20 ماۋسىم, 14:14 1004 0 وقشانتاي "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

كازاكتار قازاقستانعا قالاي كەلدى؟

رەداكتسيادان:

قادىرلى وقىرمان، گازەتتىڭ جارىق كورە باستاعانىنا 25 جىل تولۋىنا وراي كىتاپ شىعاتىنىن، وعان ەنگىزىلەتىن ماقالالاردىڭ كەيبىرىن گازەتكە قايتا جاريالاي باستاعانىمىزدى وتكەن (№23) ساندا ايتقانبىز. پاراقتاساڭىز گازەت بەتى سارعايعانىمەن، ۇسىنىلىپ وتىرعان ماقالالاردىڭ ماڭىزى ءبىر مىسقال دا كەمىمەگەنى كورىنىپ تۇر.  جىبەك جولى ساياسات پەن ساۋدا-ساتتىق قانا ەمەس، تۇنعان تاريح. بەلگىلى جازۋشى جۇرتقا بەيمالىم بولىپ كەلگەن دەرەكتەردى ۇسىنىپتى. سونداي-اق قازىر تىنىشتالعانىمەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قىلىشتارىن شوشاڭداتىپ كوشەگە شىققان كازاكتارعا جۇرت ۇرەيمەن قاراعان. ولاردىڭ قازاق جەرىنە قايدان، قالاي كەلگەنىن ءبىلۋ قازىر دە ماڭىزدى دەپ بىلەمىز.  

قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى ءوزىنىڭ تۇپكى ءناتي­جەلەرى بويىنشا پروگرەسشىل سيپاتتا بولدى. بىراق پاتشانىڭ وتارلاۋشى ساياساتى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. XVIII عاسىردىڭ وتىزىنشى، XIX عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى اياقتالىپ، قازاق ەلى ونىڭ وتارىنا اينالدى.

پاتشا وكىمەتى قازاق حالقى مەكەندەگەن جەردى مەملەكەتتىك مەنشىك دەپ جاريالادى، ونىڭ قۇنارلى ايماقتارىنا ورىس-كازاك اسكەرلەرىن، باس بوستاندىعىن العان شارۋالاردى قونىستاندىردى. قازاقستان تەرريتورياسى اكىمشىلىك جولمەن بولشەكتەلىپ، ونىڭ ەداۋىر باتىس بولىگى استراحان گەنەرال-گۋبەرناتورىنا باعىندىرىلدى. سولتۇستىك شىعىس /دالا ولكەسى باتىس ءسىبىر، وڭتۇستىك ايماقتار تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ قاراماعىنا كوشتى.

XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تۇتاستاي رەسەي وتارىنا اينالعان قازاق دالاسىنداعى اسكەري كازاكتاردىڭ ءرولى مەن جالپى كازاچەستۆو تۋرالى كەزىندە ا.ي. گەرتسەن «كولوكول» جۋرنالىندا جەرىنە جەتكىزە ايتقان ەدى. ول: «پولكوۆنيك سلۋتسكي قىرعىز-قازاق دالاسىنداعى تسيۆيليزاتسيالىق وۋليەلەرى دەپ اتاعان كازاكتار «ءتيىمدى» قىزمەتكە كوش­پەلىلەردى توناپ، پايدا تابۋ ءۇشىن باردى؟» — دەپ جازادى /«كولوكول». پريباۆوچنىي ليست. 1867 گ. /. بۇل رەتتە «كولوكولدىڭ»: «كازاكتاردىڭ قىرعىزدارعا نە ىستەيتىنىن بىلەسىزدەر مە؟ /ياعني، قازاقتارعا/. ولاردىڭ كۇللى مال-مۇلكى قازاقتىڭ ءوز مەنشىگى ءتارىزدى قويىن تارتىپ الۋ، وگىزىن، نە جىلقىسىن ۇرلاپ اكەتۋ قازاق ءۇشىن كەرەمەت ءبىر باتىلدىق، جىگىتتىك ونەر سياقتى كو­رىنەدى; ول ءۇشىن تومەنگى شەندەگىلەرگە ەس­كەرتىپ، سوگىس بەرىپ جاتقان وفيتسەرلەر دە جوق، اۋىق-اۋىق ولاردىڭ وزدەرى دە اۋىل­داردى تالاپ وتىرادى. ەساۋل بۋتاكوۆ، پودپولكوۆنيك اباكۋموۆ سياقتى تەرىس قىلىقتارىمەن داڭقى شىققان مىرزالار دا بار... بۇكىل ءسىبىر اسكەرلەرى قىرعىزداردىڭ /قازاقتاردىڭ/ ەسەبىنەن كۇن كورىپ وتىر دەسە دە بولادى»، — دە­گەن حابارى جاعدايدى وتە-موتە تولىق جەتكىزەدى /«كولوكول»، 1861 گ./. ورىس وتريادتارى ورنالاسقان بوس جاتقان جەرلەر مەن شىن مانىندە ەشقانداي يەسىز جەرلەر ەمەس، كەرىسىنشە، كوشپەلىلەردىڭ جىل بويى كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن قىس-قىستاۋى، جاز-جايلاۋى ەدى.

XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كۇشەيە تۇسكەن تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ جايىلىمدارى مەن شابىندىقتارىن يەسىز جاتقان جەر رەتىندە تارتىپ الۋ تۇپ-تۋرا تىزە باتىرىپ، كۇش كورسەتۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەن. سوناۋ، 1853 جىلدىڭ باتىس ءسىبىردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى گاسفورت قازاق دالاسىن وتارلاۋدىڭ بولاشاعىن تامسانا بولجاپ: «روسسيا بوداندىعىنداعى قىرعىزداردىڭ /قازاقتاردىڭ/ بارلىق جەرى ولاردىڭ مەنشىگى ەمەس، سول جەردى شەتەلدىكتەردەن  اسكەرمەن قورعاپ، قىرعىزدارعا مۇرسات بەرىپ وتىرعان وكىمەتتىڭ يەلىگىنە جاتادى» — دەپ شىمىرىكپەستەن كەسىپ ايتقان. كەيىنىرەك، وسى كوزقاراس ورال، تورعاي، اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن باسقارۋدىڭ ۋاقىتشا ەرەجەسى» دەگەن قۇجاتتا زاڭداستىرىلعان تۇجىرىمعا اينالدى. وندا قازاق كوشتەرى الىپ جاتقان جەر مەملەكەتتىكى، قازاقتارعا قوعامدىق پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. ورىستىڭ رەسمي دەرەكتەرىنىڭ بارلىعىنا جۋىعىندا كازاكتار قازاقستاننىڭ قازىرگى ورتالىق، سولتۇستىك-شىعىس پەن سولتۇستىك-باتىس بويلىقتارىندا رەسپۋبليكانىڭ قازىرگى شەكاراسىنان اسىپ شىعىپ كەتەتىن، وڭتۇستىك ءسىبىر، وڭتۇستىك ورال بويى تەرريتورياسىن الىپ جاتقان ۇشان-تەڭىز گەوگرافيالىق كەڭىستىكتىڭ بايىرعى تۇرعىندارى رەتىندە مويىندالادى. ال شارۋالاردى قازاقستان جەرىنە كوشىرۋ پاتشانىڭ وتارلاۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى ءتاسىلى ەكەندىگى ءسوزسىز. وسى ماقساتتا قۇرىلعان جەر قورى /پەرەسەلەنچەسكي زەمەلنى فوند/ دەگەننىڭ ءوزى، شىن مانىندە، قازاقتاردى عاسىرلار بويى ءومىر سۇرگەن تابيعي ورتاسىنان كۇشتەپ ايىرۋدى كوزدەيدى. 1917 جىلى قونىس اۋدارۋشىلار قورى 45 ميلليون دەسياتينا جەر بولىپتى. ونىڭ ۇستىنە، بۇل قورعا كوشپەندى جۇرتتىڭ ەڭ قۇنارلى شابىندىقتارى مەن جايىلىمدارى الىنىپ وتىرعان.

قازاقستان جەرىندە «جات-جۇرتتار» XVII عاسىردىڭ اياعىندا پايدا بولا باستادى. ورىس تىلىندەگى دەرەكتەردە «ولار قاشقىن شارۋا، قىلمىسكەر سەكتانتتار مەن ءارتۇرلى كەزبەلەردەن قۇرالعان» «ەركىن وتارلاۋشىلار» دەگەن اتپەن بەلگىلى. ال ورىس جانە باسقا حالىقتاردىڭ قازاقستان وڭىرىنە توپ-توپ بولىپ كەلە باستاۋى —جارتىسىمەن XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى «ولار قاشقىن  XX عاسىردىڭ باسى بۇل ولكەنىڭ ەتنيكالىق كارتاسىنىڭ  تۇبەگەيلى وزگەرۋىنە ءارى قازاقستانداعى ەتنودەموگرافيالىق احۋالدىڭ كۇردەلەنۋىنە اكەلىپ سوقتى. ەگەردە 1890 جىلى قازاقستانداعى ورىستار مەن ۋكراينداردىڭ ساندىق ۇلەسى بارلىق تۇرعىنداردىڭ 8,2 پروتسەنتىن قۇراسا، 1897 جىلى وسى كورسەتكىش 12,8 پروتسەنتكە، ال 1917 جىلى 29,3 پروتسەنتكە جەتتى. جالپى العاندا 1890 جىلى بارلىق سلاۆيان تەكتەس تۇرعىندار ولكەمىزدە كوپشىلىك حالىق بولا قويعان جوق ەدى. الايدا، ولار 1917 جىلدىڭ قارساڭىندا اقمولا وبلىسىندا، اسىرەسە، ومبى، پەتروپاۆلوۆسك، كوكشەتاۋ ۋەزدەرىندە سان جاعىنان باسىم بولدى. قازاقستاننىڭ قالعان اۋداندارىندا قازاقتار تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگىن قۇردى. احمەت بايتۇرسىنوۆ ايتقانداي «... حان باسىن قاراشاعا تەڭگەرۋ جەڭىل بولماسا دا، ءوز الدىنا جۇرت بولىپ تۇرا الاتۇعىن بولماعان سوڭ، حاندارىمىز حالقىمەنەن روسسياعا قوسىلعان». جارتى عاسىرداي ۋاقىت وتكەندە، باياعىدان بەرى قاناتىنىڭ استىنا العانسىپ، قامقورسىپ وتىرعان ورىستىڭ ەكى باستى سامۇرىق قۇسى قازاق دالاسىنا قاندى شەڭگەلىن باتىرا ءتۇستى. بۇل باياعى ورىنبوردا تۇڭعىش گەنەرال-گۋبەرناتور بولاتىن قۇپيا كەڭەسشى م.ي. نەپ­ليۋەۆتىڭ 1874 جىلى سەناتقا بەكىتتىرىپ اكەتكەن «قوسالقى جوسپارىنىڭ» ىسكە اسا باستاعان كەزى ەدى. وسى جوسپار بويىنشا جايىقتاعى قالاشىقتان باستاپ، ورىنبور، ور، جاڭا ءۇي شەبى، ءسىبىر شەبى ارقىلى قازاق دالاسىن قارۋلى اسكەرمەن قورشاپ الىپ، تىپىر ەتكىزبەي ۇستاپ وتىرۋ كوزدەلگەن-تۇعىن. سو­عان بايلانىستى، تەك 1755-1772 جىل­داردا عانا كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇز جەرىندە، جايىقتان وسكەمەنگە دەيىن 3,5 مىڭ شاقىرىم شەپ بويىنا بەكىنىستەر سالىندى. جايىقتىڭ تەڭىزگە قۇيار ساعاسىنان قارا وزەنگە دەيىن جايىق قازاقتارى، ەلەك بەكىنىسى مەن ۆەرحنە-ۋرالسك بەكىنىستەرىندە ورىنبور قازاقتارى، ءۇي شەكارا شەبىندەگى بەكىنىستەر مەن ەرتىس بويىنداعى بەكىنىستەردە ءسىبىر كازاكتارى تۇردى جانە بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ  ساياساتىن  وتە  قاتال اسكەري ءتارتىپ ارقىلى ءىس جۇزىنە اسىرا باستادى. ءاربىر جاڭادان سالىنعان بەكىنىسكە سىرتتان كازاك-ورىستاردى اكەلىپ ورنالاستىرىپ، ولارعا جەر بەرىپ، قازاقتاردىڭ مال جايىلىمدارىن تارىلتا ءتۇستى. ول ول ما، بەكىنىستەرگە جاقىن وتىرعان قازاق اۋىلدارىنا ءالسىن-ءالسىن شابۋىل جاساپ، مالدارىن ايداپ، ادامدارىن بايلاپ اكەتىپ وتىردى. شابۋىلدار، ءتىپتى، ويدان شىعارىلعان سىلتاۋلار ارقىلى دا جاسالعان. «...تەگى، ورىستىڭ نەگىزگى دەرەكتەرىندە» «شەكارا با­رىمتاسى» دەيتىن شابۋىل بۇكىل بە­كى­نىس بويىندا ۇنەمى قولدانىلىپ تۇرا­دى... مۇنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى جايىقتاعى كازاك-ورىس اسكەرلەرىنىڭ ستار­شينالارى. بۇل شابۋىلداردىڭ كوپ بولاتىن سەبەبى، شابۋىلعا قاتىناسقاندار ولجا ءتۇسىرىپ، اۋقاتتانىپ قالىپ وتىرادى. مۇنى ورىنبور اكىم­شى­لىگىنىڭ ءوزى دە مويىندايدى... شەكارا بارىمتاسى قىرعىز-قايساق حالقىنىڭ قارسىلاسۋىن باسۋدىڭ نەگىزگى ءادىسى دەپ قارالعان»، — دەيدى وسى كەزەڭدى مۇقيات زەرت­تەگەن عالىم-تاريحشى ۆياتكين («سى­رىم باتىر»، الماتى، 1951 جىل، 181-بەت). شىنىندا دا، ورىن­بوردىڭ ءاس­كەري گۋبەرناتورى ن.ن. باحمەتەۆ­تىڭ ءوزى كەيىنىرەك، 1902-جىلى، يمپەراتور الەكساندر 1-گە بەرگەن حابارىندا: «لينيا بويىنداعى بار­لىق باستىقتاردىڭ قولداۋىنا رۇح­سات ەتىلگەن جازالاۋ شا­راسى قازاقتاردى ازدىرىپ-توزدىرىپ، تالان-تاراجعا ۇشىراتۋى سونداي، بارىمتا دەپ الىنعان مالدىڭ مىڭنان ءجۇزى يەسىنىڭ قولىنا تيمەيدى. «شەكاراعا جەتە الماي ءولدى» دەگەن سىلتاۋمەن، مال بارىمتا باسشىسىنىڭ ت.ب. قو­لىندا قا­لىپ وتىرادى»، — دەگەن. ءسوي­تىپ، تاريحتىڭ قۇقىمەن ورىستار مەن باسقا دا كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى ءۇشىن قازاق جەرى ەكىنشى وتانعا اي­نالدى. ۇلتتىق مۇددەنى «قىزعىشتاي» قورعاپ جۇرگەندەردىڭ ويلاعانىنداي جاڭا ءومىردى جەكە-دارا ەمەس، بارلىعىمىز جۇمىلا، ءبىر كىسىنىڭ بالالارىنداي ىنتىماقتاستىقپەن قۇرۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا بەرىك ورىن تەپكەن يگى ءداستۇر — حالىقتار دوستىعى مەن تۋىسقاندىعى مۇراتىن بارىنشا ساقتاپ، بايىتا بەرمەك.

قۇدىس بيجانوۆ،

تاريح  عىلىمىنىڭ كانديتاتى، دوتسەنت

«تۇركىستان» №21,  22 مامىر 1996 جىل

 

دايىنداعان داعجان بەلدەۋباي

سوڭعى جاڭالىقتار