24 ماۋسىم, 13:41 666 0 جاڭالىقتار "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

تاۋ تۇلعالى تاجىباەۆ: پسيحولوگ جانە ديپلومات

1910 جىلى سىرداريا گۋبەرنياسىندا (قازىرگى تۇركىستان وبلىسى) تۋعان ت.تاجىباەۆ 1917 جىلى اتا-اناسىنان جاستاي ايىرىلىپ، تەمىرجولشى ي.ف. كابانوۆتىڭ قولىندا ءوسىپ، شىمكەنت پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىن، ماسكەۋدەگى ن.كرۋپسكايا اتىنداعى كوممۋنيستىك تاربيە اكادەمياسىن بىتىرگەن. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەتىن جايت، ول قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىبي پسيحولوگ-عالىم، لەنينگرادتا پسيحولوگيا عىلىمدارى بويىنشا كانديداتتىق جانە دوكتورلىق قورعاعان، پروفەسسور جانە قازاق كسر-ءى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.

ديپلوماتيالىق قىزمەتىن 1944 جى­لى قازاق كسر سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ كوميسسارى رەتىندە باستاعان تولەگەن ءتاجىبايۇلى اتالعان قىزمەتتى 1953 جىلعا دەيىن ابىرويمەن اتقارادى. دەگەنمەن، ونىڭ ديپلوماتياداعى جولى ءتۇرلى بۇرالاڭعا تولى بولعانى انىق. سەبەبى، قازاقستان كومپارتياسى وك حاتشىسى ن.ا. سكۆورتسوۆتىڭ قولى قويىلعان تاعايىنداۋ تۋرالى بۇيرىقتان سوڭ، قىتاي كونسۋلىمەن بايلانىسقانى ءۇشىن دەگەن سىلتاۋمەن وعان سوگىس تە بەرىلگەن. ابىروي بولعاندا اراعا جىل سالىپ، اتالعان سوگىس بويىنشا ارنايى بۇيرىق شىعىپ، ءىس جەكە ءىس-قاعازدارىنان الىنىپ تاستالادى. اتالعان ماقالانى جازۋ بارىسىندا، مۇراعات قۇجاتتارىمەن تانىسىپ وتىرىپ، تولەگەن ءتاجىبايۇلىنىڭ ءوز ىسىنە بەرىلگەن مامان ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. سەبەبى، جەكە قۇجاتتارىندا ونىڭ ىسكەر باسشى، تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى ەكەنى جازىلعان. وسى ورايدا، جاڭادان قۇرىلعان كوميسسارياتتىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ جانە ونىڭ الىپ ءجۇرۋ سەكىلدى بىتپەيتىن كەڭسە جۇمىستارىندا ءمينيستردىڭ پسيحولوگ ماماندىعى كومەككە كەلگەنى داۋسىز سەكىلدى. تاريحقا ۇڭىلەتىن بولساق، تولەگەن تاجىباەۆ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىن كوميسساريات رەتىندە قابىلداپ، مينيسترلىك رەتىندە تاپسىرعانعا دەيىن 1944 جىلدان 1953 جىلعا دەيىن ابىرويمەن اتقارىپتى.

ايتا كەتەتىن جايت، ول «جالپى پسيحولوگيا» اتتى تۇڭعىش وقۋلىقتىڭ جانە «پسيحولوگيا ي پەداگوگيچەسكايا پسيحولوگيا ك.د. ۋشينسكوگو»، «اباي قۇنانباەۆ جاستاردى تاربيەلەۋ تۋرالى»، «فيلوسوف­سكيە، پسيحولوگيچەسكيە ي پەداگوگيچەسكيە ۆزگليادى ابايا كۋنانباەۆا»، «پروسۆەششەنيە ي شكولى كازاحستانا ۆو ۆتوروي پولوۆينە ءحىح ۆەكا»، «پەداگوگيچەسكايا مىسل ۆ كازاحستانە ۆو ۆتوروي پولوۆينە ءحىح ۆەكا» سەكىلدى ىرگەلى ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى.

تولەگەن تاجىباەۆ قازاق تىلىندە پسيحولوگيا عىلىمى تەرميندەرىن قالىپتاستىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ونىڭ ك.ۋشينسكيدىڭ، ل.ۆىگودسكيدىڭ پسيحولوگيالىق كوزقاراستارى تۋرالى زەرتتەۋلەرىنىڭ زور عىلىمي ماڭىزى بولدى. ودان بولەك، قازاقستانداعى پەداگوگيكالىق وي-پىكىردىڭ، وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ دامۋى جانە مەكتەپتەر تاريحىن، شوقان ءۋاليحانوۆ، ىبىراي التىنسارين، اباي قۇنانباەۆتاردىڭ فيلوسوفيالىق، پسيحولوگيالىق جانە پەداگوگيكالىق كوزقاراستارىن جان-جاقتى زەرتتەۋمەن اينالىستى.

ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاقستانداعى وقۋ-اعارتۋ ىسىمەن قاتار، پەداگوگيكالىق وي-پىكىرلەردىڭ دامۋى جونىندەگى زەرتتەۋلەرى كولەمدى، ءارى ماڭىزدى ەڭبەكتەر قاتارىنان سانالادى. بۇگىندە ونىڭ قازاقستاندىق پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيا تەورياسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى باعا جەتپەس، عىلىمي ەڭبەكتەرى جاس ۇرپاقتى وقىتۋ مەن تاربيەلەۋ سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەردە بۇگىنگە دەيىن وقۋ قۇرالدارىنىڭ قوسىمشاسى رەتىندە قولدانىلىپ كەلەدى.

قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكا­دەميگى تولەگەن تاجىباەۆ قازاق كسر پەداگوگيكا قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى، جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى سەكىلدى تاعى دا باسقا قوعامدىق جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىنان تابىلعان. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۋازىمىنان كەتىسىمەن، س.م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، قازاق كسر-ءى مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، قازاق كسر-ءى مادەنيەت ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقارعانىمەن تاعدىر ونى قايتادان ديپلوماتياعا الىپ كەلدى. 1957-1961 جىلدارى ۇندىستانداعى كسرو ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشى-وكىلى ديپلوماتيالىق قىزمەتىن جوعارى دەڭگەيدە اتقارعان ونىڭ ەڭبەگى تۋرالى بەلگىلى قازاق جازۋشىسى قاپان ءساتىبالديننىڭ «اينالايىن ءۇندىستان» دەپ اتالاتىن جولساپار جازباسىندا  جازىلعان. تولەگەن تاجىباەۆ ءۇندى ەلىندە بەلگىلى كەڭەس ەلشىلەرى پ.ك. پونومارەنكو جانە ي.ا. بەنەديكتوۆپەن يىقتاسا ءجۇرىپ ەڭبەك ەتتى. 1961-1964 جىلدارى  قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ءارى مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان ونى سۇم اجال ومىردەن ەرتە الىپ كەتتى. ارتىندا وشپەس مۇراسى، ديپلوماتيالىق جانە عىلىم جولىنداعى داڭقى قالدى. جوعارىدا ءبىز جازعان ەڭبەكتەرىنەن بولەك، مەملەكەت تاراپىنان ەڭبەك قىزىل تۋ جانە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن، كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.

بۇگىندە نەمەرەسى – اسقار ەرلىكۇلى تاجىباەۆ قازاقستاننىڭ تاجىكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن وسى بولار.

2010 جىلى تاۋ تۇلعالى تاجىباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي، اقپان ايىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقتىڭ كورنەكتى پەداگوگ-پسيحولوگى، رەسپۋبليكاداعى پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ تۇڭعىش دوكتورى، پروفەسسور تولەگەن تاجىباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى كەڭىنەن اتالىپ ءوتىلدى. مەرەيتويعا ارناپ، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ەڭبەكتەرى مەن شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناقتارىن شىعاردى. سول جىلى 10 ماۋسىمدا  اكادەميك تولەگەن تاجىباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ قازىرگى ماسەلەلەرى: جەتىستىكتەرى مەن بولاشاعى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتىپ، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى شاردارا قالاسىندا اكادەميك-عالىمنىڭ ەسكەرتكىشى اشىلدى.

2020 جىل تولەگەن تاجىباەۆتىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولادى. تاۋلار الىستاعان سايىن بيىكتەيدى دەيدى قازاق ماقالى. سوندىقتان، پسيحولوگيا مەن ديپلوماتيا سەكىلدى ادام جانىنىڭ تامىرىن نازىك باسا بىلگەن بىرەگەي مامان يەسىنىڭ بۇل مەرەيتويى دا اتاۋسىز قالمايدى دەپ سەنەمىز.

ولجاس بەركىنباەۆ،

جۋرناليست، «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

تەگتەر تاجىباەۆ

سوڭعى جاڭالىقتار