20 ماۋسىم 2019, 14:20 898 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

شىراعى بار جۇرەگىندە

ماعجانتانۋشى قالامگەر، قوعام قايراتكەرى

جاراسباي سۇلەيمەنوۆ تۋرالى سىر ۇشقىندارى

مەن جاراسبايمەن العاش رەت تەلەفون ارقىلى تانىسقان ەدىم. سو­دان بەرى قىرىق جىلدان اسىپ كەتىپتى-اۋ. ءبارى-ءبارى جادىمدا وشپەستەي قاشالعان ءتارىزدى. مەزگىل قوڭىراۋىن دابىلداتقان سايىن قاز-قالپىندا جاڭعىرىپ قويا بەرەدى. و كەزدە «لە­نينشىل جاستا» (قازىرگى «جاس الاش» گازەتى) قىزمەت ەتەمىن. بۇعان دەيىن ءار بولمەدە بەس-التى جۋرناليست وتىراتىن قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي اياداي-اياداي جەتى-سەگىز كابينەتتە قىستىرىلىپ-قىمتىرىلعان جۇپىنى جايدان قۇتىلىپ، ارقامىز كەڭەيگەن كەز. ارۋ الماتىنىڭ حالىق قۇجىناعان كوكبازارىنىڭ ناق تۇبىنەن بوي كوتەرگەن ون قاباتتى ءزاۋلىم دە، اسەم كوگىلدىر شىنىلى عيماراتتىڭ جەتىنشى قاباتىن   يەلەندىك... قاشاندا باسى يدەيادان بوسامايتىن رەداك­­تورىمىز، ءاردايىم سەرگەك بابىنداعى سپورتشىداي جۇرەتىن باستىعىمىز سەيداحمەت اعا بۇرىنعىدان بەتەر قۇلشىنىپ جىگەرىمىزگە جىگەر الاۋلاتىپ، قيالىمىزگا قانات بايلاعان.

اراسىندا قالت ەتكەن بوس ۋاقىتتى پايدالانىپ، وبلىستىق گازەتتەردىڭ رەداكتسيالارىنا قوڭىراۋ شالۋدى دا ۇمىتقامىز جوق.

«جۇرگەن اياققا جورگەم ىلىگەر» دەمەكشى، قيىرداعى قىزىلجاردان جازۋ-سىزۋگا ەرەكشە ىقىلاستى، اسىرەسە، «لەنينشىل جاستى» سىرتتاي كۋمير سانايتىن جىگىتپەن تانىسقانىما قاتتى قۋاندىم. اتى-ءجونى جاراسباي سۇلەيمەنوۆ ەكەن. تەلەفونداعى اۋەلگى اڭگىمەمىز دە ادەمى جاراسىپ كەتكەندەي. وبلىستىق گازەتتە ادەبي قىزمەتكەر كورىنەدى. ەجەلگى تانىستارشا تەز ءتىل تابىسقان ءبىز ءجيى حابارلاساتىن بولدىق. ىلە-شالا جاراسبايدىڭ جاستار ومىرىنەن جازىلعان سۋرەتتەمەلەرى مەن مولتەك وچەركتەرى ءبىزدىڭ گازەتتە كورىنە باستادى. ارتىنشا اۋىل سپورتىنىڭ جاي-كۇيىن كوتەرگەن پروبلەمالىق ماقالاسى جاريالاندى. قاعىلەز دە، قياداعىنى قىلپۋىنان تانيتىن ناعىز رەداكتور سەيداعاڭ «قىزىق حاتتار ساعاتىنىڭ» كەزەكتى وتىرىسىندا جاڭادان كورىنە باستاعان اۆتورلارىمىز توڭىرەگىندە ءبىراز پىكىرلەرىن ايتىپ، ولاردىڭ ءار قادامىن قاداعالاپ وتىرۋدى تاپسىرعان. توپجارعان تىلشىلەر ساپىندا، ارينە، ءبۇ­گىنگى بەلگىلى قالامگەر، ونشاقتى كىتاپتىڭ اۆتورى جاراسباي سۇلەيمەنوۆ تە بار ەدى.

قانشا جىل بۇرىنعى سۋرەت ۇمىتىلماستاي ەسىمدە. «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە اۋىسقانىما ەكىنشى جىل. جۇمىس سوڭىنا تامان «ساپار بايجانوۆ شاقىرىپ جاتىر»، – دەپ ەسىكتەن سىعالاعان حاتشى اپايعا ىلەسكەن بويى رەداكتوردىڭ بولمەسىن اشتىم.

– كەل، جانات! – دەدى تابالدىرىقتان اتتار-اتتاماستان توردە وتىرعان ساپەكەڭ ەمەن-جارقىن.

باستىقتىڭ جانىندا ءۇن-ءتۇنسىز قۇلاق تۇرگەن رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بالعابەك قىدىربەكۇلى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى حاميدوللا ءراحماتۋلليندى كورىپ تىكسىنىپ، ءارى ىڭعايسىزدانىپ قالعان كەيىپتە قابىرعاداعى جىپىرلاعان ورىندىقتاردىڭ بىرىنە تىزە بۇكتىم.

– بەرى تامان جاقىنداپ وتىرساڭشى، – دەدى بالعابەك اعا جۇمساق ۇنمەن.

– ءبىزدىڭ «لەنجاستىڭ» مەكتەبى، سەيداحمەتتىڭ تاربيەسى عوي، – دەدى حاماڭ ءىش تارتا سويلەپ.

ۇلكەندەردىڭ جىلى قاس-قاباعى بويىمدى دا، ويىمدى دا تەز تىكتەپ العىزدى.

– جاي شاقىردىڭىز با؟

– ەگىن وراعىنا، استىقتى وبلىستاردىڭ بىرىنە شۇعىل ىسساپارعا باراسىڭ. بيلەت بولسا ەرتەڭ، ايتپەسە ارعى كۇنى ۇش. ۋاقىت تىعىز. ۇلكەن وراقتىڭ بەل ورتاسى قازىر. تسەلينوگراد پەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قايسىسىنا بارعىڭ كەلەدى؟ بۇيرىعىڭدى الىپ، دايىندالا بەر. نەگىزگى تاپسىرما – ەگىن وراعىنىڭ جاڭا قاھارمانى تۋرالى گازەتتىڭ تۋرا ءبىر بەتىندەي كولەمدە كوركەم وچەرك جازاسىڭ.

–جارايدى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا بارايىن، – دەدىم ىرعالىپ-جىرعالماي. ىشكى ويىم وزىمە ايان. جاراسباي دوسىممەن جۇزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ءتارىزدى.

ەرتەڭىندە قىزىلجارعا ۇشتىم. اۋەجايدا قارسى الۋعا ۋادەلەسكەن وسى وڭىردەگى مەنشىكتى ءتىلشىمىز بايتۇياق جانىمبەتوۆتى دە بۇرىن-سوڭدى كورمەگەنمىن. تەلەفون ارقىلى الدىن-الا ساپار بارىسىن ەگجەي-تەگجەيلى پىسىقتاپ، ۇشاقتان تۇسكەن بەتتە وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ەڭ ءىرى استىقتى شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرىنە تارتقاندى ءجون سانادىم. وبلىستىڭ ەگىن وراعى شتابىنىڭ وكىلى ۇسىنعان جاس وزات كومباينشى ەلتاي بەكتەمىروۆپەن كەشكى شىراقتار جىمىڭداي باستاعاندا استىقتى القاپتا جولىعىپ، تىلدەسۋدىڭ ءساتى الشىسىنان تۇسكەن. ەندىگى ماقسات وبلىستىق گازەتتە ىستەيتىن تانىس تا، بەيتانىس دوسىم جاراسبايمەن كەزدەسۋ.

اسا سالماقتى دا، مادەنيەتتى جىگىت ءبىزدى – بايتۇياق ەكەۋمىزدى ءوزى تاۋىپ الدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىگى باسقارماسىندا ەگىن وراعىنىڭ سوڭعى تاۋلىكتەگى دەرەكتەرىمەن تانىسىپ وتىرعانبىز.

– ە، قوناقتارىمىز مۇندا ەكەن عوي، – دەپ ەسىكتەن سويلەي كىرگەن اشاڭ ءوڭدى، بويشاڭ جىگىت ەلپىلدەي سالەمدەسىپ، ءجون سۇراي جونەلدى. – جاكە، كومانديروۆكاڭىز قالاي باستالدى؟ قوناقۇيدە جوقسىز. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا شەيىن ەگىن تانابىندا، قىزىل قىرمان باسىندا بولىپسىز. ەگەر ۋاقىتىڭىز بولسا، بۇگىن جامبىل اۋدانىنا تارتىپ كەتەيىك. قىزىلجارعا كەلىپ تۇرىپ سابەڭ مەن عاباڭنىڭ اۋىلدارىنا سوقپاي كەتۋ – ابەستىك بولار.

اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەر اڭقىلداعان اعەدىل دوسىم جاراسبايمەن وسىلايشا لەزدە شۇيىركەلەسىپ، مارە-سارە بوپ قالدىق. بوگەلمەي ءتورت جۋرناليست جولعا شىقتىق. بىزگە دوسىم تانىستىرعان جىگىت وبلىستىق گازەتتىڭ قىزمەتكەرى – اماندىق جانتەمىروۆ. ساباقتى ينە ساتىمەن دەگەندەي ونىڭ قولقالاۋىمەن شالعايداگى ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، يۆان شۋحوۆ، سافۋان شايمەردەنوۆ سە­كىلدى قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارى مەن كلاسسيكتەرىنىڭ تۋىپ-وسكەن اۋىلدارىن ارالا­دىق. ءسوز زەرگەرى عاباڭنىڭ ايگىلى «قوس شال­قارىنا» شومىلىپ، ەلتىنجالىن تاماشالادىق. شوق-شوق قايىڭدار ارالدارىن قىزىقتاعان ورايلى ءبىر تۇستا جاراسباي قازاق پوەزياسىنىڭ جارىق جۇلدىزى ماعجان جۇماباەۆ حاقىندا دا جۇرەكجاردى سىرىن سىبىرلاي جەتكىزگەن. و كەزدە ماعجان جايىندا ەشكىم جاق اشپايتىن. «رەتى ءتۇسىپ، تاعى ءبىر كەلگەنىڭىزدە ماعجاننىڭ اۋىلىنا اپارامىن...» دوس ءسوزى ءالى كۇنگە قۇلاق تۇبىندە جاڭعىرعانداي.

ايتپاقشى، وسى ساپاردا الىپتار اۋىلىمەن ىرگەلەس جاتقان شال اقىن اۋدانىنداگى «بالۋانعا» سوعىپ، جاراسباي دوسىمنىڭ ۇشقان ۇياسىن كورىپ، باعيرا انامىزبەن تانىستىم.

...جىلدار قاناتىمەن ىلەسكەن ۇشقىر ۋاقىتتىڭ ءوز بەدەر ءىزى بار. سەرپىلتەر دە، سەرگىتەر، كۇيىندىرەر دە، قۋانتار ءومىر ورنەكتەرىنىڭ كوڭىل تولقىنىنا اينالارىنا كوبىنە ءمان بەرمەيمىز. ال تولقىندار استە تىنىش جاتقان با؟ قاشاندا ىلگەرى ۇمتىلادى، الىس جاعالاۋلارعا اسىعادى. كوگىلدىر كوكجيەكپەن شەكتەسكەن، مۇنارلى ساعىمعا ورانعان ءۇمىت جاعالاۋىنا جەتكەندە بارىپ ءسال سايابىرلاپ، سابىر ەتەرى ءسوزسىز. بۇگىنگى جەتىنشى اسقارىنىڭ بيىگىنەن توڭىرەگىنە ءجىتى نازار اۋدارعاندا جاراسبايدىڭ دا مەرەيى مارقايىپ، بويىن ەرەكشە قۋانىش كەرنەيدى.

قالامىنا سۇيەنگەن جاراسباي سۇيىكتى كاسىبىنەن، جازۋىنان قول ۇزگەن جوق. ون ءۇش جىل راديو-تەلەۆيدەنيە سالاسىندا قۇلشىنا ەڭبەك ەتتى. ەكىنشى تىنىسى اشىلعان قالامى جۇيرىك جۋرناليست «ەگەمەن قازاقستانعا» دا بۇرقىراتىپ جازدى. نامىس وتىن قاي­راقتاي جانىدى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق راديوسى باس رەداكتورىنىڭ ورىن­باسارى، باس رەداكتورى، قازاق راديوسىنىڭ وسى وبلىستاعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان ول وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ابىرويمەن ورىنداۋعا ۇمتىلدى. جاڭا­شىل­دىققا قۇمار ءجۋرناليستىڭ يگىلىكتى ىزدەنىسى ارىپتەستەرى اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە بولەدى.

وبلىستىق قازاق ءتىلى قوعامىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە دە ءوز ۇلتىنىڭ پاتريوتى سانالاتىن ونىڭ تىندىرعان ۇلگىلى ىستەرى جەرلەستەرىنىڭ ەسىندە. قازىر وبلىستىق «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ جانىنان شىعىپ تۇراتىن «قىزىلجار نۇرى» قالالىق اپتالىقتىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە دە جاراسبايدىڭ قوسقان ۇلەسى زور. تالاپشىل دا، تەگەۋرىندى تۇلعا ەل مۇددەسى جولىندا ايانباي كۇرەستى.

وسىنداي تولعانىس ۇستىندە اتاقتى جازۋشى، ايگىلى رەداكتور شەرحان مۇرتازانىڭ اۋزىنان شىققان تاماشا تەڭەۋدى ەرىكسىز ەسكە تۇسىرگەم. «مەن ءجۋرناليستىڭ جانكەشتى ەڭبەگىن، جەگەنى تىكەن، كوتەرگەنى التىن دالا الىبى – تۇيەمەن سالىستىرار ەدىم». ءدال دە، تاۋىپ ايتىلعان ءسوز. شۇكىر. بۇل جاعىنان قالامداس ارىپتەسىمىزدىڭ ماڭداي تەرى دەر كەزىندە ەسكەرىلگەندەي. ول قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، ەكىنشى دارەجەلى «دوستىق»، «قۇرمەت» وردەندەرى، بىرنەشە مەدالدىڭ يەسى، ءوزى تۋىپ-وسكەن وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى.

*  *  *

... جۋرناليستىك پەن جازۋشىلىقتى قوس قاناتىنداي قاتار الىپ كەلە جاتقان جاراسبايدىڭ قالامىنان تۋعان ونداعان كىتاپتار وقىرماندار جۇرەگىنە جول تارتقان. بىرنەشە اڭگىمەلەر مەن حيكاياتتار جازدى. ول جۇرەگىندە شىراعى بار قالامگەر. كوڭىلگە قۋانىش ۇيىرەرى – قاي تۋىندىسى دا وقىرماننىڭ بيىك تالعامىنان تابىلىپ جاتۋى. «كومەسكى ءىز»، «ەمەننىڭ ءيىر بۇ­­تاعى»، «سونبەيتىن شىراق»، «دالا-بەسىك» كىتاپتارىنا ەنگەن حيكاياتتارى، اڭگىمەلەرى مەن سۇحبات-ەسسەلەرى كوركەمدىگىمەن، تاريحي-تانىمدىق دەرەكتەرىمەن، تۇششىمدى ءتىلى­مەن، دارا وزىندىك قولتاڭباسىمەن قىزىقتىرادى.

جاراسباي سۇلەيمەنوۆتىڭ تاعى ءبىر قى­رى – زەرتتەۋشىلىك قاسيەتى حاقىندا از-كەم ءسوز. ول ءبىرازدان بەرى حالقىمىزدىڭ كوركەمدىك الەمىندە ەلەۋلى دە، وشپەس ءىز قالدىرعان تاريحي تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىعىنا دەن قويىپ ءجۇر. ايگىلى قوجابەرگەن جىراۋ، سەگىز سەرى، شال اقىن كۇلەكەۇلى، شوقان ءۋاليحانوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، يۆان شۋحوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ ءتارىزدى ۇلىلاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق الەمىن جان-جاقتى زەرتتەگەن تۋىندىلارى ەشكىم­دى دە بەيجاي قالدىرماسى انىق.

ماعان جۋرناليست جاراسبايدىڭ، جازۋشى جاراسبايدىڭ قازاق پوەزياسىنىڭ جارىق جۇلدىزى ماعجان جۇماباەۆقا قاتىستى جازبالارى ەرەكشە ۇنايدى. سوڭعى وتىز جىلدىڭ ىشىندە ول ءوزىن ىنتىقتىرعان ادامنىڭ تاعدىرىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ، بىرنەشە عىلىمي-تانىمدىق ماقالالار جازىپ، بىرنەشە سۇحباتتار ۇيىمداستىردى. قاۋىپسىزدىك كوميتەتتەرىنىڭ، وبلىستىق مۇ­راعاتتىڭ قۇپيا سانالعان سان الۋان قۇ­­جاتتارىن اقتاردى. ماعجان تۋرالى بۇرىنعى-سوڭعى جازىلعان ەستەلىكتەر مەن زەرتتەۋ ماتەريالدارىنىڭ باسىن بىرىك­تى­رىپ ورىسشا-قازاقشا «ماعجان» اتتى قوس تومدىق قۇراستىردى. تاڭداۋلى ولەڭدەرىن ءماس­كەۋدە باستىرۋعا مۇرىندىق بولدى. جان-تانىمەن قۇلاي سۇيگەن تاقىرىبىن ءىن­دەتىپ، اقيىق اقىننىڭ ءومىرى مەن ءار شى­عار­­ماسىنىڭ تۋ تاريحىن زەرتتەگەن «سونبەس شىراق» ەسسە كىتابىن وقىرماندار نا­زارىنا ۇسىندى. ال الماتىداعى «اسىل كىتاپ» باسپاسىنان ونىڭ قۇراستىرۋىمەن «ماعجان الەمى» دەيتىن ادەبي زەرتتەۋلەر جيناعى جارىق كوردى.  2007 جىلدان بەرى ادەبي-كوركەم، كوپشىلىك جۋرنالى «ماعجاندى» ءۇزىلىسسىز شىعارىپ كەلەدى. وتكەن جىلى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالارى اياسىندا «ماعجان جۇماباەۆ» ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارىپ ۇلكەن ارمانى ورىندالدى. اۋىزەكى ايتۋعا وڭاي كورىنگەنىمەن تاباندىلىقتى، مۇقياتتىلىقتى، ءبىلىم­دى­لىكتى تالاپ ەتەر كول-كوسىر ەڭبەك. قازىر جاراسباي ەسىمى ماعجانتانۋشىلار قاتارىندا قۇرمەتپەن  اتالادى.

ءيا، اياۋلى تۇلعا حاقىندا جۇرەكجاردى اڭگىمەسىن قىسقاشا تۇيگەن جاراسبايدىڭ العا قويعان ماقساتى كوپ ەكەنىن اڭعاردىم. سونىڭ شوقتىقتىسى ەلوردا تورىنەن ماعجان جۇماباەۆقا ارنالعان زاڭعار ەسكەرتكىشىنىڭ بوي كوتەرۋىنە كۇش سالماق. نەسى بار، تاماشا يدەيا! ورىندالمايتىن ارمان، قول جەتپەيتىن قيال ەمەس. تەمىرقازىقتاي جارقىراعان كوك تۇرىكتىڭ ۇرپاعى – قازاق جىرىنىڭ مۇزبالاعىنىڭ وشپەس تە، ءور تۇلعاسى  اسقاقتار ۋاقىت تا كەلەر.

لايىم سولاي بولعاي... اسقاق ارمانىڭ ورىندالعان ءساتتى بىرگە تاماشالايىق، جاراسباي دوس!

جانات ەلشىبەك،

حالىقارالىق «الاش» ادەبي

سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار