27 ماۋسىم, 10:59 833 0 ايماق "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قالىبەك قوبلاندين: موڭعوليا – كوشپەندىلەر الەمىنىڭ ءبىر وشاعى

رەداكتسيادان:

 «تúrkistan» حالىقارالىق گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى  موڭعوليا استاناسى ۇلانباتىردا بولىپ قايتقان ەدى. سول كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ موڭعولياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قالىبەك قوبىلاندين مىرزامەن جولىعىپ، قازاقستان-موڭعوليا قارىم-قاتىناسى جانە سول ەلدە تۇراتىن قازاقتار جايلى اڭگىمەلەسكەن بولاتىن. اتالمىش سۇحباتتى 2 شىلدە – قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەت كۇنى قارساڭىندا گازەت بەتىنە جاريالاۋدى ءجون ساناپ وتىرمىز.

 

قالىبەك قوبلاندين، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ موڭعولياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى:

 موڭعوليا – كوشپەندىلەر الەمىنىڭ ءبىر وشاعى

 

– بىرنەشە جىل بۇرىن قازاق­ستان-موڭعوليا جول كارتاسى جوباسى ۇسىنىلعانى جايلى اقپارات تاراپ ەدى. قازىر سول باعدارلامانىڭ جايى نە بولدى ەكەن؟

– قازاقستان مەن موڭعوليا اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق، مادەني-گۋمانيتارلىق نەمەسە ساياسي ارىپتەستىكتىڭ ىلگەرلەۋىنە ەكى ەل اراسىنداعى ترانسپورتتىق-كولىك قاتىناسىنىڭ قيىنشىلىعى اسەر ەتەدى. موڭعوليانىڭ باتىسىندا ورنالاسقان قازاق ايماعىنداعى قانداستارىمىز قازاقستانعا  ءبىر جارىم مىڭ شاقىرىم تاس جولمەن اينالىپ بارىپ ءجۇر. تەمىر جولمەن قاتىناس رەسەيدىڭ ومسك، يركۋتسك جانە ۋلان-ۋدە قالالارى ارقىلى وتەدى، ول جول دا الىس. كەزىندە موڭعوليا قازاقستانعا تىكەلەي رەسەيدىڭ التاي ولكەسىندەگى تاۋ اراسىنداعى جولدار ارقىلى (60 شاقىرىمنان استام) سەمەيدىڭ ەت كومبيناتىنا مال ايداپ وتكىزەتىن ەدى. الايدا بۇل قارا جول جاز ماۋسىمىندا عانا جارامدى، قىس كەزىندە بۇل جولمەن ءجۇرۋ وتە قيىن.  وسى جولدى قايتا جانداندىرۋ جايلى موڭعولياداعى قازاق اعايىندار تاراپىنان جانە قازاقستان تاراپىنان دا بۇل ماسەلە ءالسىن-ءالسىن كوتەرىلىپ وتىر. الايدا، بۇل بىرىنشىدەن، جىل بويى ءجۇرىپ-تۇرۋعا اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان، ەكىنشىدەن، تيىمدىلىگى جەتكىلىكسىز، ۇشىنشىدەن، التاي رەسپۋبليكاسىندا مەكەندەيتىن التايلىقتاردىڭ «پاتشالار قورعانى» دەپ اتالاتىن ەجەلگى زاماننان كەلە جاتقان قورعاندارى  يۋنەسكو-نىڭ ەرەكشە قورعاۋداعى جەرلەر تىزىمىنە ەنگەن. ەگەر ول جەرگە جول سالسا، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مادەني مۇراسىنا زالال كەلەدى دەگەن تۇسىنىكپەن رەسەي  تاراپىنان جول سالۋعا رۇقسات بەرىلمەي وتىر. كەزىندە بۇل ماسەلە رەسەي پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆ تۇسىندا كوتەرىلگەن ەدى. مۇنىڭ سونداي قيىنشىلىقتارى بار.

ال ەكىنشى جول – اعايىندارىمىز قا­زىر قاتىناپ جۇرگەن ءبىر جارىم مىڭ شاقىرىمدىق رەسەيدىڭ بيسك ارقىلى وتە­تىن اينالما جول.  ءۇشىنشى جول بار. ول رەسەي مەن موڭعوليا شەكاراسىنداعى تاشانتىدان  (رەسەي كەدەن پۋنكتى) باستالىپ ۋست-كان ارقىلى وتەتىن 300 شاقىرىمداي جول. بىراق بۇل تاۋدىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان  اسفالت توسەلمەگەن قۇمداق، قارا جول. ءبىز وسى جولدى ىسكە قوسساق دەپ ماسەلە كوتەرىپ وتىرمىز. قازاقستان جاعى ءوز تەرريتورياسىنىڭ تيەسىلى ءبولى­گىنە (ريددەر) اسفالت جول توسەپ تاستاعان. قازاقستان، رەسەي، موڭعوليا كەلىسىمگە كەلسە، وسى 300 شاقىرىمعا جۋىق اۆتوموبيل جولىن سالۋعا مۇمكىندىك بار. ونىڭ ۇستىنە، قازىرگى تاڭدا التاي تاۋىنىڭ ءتورت جاعىن مەكەندەگەن ەلدەردى بايلانىستىراتىن «التاي – ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز» دەگەن جوبا بار.  ول جوبانىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا ونشاقتى جىل بولدى. بۇل جوبا رەسەي، قىتاي، قازا­ق­­ستا­ن، موڭعوليا اراسىندا مادەني-رۋحاني، سپورتتىق شارالار وتكىزىپ، ءوزارا بايلانىستى نىعايتۋعا باعىتتالعان. ەگەر رەسەي تارابى وزدەرىنىڭ جەرىندەگى 300 شاقىرىم جولدى ىسكە قوسسا، موڭعوليانىڭ باتىس ولكەسىمەن تىعىز بايلانىس جاساۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل ماسەلە قازاقستان، رەسەي جانە موڭعوليا ەل باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرى كەزىندە پىسىقتالسا دۇرىس بولار ەدى.  سايىپ كەلگەندە بۇل جوبا التاي تاۋىنىڭ بوكتەرىندەگى ءتورت ەل – قازاقستان، قىتاي، رەسەي جانە موڭعوليا ەلدەرىنىڭ ءوزارا اۆتوموبيل جولدارىن بايلانىستىرىپ، ساۋدا-ەكونوميكالىق، ءما­دەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستاردى نى­عاي­تاتىن وڭىرلىك دەڭگەيدەگى ۇلكەن جوبا بولار ەدى. مۇنى موڭعوليا تاراپىنىڭ باسشىلىعى دا نەگىزىنەن قولداپ وتىر. بۇل ماسەلە شەشىلسە، وڭىرلىك ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق، تاعى باسقا دا بايلانىستارىمىزدى جانداندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك.

– بۇل جول كارتاسىنىڭ جوباسى عوي، ءيا؟

– ءيا، بۇل جوبا. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تاراپتار جاعىنىڭ  ءتيىستى مەكەمەلەرى قاراپ شىعىپ، تيىمدىلىگىن ايقىنداپ، مەملەكەت باسشىلارىنا ۇسىنۋى قاجەت. كەز-كەلگەن جوبا ءبىراز پىسىقتاۋدى، زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى.  بيىلعى  3 ماۋسىمدا  نۇر-سۇلتان قالاسى مەن ۇلانباتىر اراسىندا العاش رەت تىكەلەي ۇشاق قاتىناسى اشىلدى. بۇل ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق نەمەسە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس ءۇشىن ءتيىمدى بولماق. سونىمەن قاتار شەتەلدىك تۋريستەردىڭ قازاقستان استاناسى ارقىلى موڭعولياعا جەتۋىنە نەمەسە تاعى باسقا ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ نىعايا تۇسۋىنە سەپتىگىن تيگىزبەك.

–بۇل جول كارتاسى جوباسىنان باسقا تاعى قانداي جوبالار نەمەسە اتقارىلعان ىستەردى اتاۋعا بولادى؟

– نەگىزىنەن قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قازىرگى تاڭدا ساياسي-گۋمانيتارلىق قاتىناستار عانا ەمەس، ەكونوميكالىق-ينۆەستيتسيالىق ماسەلەلەردى دە جۇزەگە اسىرۋ  تاپسىرىلدى.  سوعان بايلانىستى ەلشىلىكتىڭ دە جۇمىسى وسى باعىتقا قاراي دامۋدا. ارينە، باسقا ينۆەستيتسياسى وتە جوعارى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا موڭعوليانىڭ قازاقستانعا اۋقىمدى ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇمكىنشىلىگى از. دەگەنمەن، قازاقستاندىق تاراپتىڭ اۋىلشارۋاشىلىق، تاۋ-كەن ونەركاسىبى ت.ب. سالالار بويىنشا بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە بولادى. موڭعوليادا 3 ميلليوننان استام حالىقتا 80 ميلليوننان استام مال باسى بار. الايدا، ول مالدىڭ ساپاسى، سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلۋ دەڭگەيى، سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا بايلانىستى پىسىقتايتىن ماسەلەلەر جەتەدى.  وسىعان وراي وتكەندە قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ۆەتەرينارلىق باسقارماسىنان ماماندار كەلىپ، ءوزارا بايلانىس ورناتىپ، كەيبىر زونالاردان مالداردى وتكىزۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ، مەموراندۋمعا قول قويىپ كەتتى.   سول سياقتى موڭعوليا ءتۇبىت (كاشەمير) وندىرۋدەن الەمدە ەكىنشى ورىندى يەلەنەدى. تۇبىتتەن توقىلعان ونىمدەر قىتايعا، وڭتۇستىك، سولتۇستىك ازيا ەلدەرىنە، كورەيا، جاپونيا جانە يتالياعا شىعارىلادى. موڭعوليالىق ەشكى ءتۇبىتىنىڭ ساپاسى وتە جوعارى. بۇل جاقتىڭ اۋا-رايى قازاقستاننىڭ شىعىس وبلىستارىمەن ۇقساس. سوندىقتان ەكى ەل اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا تاجىريبە الماسىپ، جۇمىس ىستەۋگە تولىق مۇمكىندىك بار.  سوڭعى جىلدارى ەكى ەل بيزنەسمەندەرىنىڭ بيزنەس-فورۋمدارىن ۇيىمداستىرىپ ءجۇرمىز. ول جەردە دە كوپتەگەن بايلانىستار جاسالىپ، تاجىريبە الماسۋدا.

– رۋحاني-مادەني سالا بويىنشا قانداي بايلانىس جاساۋعا مۇمكىندىك بار؟

– موڭعوليانىڭ باتىس ايماقتارىندا (بايان-ولگەي، حوبدا) قازاقستاندىق تەلەارنالار كورسەتىلەدى. سوڭعى كەزدە موڭعولدىق كوممەرتسيالىق  تەلەارنالار ارقىلى قازاقتار مەكەن ەتەتىن قالالاردىڭ كوبىندە قازاقستاندىق باعدارلامالار كورسەتىلۋدە. مۇنداعى قازاقتاردىڭ انا تىلىندەگى تەلەارنالاردى كورە الۋى وتە ۇلكەن رۋحاني دەمەۋ. سپورت سالاسى بويىنشا ايتساق،  قازاقستاندا وتەتىن ءارتۇرلى قازاق كۇرەسىنىڭ تۋرنيرلەرىنە موڭعولياداعى قازاق اعايىندار بارىپ قاتىسىپ ءجۇر. جاڭادان اشىلعان تىكەلەي اۋە رەيسىنە (3 ساعاتتان استام) بايلانىستى  مۇنداي قارىم-قاتىناس نىعايا تۇسەرى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار قازاقستاندىق سپورتشىلار دا موڭعولياعا كەلىپ، بىرگە جاتتىعۋ جاساپ، تۋرنيرلەر وتكىزۋدە.

عىلىمي سالا بويىنشا سوڭعى جىلدارى جوعارى بىلىكتى عالىم، قالامگەر، ىسكەر ازامات دارحان قىدىرالى باسقارعان «حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ» ەڭبەگىن اتاپ وتكەن ءجون. تۇركى الەمىنىڭ تاريحى، جاۋھار جۇلدىزدارى تۋرالى تۇشىمدى ەڭبەكتەر شىعارىلدى. قازاق­ستاندىق، شەتەلدىك تۇركىتانۋشى عالىمدار جىل سايىن موڭعولياعا ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ ءجۇر. ءوز  كەزەگىندە قازاقستاندا وتەتىن تۇركىتانۋعا بايلانىستى عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا موڭعوليالىق عالىمدار بارىپ، باياندامالار جاساپ ءجۇر. وسى ورايدا وتكەندە تۇركى اكادەمياسىنىڭ قۇرامىندا التاي، موڭعول تىلدەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ اشىلعانىن ايتۋ كەرەك. تاريحتان بەلگىلى، موڭعوليا تەرريتورياسىندا VI-VIII عاسىرلاردا تۇركى قاعاناتتارى ءومىر ءسۇردى. ودان كەيىن  دە بۇل ولكەنى كەرەي، نايمان، جالايىر رۋلارى كوشىپ-قونىپ مەكەن ەتكەن. سوندىقتان دا قازاق تاريحىنا قاتىستى زەرتتەلمەگەن ارحەولوگيالىق جۇمىستار وتە كوپ. موڭعوليا – كوشپەندىلەر، تۇركى الەمىنىڭ ءبىر وشاعى دەۋگە بولادى.

بەلگىلى تۇركىتانۋشى قارجاۋباي سارتقوجاۇلى باستاعان قازاق-موڭعول ەكسپەديتسياسى وسىدان 5-6 جىل بۇرىن مايحاانتاۋر دەگەن جەردە كوشپەلىلەردىڭ  ساراي-ماۆزولەيىن تاپقان ەدى. وعان قازاقستان تاراپىنان رەستاۆراتسيا جاساپ، جونگە كەلتىرۋ جونىنەن ويلار بولىپ ەدى، الايدا جەرگىلىكتى ەلدەگى كەيبىر ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى بۇل جوبا ىسكە اسپاي قالدى.

–  ءوزىڭىز ايتىپ وتىرسىز، كە­زىندە بۇل ولكەنى جالايىر، كەرەي، نايمان ت.ب. قازىرگى قازاق تايپالارى مەكەندەگەن دەپ. ول جايىندا قانداي دەرەكتەر ايتا الاسىز. 

– ون ءۇشىنشى عاسىرداعى ماركو پولونىڭ،  كارپينيدىڭ جازبالارىندا، ودان ەرتەرەكتەگى قىتاي دەرەكتەرىندە بۇل تايپالار تۋرالى مالىمەتتەر وتە كوپ. شىڭعىسحان تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ بارلىعىندا بۇل كوشپەلى تايپالاردىڭ اتتارى اتالادى. بۇل تايپالاردىڭ نەگىزگى قۇرامى قازىرگى قازاقستان جەرىنە قاراي ويىستى دا، كەيبىر بولىكتەرى موڭعوليا جەرىندە قالدى. مىسالى، كەرەيدىڭ تۇعىرىل حانى شىڭعىس حاننىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولعان. موڭعوليانىڭ باتىسىن مەكەندەيتىن ءدورۆود، تورعاۋىت، ۋريانحاي تايپالارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى، كيگەن كيىمى ءبىزدىڭ ۇلتقا جاقىن. بەلگىلى ءتىلشى-عالىم، موڭعوليا تۋماسى ب.بازىلحان اعامىزدىڭ زەرتتەۋىنشە، قازىرگى موڭعول تىلىندە 3000-عا جۋىق تۇركى تەكتەس سوزدەر بار. مىسالى ءۇشىن التان، مەرگەن، جولاۋشى، ەر، ەلشى، ەمشى، مال، ءتول دەگەن سوزدەر ءبىزدىڭ تىلدەگى ماعىناسىمەن بىردەي ايتىلادى. بۇلاردا زايسان دەگەن تاۋ بار. بىزدە دە ونداي جەرىمىز بار.

شىڭعىس حان قۇرعان يمپەريانىڭ قۇرامى جەرگىلىكتى حالىقتارمەن تولىقتىرىلعان. ونىڭ تەك باسشىلىعىندا عانا موڭعول نوياندارى وتىرعان. شىڭعىس حان جاۋلاپ العان ەل قارسىلىق كورسەتپەسە، تيىسپەي، الىم-سالىق الىپ وتىرعان. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان اسكەر العان. ولاردىڭ نانىم-سەنىمىنە، تىرشىلىگىنە ەشقانداي  شەكتەۋ قويماعان.

– ءسىز ەلشىلىك قىزمەتپەن قاتار شەتەلدەگى قازاقتار تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمسىز. بۇل تاقىرىپ قانشالىقتى دەڭگەيدە زەرتتەلگەن؟

– سوڭعى ونشاقتى جىلدان استام ۋاقىت شەتەلدەگى قازاقتار تاريحى كەڭىنەن زەرتتەلىپ كەلە جاتىر.  ەلىمىزدە قابىلدانعان «مادەني مۇرا»، «رۋحاني جاڭعىرۋ» ت.ب. باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ناتيجەسىندە الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكى­رىن­دەگى مۋزەي، ارحيۆتىك ورتالىقتار مەن كىتاپحانالاردان قازاق تاريحىنا بايلانىستى مول مۇرا جيناقتالدى، زەرتتەۋلەر شىقتى. بۇرىن دۇنيەجۇزى قازاقتار قاۋىم­داستىعى جانىندا شەتەلدەگى قازاقتار جايلى زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بولدى. تاۋەل­سىز­دىگىمىزدى جاريالاعاننان كەيىن شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى دەگەن اتاۋلارمەن كوپتەگەن كىتاپتار شىقتى، ءتۇرلى عىلىمي كونفەرەنتسيالار ءوتتى. بۇل زەرتتەۋلەردە ەرتەدەگى قازاق تايپالارى، قازاق دياسپورالارىنىڭ تاريحى، ولاردىڭ ميگراتسيالىق ۇردىستەرى، دەموگرافياسى، سالت-ساناسى مەن ادەت-عۇرىپتارى، اتا مەكەنگە كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ قازاق قوعامىنا كىرىگۋى ت.ب. زەرتتەلىپ، قالىڭ كوپشى­لىك­كە ارنالعان ەستەلىك-مەمۋارلىق كىتاپتار شىقتى. بۇل تۇرعىدان  رەسەيدەگى، ور­تالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنداعى، قىتايداعى، يرانداعى، اراب ەلدەرىندەگى، موڭعولياداعى ت.ب. ەلدەردەگى  قازاقتار تاريحىنا بايلانىستى قازاق عالىمدارىنىڭ ىرگەلى زەرتتەۋلەرىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا شەتەلدەگى قازاقتار تاريحىنا بايلانىستى، ياعني كەڭەس ءداۋىرى كەزىندەگى ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىستىڭ قۇرباندارى بولعان قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدە تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور گۇلنارا مەڭدىقۇلوۆانىڭ ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ول فرانتسيادا، بەلگيادا، فينليانديادا، يتاليادا بولعان قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ جەرلەنگەن جەرلەرىن ىزدەپ، مۇراعاتتاردان ولار جايلى دەرەكتەر تاۋىپ جاتىر. مەن ءوزىم وزبەكستانداعى قازاقتار تاريحىنا بايلانىستى ەڭبەكتەر جازدىم. ولاردىڭ ەڭ العاشقى لەگى وزبەكستان جەرىنە سوناۋ تۇركى تايپالارى كەزىندە VIII-IX عاسىرلاردا بارعان.

– سول كەزدىڭ وزىندە بارعان با؟

– ءيا، سول كەزدىڭ وزىندە مەكەندەي باستاعان. جازدا سىردىڭ ساعاسى مەن كوگىلدىر تاۋلى ايماقتار، قىستا مالعا جايلى قىزىلقۇم ايماعىن جايلاعان كوشپەلى قازاق تايپالارى ورتاازيالىق وتىرىقشى ەلمەن تىعىز ساۋدا، مادەني بايلانىستا بولعان. حورەزم داۋىرىندەگى، جيزاق وبلىسىندا نۇراتا دەگەن جەردە اتاقتى قازاق شەشەنى ايتەكە ءبيدىڭ كەسەنەسى بار، سامارقاندى كىشى جۇزدەن شىققان ءجالاڭتوس ءباحادۇر بيلەگەن. قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى تاشكەنت ماڭايىن، قازىرگى جيزاق، سىرداريا، ناۋاي، حورەزم وبلىستارىمەن، قاراقالپاقستانمەن شەكارالاس وڭىرلەردى جايلاعان.  كەيىن كەڭەس وداعى كەزىندە ءبىلىم الۋعا بارىپ، قازاقستاننىڭ كەي اۋداندارىنىڭ وزبەكستانعا بەرىلۋىنە بايلانىستى نەمەسە قىزمەت بابىمەن قونىس اۋدارىپ قالىپ قويعاندار بولدى. 1990 جىلداردان كەيىن ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا ءبولىسى كەزىندە وزبەكستان اۋماعىندا قالعان قازاقتار بولدى. ولار وزدەرىنىڭ تاريحي اتا-باباسىنىڭ جەرىندە وتىر. مىسالعا، تولە بي مەن ايتەكە ءبيدىڭ زيراتى سول جاقتا جاتىر. بۇلار جايلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر بار، بىراق ونىڭ باسپاسوزدە، جالپى جۇرتقا ناسيحاتتالۋى ءارتۇرلى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىپ جاتقان بولۋى مۇمكىن.

– دياسپورا تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم رەتىندە شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ نەگىزگى ماسەلەسى نە دەپ ويلايسىز؟

– شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ نەگىزگى ماسەلەسىن ەكى-ءۇش بولىككە ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ماسەلەن، بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان ەلدەردەگى قازاقتاردىڭ تانىم-تۇسىنىگى ۇقساس. سەبەبى بارلىعى ءبىر يدەولوگيا، ءبىر ەل ساياساتى نەگىزىندە تاربيەلەندى. ال قىتايدان كەلگەن قازاقتىڭ تانىمدىق الەمى ءسال باسقاشا. سونىمەن قاتار ول جاقتا جازۋ ءالفاۆيتى دە باسقا بولدى. ولار قازاق ادەبيەتىنىڭ كەيبىرىن توتە جازۋعا اۋدارىلعان نۇسقاسىمەن عانا تانىسقان. سوندىقتان شەتەلدىك قازاقتار جايلى ايتقاندا، قىتايداعى قازاقتاردىڭ وزىنشە ءبىر الەم ەكەندىگىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ال موڭعوليا قازاقتارى ءبىزدىڭ ورتاعا تەز كىرىگە كەتەدى. سەبەبى ءبىر سوتسياليستىك لاگەردە بولدىق، جازۋلارى كيريليتسا بولدى. كەڭەس وداعى كە­زىندەگى قازاقستان وقۋلىقتارىمەن بايان-ولگەي قازاقتارى تولىقتاي تانىس بولدى. سول باعدارلاما نەگىزىندە وقۋ، ءبىلىم الدى. سونىمەن قاتار سول كەزدە قازاقستاندا جارىق كورەتىن گازەت-جۋرنالدىڭ كوبىسىن مونعوليالىق قازاقتار جازدىرىپ الىپ، وقىپ وتىردى.

ال وسى كۇنگە دەيىن شەتەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ ۇلتتىق كەلبەتىن ساقتاپ قالۋ نەگىزگى ماسەلە. ول دا بىرنەشە توپقا جىكتەلەدى، ياعني ساياسي، ەكونوميكالىق، يدەولوگيالىق باعىتتارعا بولىنەدى. مىسالى، قازىر قىتايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ بۇرىنعىداي كەڭ جايلاۋ، كەڭ ءورىسى جوق. ال موڭعولياداعى قازاقتارعا كەلەر بولساق، ولار ەلدىڭ  باتىس ءبىر ايماعىن الىپ وتىر. ول جەردەگى 46 ورتا مەكتەپتىڭ 43-ءى قازاق تىلىندە. قازاقستاندىق تەلەارنالاردى كورىپ وتىر. سونىمەن قاتار ينتەرنەتتىڭ كومەگىمەن مۇنداعى قازاقتار وزىنە قاجەتتى اقپاراتقا قول جەتكىزە الادى. قازاقستانداعى بارلىق جاڭالىققا قانىق.

قازاقستان سوڭعى جىلدارى شەتەلدەگى قازاق جاستارىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم گرانتىمەن وقىتۋ جاعىن قاراستىرىپ وتىر. وندا باكالاۆر، ماگيستر، دوكتورانتۋرا باعىتتارى بويىنشا ءبىلىم الا الادى. سونىمەن قاتار ەكى ەل ءبىر-ءبىرىنىڭ جوعارى ءبىلىم قۇجاتتارىن تانۋ جايلى كەلىسىمگە كەلىپ جاتىر. ونى ەندى الداعى ۋاقىتتا جوعارى دەڭگەيدەگى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى كەزىندە قول قويدىرۋعا بەرەتىن بولامىز.

– ءسىز ەلشىلىك قىزمەتتە ءجۇرىپ، بار­عان ەلىڭىزدەگى  قازاقتارعا بايلانىستى قانداي دا ءبىر زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مۇمكىن­دى­گىڭىز بار ما؟

– ەلشىلىكتىڭ نەگىزگى مىندەتى – ەكى ەل اراسىنداعى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ. ساياسي، ەكونوميكالىق، مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردىڭ نىعايىپ، دامۋىنا قىزمەت ەتۋ. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن، مادەنيەتى مەن تاريحىمەن موڭعوليا ەلىن كەڭىنەن تانىستىرۋ. سونىمەن قاتار قازاق دياسپوراسى بار جەردەگى قازاقتار تاريحىن زەردەلەۋ. ماسەلەن، باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا موڭعوليا قازاقتارىنىڭ موڭعول قوعامىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق، مادەني ومىرىندە ءرولى وتە جوعارى بولدى جانە بولۋدا. تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى ارالىقتا موڭعوليادا قازاق مينيسترلەرى، ورىنباسارلارى، ەڭبەك ەرلەرى، عىلىم اكادەميكتەرى بولدى، سوتسياليستىك ەلدەر – بولگاريا، چەحوسلوۆاكيا، رۋمىنيا، پولشادا ت.ب. وقىدى.  وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلداردىڭ ءوزىن­دە موڭعوليالىق قازاق قانداستاردان ەكى ەلشى تاعايىندالدى، قازىرگى كەزدە ەل پارلامەنتىندە – 3 دەپۋتات، مەملەكەتتىك قىزمەتتە مينيستر، مينيستر ورىنباسارى، دەپارتامەنت باسشىلارى بار، عىلىم، ءبىلىم، دەنساۋلىق سالاسىندا ايتۋلى عىلىم دوكتورلارى، اكادەميكتەرى بار. سالىستىرىپ كورەر بولساق، باسقا شەتەلدەردە قازاقتار مۇنداي جوعارى دەڭگەيدە ورىن الىپ وتىرعان جوق. وسىندا مەملەكەتتىك جۇمىستان تىسقارى، موڭعوليا قازاقتارى جايلى بىرنەشە عىلىمي ماقالا جاريالاندى، جەرگىلىكتى قازاقتار اراسىنداعى تانىمال، بەلگىلى ازاماتتار تۋرالى انىقتامالىق-بيبليوگرافيالىق كىتاپ جارىق كوردى.

– مۇنداعى قازاقتاردىڭ دەمو­گرا­فيالىق دامۋى قاي دەڭگەيدە ەكەن؟

– 1990 جىلدارعا دەيىن موڭعولياداعى قازاقتار سانى 100-120 مىڭ ماڭايىندا بولدى. 1990 جىلدارى موڭعوليا قازاقتارى ەلىمىزگە ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى جۇمىس ىستەۋ شارتىمەن كەلە باستادى. تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالانعاننان كەيىن 1990-2010 جىلدار ارالىعىنداعى 70-80 مىڭداي قازاق قازاقستانعا كوشىپ باردى، دەرەكتەر بويىنشا موڭعوليادان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ جالپى ۇلەس سالماعى 14 پايىزدان استام بولدى. ارينە، سول كەزدەگى ەكونوميكالىق داعدارىس، جۇمىسسىزدىق، باسپانا، قۇجاتتاردى دايىنداۋ، الۋ ماسەلەلەرىنىڭ قيىنشىلىقتارى، اۋا-رايىنىڭ جاقپاۋى ءتارىزدى سەبەپتەردەن موڭعولياعا قايتىپ كەلگەن وتباسىلار دا بارشىلىق. سوڭعى جىلدارى قازاقتاردىڭ ءوسىمى قايتا قالپىنا كەلىپ، ستاتيستيكالىق ساناق بويىنشا مونعوليادا قازىر 124 مىڭداي قازاق ءومىر سۇرەدى. ال قازاقستانعا كوشىپ بارعان قازاقتىڭ وزىندىك ءوسىمى بار. ول بولەك. اۋىلدىق جەرلەردە تابيعي ءوسىم جاقسى، ال قالالىق جەردە ءسال باسەڭدەۋ. سونىمەن قاتار قالالاردا بالاباقشا، مەكتەپ ماسەلەسى دە بار دەگەندەي.  كەزىندە ۇلانباتىردا مادەني ورتالىق اشىلىپ، قارجى جەتكىلىك­سىز­دىگىنەن جابىلىپ قالعان. قازىر «وتانداستار» قورى قۇرىلىپ، الداعى جۇمىستاردىڭ باعدارلاماسى جاسالىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا قازاقتار ورنالاسقان ايماقتاردا مادەني ورتالىقتار اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. دۇنيەجۇزىلىك قاۋىم­داستىقتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بولاشاقتا «نازارباەۆ زياتكەرلىك» مەكتەپتەرىنە موڭعولياداعى قازاق بالالارىن تارتۋ دا ويدا بار.

جالپى شەتەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتىڭ جان-دۇنيەسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت باسقا مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ قايتساڭىز ءبارى تۇسىنىكتى بولادى. شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ وي-ارمانى، وتانعا دەگەن سەزىمى مەن ساعىنىشى، ەلگە دەگەن قۇشتارلىعى باسىم. ءوز ۇلتىنىڭ تىلىنە، مادەنيەتىنە ىجداعاتتىلىقپەن قارايدى. قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندە وتىرعان ازاماتتار كوپ جاعدايدا كەيبىر ماسەلەگە ونشا ءمان بەرمەۋى مۇمكىن، ال شەتەلدە جۇرگەن ادام ءوز وتانى، اتا مەكەنى جايلى ءاربىر اقپاراتقا، جاڭالىققا ەلەڭدەپ جۇرەدى.

 

سۇحباتتاسقان  بەيبىت توقتارباي

ۇلانباتىر، موڭعوليا

سوڭعى جاڭالىقتار