجۇرىپ» قالىپ قويعانىن...

جاراتىلىسىنان جانى جۇمساق، اقكوڭىل، اڭعال. اشىق، جارقىلداپ جۇرەتىن. وتە تەز، شاپشاڭدىعىمەن قوسا، كۇيگەلەكتىگى دە بار ەدى. ۇزاق ويلانىپ، سارى ۋايىمعا سالىنىپ جۇرمەي، تەز شەشىم قابىلداي الاتىن. ويىنا العان دۇنيەنى تىندىرعانشا تىنىم تاپپاۋشى ەدى. انا سۇتىمەن بەرىلگەن ءبىر قاسيەتى – اقىندىعى، شەشەندىگى دەر ەدىم. سۋىرىپ سالما قاسيەتى كەز كەلگەن كەزدەيسوق جايتتاردان الىپ شىعاتىن. بەيبىت ءومىر كەشتىك. جانى تىنىشتىقتى قالاپ تۇراتىن. ەشكىمدى الالاماي، بىردەي سىيلاستىقتا قارىم-قاتىناس ۇستايتىن. اندا-مۇندا «اشۋ» شاقىرىپ قوياتىنى بار. وندايدا بەتپە-بەت كەلىپ قالماۋعا، كوزىنە تۇسپەۋگە تىرىسىپ، قارسىلىق بىلدىرمەيتىنمىن. باسىلعان سوڭ وزىنە-ءوزى كۇلىپ، مەنىڭ دە ۇستامدىلىعىما ريزا بولاتىن-دى. جايلى. رۋحاني باي ەدى. ازىلكەشتىگى كەرىم. مەنىڭ اكەم مارقۇم قاتتى جاقسى كوردى. ول كىسىمەن قالجىڭداسا بەرەتىن. بىردە اكەم كەنجە ۇلى ەركىندى اينالىپ-تولعانىپ وتىرىپ: «سەنىڭ جامانىڭدى كورسەم، ەرتەڭىندە ءولىپ كەتسەم دە ارمانىم جوق»،– دەدى. جىلدار جىلجىپ، ايلاردان كەيىن كەنجە باۋىرىم وتاۋ قۇردى، ودان ءبىر بالا، ەكىنشى بالاسى دۇنيەگە كەلىپ جاتتى. ءبىر باس قوسۋدا توقسىن اكەمە قاراپ: «وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وسى بالام وتاۋ قۇرسا، تۇڭعىشىن كورسەم ولە بەرەمىن دەپ بىرەۋلەر ءبىزدى دە، اللانى دا الداپ ءالى ءجۇر» دەمەسى بار ما؟! اكەم مارقۇم ىشەگى تۇيىلگەنشە كۇلىپ، ءماز بولدى...

مىنا تىرلىكتە ەشكىمدى رەنجىتپەي، ءوزى دە ەشكىمنىڭ كوڭىلىن قالدىرماي، بارىنا قاناعاتشىل پەيىلمەن عۇمىر كەشكەن ادام ۇزاق جاساۋى كەرەك ەدى، امال جوق، ەلۋگە جەتپەي ماڭگىلىككە كەتتى دە قالدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرى: «وسى مەن ەلۋگە جەتپەيمىن-اۋ» دەگەندى ءجيى ايتىپ قالاتىن. «سەن ومىرىڭە، ماعان ريزاسىڭ با» دەگەندى دە ءجيى ايتىپ قالاتىن. مۇمكىن ءتۇس كوردى مە، ايتەۋىر، ءىشى سەزگەندەي ءبىر مازاسىزدانىپ ءجۇردى... مۇراعاتتا قالعان بەينەباياندارى عانا داتكە قۋات.

ءيا، قازاقتىڭ قۇنارلى تىلىمەن بىرگە قازاقى كۇلكىنىڭ دە ءسانى كەتىپ بارا ما دەگەن كۇدىك توقسىن اعامىزدىڭ ساحنالاعان قويىلىمدارىن كورگەندە ۇدەي تۇسەتىنى راس.

 

سۇحباتتاسقان تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار