20 ماۋسىم, 14:08 720 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

جىبەك ەلى – تۇت ەلى

رەداكتسيادان:

قادىرلى وقىرمان، گازەتتىڭ جارىق كورە باستاعانىنا 25 جىل تولۋىنا وراي كىتاپ شىعاتىنىن، وعان ەنگىزىلەتىن ماقالالاردىڭ كەيبىرىن گازەتكە قايتا جاريالاي باستاعانىمىزدى وتكەن (№23) ساندا ايتقانبىز. پاراقتاساڭىز گازەت بەتى سارعايعانىمەن، ۇسىنىلىپ وتىرعان ماقالالاردىڭ ماڭىزى ءبىر مىسقال دا كەمىمەگەنى كورىنىپ تۇر.  جىبەك جولى ساياسات پەن ساۋدا-ساتتىق قانا ەمەس، تۇنعان تاريح. بەلگىلى جازۋشى جۇرتقا بەيمالىم بولىپ كەلگەن دەرەكتەردى ۇسىنىپتى. سونداي-اق قازىر تىنىشتالعانىمەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قىلىشتارىن شوشاڭداتىپ كوشەگە شىققان كازاكتارعا جۇرت ۇرەيمەن قاراعان. ولاردىڭ قازاق جەرىنە قايدان، قالاي كەلگەنىن ءبىلۋ قازىر دە ماڭىزدى دەپ بىلەمىز.  

 

1982 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە جولىمىز ءتۇسىپ، سامارقاندتىڭ تاريحي ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن كورمەكشى بولىپ جولعا شىقتىق. كوپ ۇزاماي تەرىستىك – باتىسقا قاراي ەركىن كوسىلىپ جاتقان تاشكەنت-سامارقاند جولىنا ءتۇسىپ، تارتىپ كەتتىك. جيزاق جازىعىنان ءوتىپ، قاتپار-قاتپار قالىڭ تاۋعا كىردىك. ءبىزدى جولعا قازاقتانىپ كەتكەن، شىققان تەگى زارافشاندىق، ورتا جاستاعى تاجىك باستاپ كەلە جاتقان. سول كىسى ءبىر كەزدە – وسى ماڭايدان بۇرۋلاۋ ءبىر بۇيىردە، كوبىگىن شاشىپ بۋىرقانىپ جاتاتىن سانزار دەگەن تاۋ وزەنىنىڭ بويىندا قاڭلى اتتى قىستاق بار ەكەنىن ايتتى. سول قىستاقتا تۇتلى اتا (جىبەك اتا) دەل اتالاتىن اۋليەنىڭ باسىنا كەلىپ، جاس بەدەۋ ايەلدەر ءتاۋىپ ەتىپ، وت-شىراق جاعىپ تۇنەيدى. وتقا ەكى جىبەك لەنتانى كۇيدىرىپ، ونىڭ كۇل-كۇيەسىن كەڭسىرىگىنە، سول بەتى مەن سامايىنا-جاعىپ، جاراتقانعا جالبارىنادى دەيدى. وسى ىرىمدى جاساعاننان كەيىن كەلىنشەك تىلەگى قابىل بولاتىن كورىنەدى. بۇل ءداستۇر قاڭلى رۋى ايەلدەرىنىڭ اراسىندا ساقتالعان. بۇدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن باتىس ولكەلەرىنە ساپار شەككەن قىتاي ەلشىسى چجان تسيان كوشپەلى قاڭلىلاردىڭ اسا قۋاتتى مەملەكەتى جايلى جازعان ەدى عوي. بۇلار سول ۇلكەن ەلدىڭ ءبىر تۇكپىردە قالعان جۇراعاتتارى شىعار. ورىستىڭ بەل­گىلى شىعىس زەرتتەۋشىسى ۆ.بارتولد تە تۇرىكتەر اراسىندا «جىبەك ەلىنىڭ»، «تۇت تايپاسىنىڭ» بولعاندىعىن ايرىقشا اتاپ وتەتىن.

ەجەلگى دۇنيە وقىمىستىلارى اپوللودار، سترابون، پسەۆدوارريان وسى «جىبەكشىلەر» تۋرالى جازعان جوق پا ەكەن. اپوللودار ب. د. د. 1-ع. جازىلعان «پارفيانىڭ تاريحي» اتتى كىتابىندا «باكتريا پاتشالارى ءوز بيلىگىن سەريلەر مەن فريندەرگە دەيىن جۇرگىزەدى» — دەپ جازادى. ال لاتىنشا جىبەك — «سەريكۋم» دەلىنەدى. حالىقتىڭ — سەري، ەلدىڭ — سەريك اتالۋى دا وسىدان. زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ ءبىرى ونى قىتاي، ەندى ءبىرى — شىعىس تۋركىستان دەسەدى. ال جىبەك، تەمىر — شەت ەلدەرگە ورتا ازيادان دا شىعارىلىپ تۇرعان. ءپلينيدىڭ ۇلكەنىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ريم يمپەرياسى سەريك ەلىنەن تەمىر الىپ تۇرعان.

دەگەنمەن دە كونە تاريحتا جىبەك ساۋداسىنىڭ «ۇلى سايقال» — ريمدە كەڭ قانات جايعانى بارىنەن دە كوبىرەك ايتىلادى. وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن قىتاي مەن ريم اراسىندا جەرمەن جۇرەتىن ساۋدا جولى بولعانىن جازادى. ساۋدانىڭ ەڭ قوماقتى، باعالى تاۋارى  جىبەك بولعان. سوندا وسى جىبەك تەك قىتايدا عانا شى­عارىلعان با؟ ەندەشە جوعارى دا ايتقان «جىبەك ەلى — تۇت تايپاسى» قايدان شىققان؟ جانە جىبەك جۇرەتىن جولداردىڭ ناقتىلى باعىت-باعدارى قالاي بولعان؟ وسى سياقتى ءدۇدامال سۇراقتارعا دايەكتى جاۋاپ بولماي كەلگەن ەدى.

— مىنە، بۇل تىلسىمنىڭ سىرىن عالىمدار اشقان ەكى جاڭالىق شەشىپ بەردى: ونىڭ ءبىرى شىعىس تۇركىستانداعى مىڭ بۋددانىڭ ۇڭگىرىندە، ەكىنشىسى — قۇرلىقتىڭ قاراما-قارسى شەتىندە، بەلگيانىڭ يۋي قالاسىنداعى اۋليەنىڭ قابىرىنەن تابىلدى، — دەيدى تاشكەنت ونەرتانۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى سايرا مانسۇرقىزى ماحكاموۆا.

ۆەنگريادا تۋىپ-وسكەن بەلگىلى شىعىس زەرتتەۋشىسى اۋرەلي ستەين ءوزىنىڭ نەگىزگى جاڭالىعىن دۋنحۋان قالاسىنان جيىرما شاقىرىمداي جەردەگى ۇڭگىر-موناستىردەن ء(اداريات) اشادى. بۇل ءاداريات 336 جىلى قۇرىلعان، ونى كۇللى شىعىس جاقسى بىلگەن. ونىڭ جەر استىنداعى جولدارى تارام-تارام بولىپ، شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتادى. مىنە وسى ءادارياتتىڭ ءبىر قۋىسىنان ورنەكتى جىبەكتەرگە جازىلعان ەجەلگى وراما قولجازبالار تابىلادى. وسىناۋ ولجانى زەرتتەپ تەكسەرە كەلگەندە — ول قىتاي جىبەگى بولىپ شىقپايدى. سوندا ول بۇل جەرگە قايدان كەلگەن؟ بىلىكتى عالىم جالپى تاريحي سيپات تۇرعىسىنان قاراپ، ماتا ورتا ازيادا توقىلعان دەپ قورىتىندى جاسايدى.

ارينە  ەۋروپا — عالىمدار جاڭالىعىنا سەرگەك قارايتىن وركەنيەتتى ەل. شىعىس زەرتتەۋشىسىنىڭ ءساتتى ولجاسى تەز ارادا پاريج بەن لوندوننىڭ، نيۋ-دەلي جانە باسقا قالالار مۋزەيلەرىنەن لايىقتى ورنىن الادى. بىراق تاريحشى عالىمدار  ستەيننىڭ قورىتىندىسىن قۇپتاۋعا اسىقپايدى. ەگەر ولار  سول ماتانىڭ ءتىن-تەگىنە، ورنەگىنە قاراپ، قىتاي، يران، ورتاازيا، ۆيزانتيانىڭ ماتاشى شەبەرلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن سالىستىرا وتىرىپ، كوركەم تالداۋ جاساعاندا، ستەين پىكىرىنە وزدەرى  دە  قوسىلعان  بولار  ەدى.

ارادا تاعى دا ءبىر جارتى عاسىر وتكەننەن كەيىن، بەلگيانىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاعىنداعى جاسىل توبەلەر اياسىنان قونىس تەپكەن يۋي قالاشىعىندا بولعان ءبىر وقيعا ستەين قورىتىندىسىن راستايدى. وسى كالانىڭ نەوتتەردام شىركەۋىنەن تابىلعان ءبىر جاپىراق اسەم ورنەكتى التىن تۇستەس قىزعىلت جىبەك الەمدىك ءمانى بار جاڭالىق اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى جىبەك ماتاسىمەن قاسيەتتى اۋليە دومينيكتىڭ مازارى كومكەرىلگەن ەكەن. كونە زامان ماتالارى جونىندەگى مامان، تاريحشى ايەل د.شەپەردتىڭ تاپ وسى جولى جۇلدىزى وڭىنان تۋادى. ول الگى ماتانىڭ استارىنان قارا سيامەن جازىلعان ءبىر سىرلى ءسوزدى كورەدى. ول ءوزى ايەل، ءارى تاجىريبەلى مامان بولعاسىن، ماتانىڭ تەگىنە، ورنەكتى سۋرەتىنە — سيمۆولدى عۇمىر-اعاش تۇبىندە تۇرعان ەگىز مارالدىڭ بەينەسىنە قاراپ، ماتانىڭ شىعىستا جاسالعانىنا كۇمان كەلتىرمەيدى. ال سوندا دۇنيە شەتىندەگى بەلگيا قالاسىنا الىس قياننىڭ جىبەگى قالاي جەتكەن؟

دوكتور شەپەرد كوكەيىندەگى جۇمباقتى شەشۋگە اتاقتى شىعىس زەرتتەۋشىسى، اعىلشىن عالىمى ۆ. حەننينگتەن جاردەم سۇرايدى.

الگى جازۋ قازىر جوعالىپ كەتكەن سوعدى تىلىندە جازىلعان ەكەن. وسىناۋ ءولى ءتىلدىڭ بۇگىنگى مۇراگەرى — ياگنوب تىلىندە زارافشان وزەنىنىڭ جوعارى جاعىندا تۇراتىن ۇركەردەي تاۋلىقتار سويلەيتىن كورىنەدى. وسىنىڭ ءبارىن ءبىلىپ سايراپ وتىرعان مامانعا مىنا ءسوزدى وقۋ قيىنعا تۇسپەيدى. ماتاداعى جازۋ «زاندانا» دەگەن ءسوز بولىپ شىعادى. ول جىبەك ماتاسىنا قويىلاتىن ساۋدالىق تاڭبا ەكەن.

ەندەشە زاندانانىڭ ءوزى نە؟ — قالا ما، قىستاق پا، ەل مە؟ اقىرىندا ونىڭ بۇقار قالاسى ماڭىنداعى قادىمنان كەلە جاتقان قىستاق ەكەنى انىقتالادى. ول قىستاق ءالى كۇنگە دەيىن بار. وسىندا توقىلاتىن جىبەكتىڭ ەجەلگى زاماندا «زاندانەشى» دەپ اتالاتىنى كونە كىتاپتاردان بەلگىلى بولادى.

ۆ. حەننينگ ماتانىڭ توقىلعان ۋاقىتىن انىقتاۋعا دا كوڭىل بولەدى. ول پالەوگرافيادا قولدانىلاتىن جازۋ تاسىلىنە، ءارىپتىڭ تۇرىنە قاراپ، ماتا VII-ءVىىى عع. ازىرلەنگەن دەگەن بولجامعا توقتايدى. بۇل تاريحي دەرەكتەرگە سايكەس كەلەدى. يۋي قالاسى شىركەۋىندەگى دوميتسيان اۋليەنىڭ مازارى فرانتسۋز يمپەراتورى ۇلى قارلدىڭ تۇسىندا سالىنعانى بەلگىلى. ال كارل 814 جىلى قايتىس بولعان. مۇنىڭ ۇستىنە تۇركى قاعاناتى تۋسىندا ۇلى كەرۋەن جولىنداعى ساۋدا-ساتتىق كەرەمەتتەي جاندانادى، ال سوعدىلار كانىگى ساۋداگەرلەر بولعان، وزدەرىنىڭ اتا كاسىبىنە قولايلى جاعداي جاساعان تۇرىك بيلەۋشىلەرى قول استىندا سوعدىلار ادال قىزمەت اتقارعان. ەندەشە جىبەك ماتا قيىندىسىنىڭ VII-VIII عع. توقىلعانىنا   كۇمان  بولماسقا   كەرەك.

وسىدان كەيىن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ورتا ازيا جىبەگىنىڭ يتاليا، ۆاتيكان، فرانتسيا، بەلگيا، گەرمانيا، گوللانديا، شۆەتسيا سياقتى ەلدەردىڭ شىركەۋلەرىندە قاسيەتتى اۋليەلەردىڭ شىنى كيىمى رەتىندە كەڭىنەن قولدانىلعانى بەلگىلى بولدى. بەلگيانىڭ لەج قالاسىنداعى لامبەرت اۋليەنىڭ قابىرىنەن وسىمدىكتى-گەومەتريالىق ورنەگى بار جىبەك تابىلعان. بۇل مازار ءتىپتى ارىرەكتەن، 718 جىلدان بەلگىلى بولعان. 820 جىلى فرانتسۋزدىق تۋلە قالاسىنىڭ سوبورىنداعى امون اۋليەنىڭ قورىمى جابايى اڭدى قۋالاعان قۇماي تازىلار بەينەلەنگەن جىبەكپەن بەزەندىرىلگەن كورىنەدى. فرانتسيادا اتاقتى سانس كافەدرالىق سوبورىنىڭ باي قازىناسىندا زاندانەشى جىبەگىنىڭ ارىستان، ات، بۇركىت، تاۋىس، ۇيرەك-قاز بەينەلەرى، تاعى باسقا دا ايۋاندار مەن قۇستار سالىنعان نەبىر نۇسقالارى ساقتالعان. ماتالار قاراكوك، سۇر، سارى ءتۇستى بولىپ كەلەدى. ال ەندى وسى بوياۋلار اياسىنا الۋان ءتۇستى — اق، جاسىل، سارى، قىزعىلت، قوڭىر، كوك، سۇر ءتۇستى ورنەكتەر سالىنعان. وسىنداي ولجالارعا قاراپ ەرتە زاماندارداعى توقىما ورتالىعى تاۋارلارىنىڭ سان الۋان ءتۇرلى بولىپ، قۇلپىرىپ، جايناپ تۇرعانىنا كوزىڭىز جەتەدى.

زاندانەشى    ماتاسىنداعى    ورنەكتىڭ ءار الۋ­ان ۇلگىلەرىنىڭ ارالاسىپ جاتۋى، ءسىرا، ءومىردىڭ ناقتىلى شىندىعىنان تۋسا كەرەك. ويتكەنى ورتا ازيا كەرۋەن جولدارىنىڭ توعىسقان جەرى بولعان. شىعىس-باتىس تاۋارلارى وسى ارا ارقىلى شارتاراپقا ەرسىلى-قارسىلى تاراپ جاتقان.

دوكتور شەپەردتىڭ ساتىمەن تاپقان ولجاسى عىلىمي دۇنيەنى سوڭى جاڭالىقتار اشۋعا يتەرمەلەيدى. ەندى جىبەك ماتالارىنىڭ ءتۇر-تۇرلەرىن تۇگەندەۋ باستالادى. ءسويتىپ زاندانەشىنىڭ جۇزگە جۋىق ۇلگسىن تابادى. ونىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن تاريحشى نارشاحي «ەۋروپا بيلەۋشىلەرىنىڭ سارايلارىندا زاندانەشى ماتالارى قامقامەن بىردەي اقى تولەنىپ الىناتىن»، ال ولار «سيريا، ەگيپەت، ريم قالالارىنا جەتكىزىلەتىن» دەپ جازادى.

كەيىنىرەك ىزدەپ تابۋ ەستافەتاسىن كەڭەس عالىمدارى ءوز قولىنا الادى. مەملەكەتتىك ەرميتاجدىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى اننا الەكساندروۆنا يەرۋساليمسكايا ەل مۋزەيلەرى قورىن ەرىنبەي-جالىقپاي اقتارىپ قاراپ، اۋدارا تەكسەرەدى. ونىڭ قولىنان سولتۇستىك كاۆكاز قورىمدارىنان تابىلعان جىبەكتىڭ 200-دەن اسا جۇرناعى وتەدى. ولاردىڭ كوبىسى زاندانەشى بولىپ شىعادى. عالىم ورتاازيالىق جىبەكتىڭ تاپ وسى تەرىسكەي كاۆكازدا كوپ بولۋىنىڭ سەبەبى نەلىكتەن؟ — دەگەن ساۋال قويادى. سويتسە بۇل ارامەن ەۋرازيا دالاسىن كوكتەي وتەتىن ساۋدا جولىنىڭ ۇلكەن ءبىر تارماعى وتەدى ەكەن. ول سامارقاند-بۇقاردان باستالىپ، شولدەر مەن قۋاڭ دالانى باسىپ ءوتىپ، ارال تەڭىزىنە شىعادى دا، تاعى ۇلان دالا ارقىلى ەدىل-جايىق وتكەلدەرىنەن ءوتىپ، كاۆكاز قىراتىنا قاراي تارتادى. سوسىن تاۋ اسىپ، قاراتەڭىز جاعالاۋىنداعى ساۋدا كەنتتەرىنە بارىپ جەتەتىن بولعان.

بۇل كاۆكاز جولى، تەگى، ءVى عاسىردىڭ اياعى مەن ءVىى عاسىردىڭ باس كەزىنەن باستاپ، بىرنەشە عاسىر بويى تۇراقتى قىزمەت ەتكەن. وسى كۇرە جولمەن قىتاي، ورتا ازيا، گرەك كوپەستەرى ءارلى-بەرلى اعىلىپ جاتقان. ارينە ساۋدا ساپارى اۋىر دا الىس بولعان. تالايلارى جولدا دۇنيە سالعان. ماسەلەن، قۇباڭ (كۋبان) وزەنىنىڭ ءبىر سالاسى ۇلكەن لابا جاعاسىنداعى اۋليە سايدان تابىلعان قىتاي كوپەسىنىڭ قابىرىنەن جىبەككە سالىنعان سۋرەت جۇرناعى، مۇقابالى قويىن كىتابىنان كىرىس-شىعىس ەسەبى: «...120 تەڭگە... 10-ايدىڭ 4-كۇنى... ساتتىم...» دەگەن ۇزىك-ۇزىك سوزدەر تابىلادى. كەرۋەن ساپارى تەگى بىرنەشە جىلدارعا سوزىلسا كەرەك. سول قيىن ساپاردان امان-ەسەن ولجالى ورالعان كوپەستىڭ جاراتقانعا العىسىن جاۋدىرىپ، جالبارىنىپ جاتقانى سينىدزيانداعى بەزەكلىك زەرتاستارىندا بەينەلەنگەن.

سولتۇستىك كاۆكازدان عالىمدار تاپقان ماتالاردىڭ دەنى زاندانەشى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ال ونىڭ بەستەن ءبىرى قىتاي، تورتتەن ءبىرى ۆيزانتيا جىبەگىنىڭ جۇرناعى ەكەن. ءتىپتى VI ع. وزىندە ەكى سوپى اسا تاياعىنىڭ ءىشىن كەۋلەپ، جىبەك قۇرتىنىڭ ۇرىعىن سالىپ، استىرتىن ۆيزانتياعا جەتكىزىپ بەرگەن. ءسويتىپ عالىمدار باتىس جىبەگىنىڭ جۇرناقتارىمەن. بىرگە، حريستيان الەمىنە جاتاتىن زاتتاردى دا تابا باستايدى. ولار — «بالالى مادوننا» مەن مويىنعا تاعاتىن شاعىن كرەستەر.

بۇل ارادا تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت، ورتا ازياداعى ورنەكتى جىبەك ماتالارىنىڭ رومبى توركوزىنىڭ ىشىنە كرەست سالىنادى. بۇل — بويتۇماردىڭ بەلگىسى. ورتا عاسىرلىق باتىس ەۋروپادا ءۇي باسى سايىن وسىنداي كرەست بەينەلەرى بولعان. ال وسىناۋ بەينەلەردى جۇرت ورتا ازيادا دا، ورتالىق ەۋروپادا دا بىردەي تۇسىنەدى.

ورتا ازيانىڭ ءVIى-ح عاسىرلاردا توقىعان ماتالارىنان ۆيزانتيا اسەرى ايتپاي-اق بايقالىپ تۇرادى. ول-ول ما، ءتىپتى سىرتقا شىعارىپ، حريستياندىق باتىسقا ساتۋ ءۇشىن توقىماشىلار جىبەكتىڭ ەكسپورتتىق تۇرلەرىن شىعارعان. «اۆراامنىڭ قۇرباندىق شالۋىنىڭ» سۋرەتى سالىنعان سوعدى جىبەگىنىڭ شىعارىلۋى مۇنىڭ ايقىن ايعاعى.

تەرىسكەي كاۆكازدىڭ تايپالارىنا ارنالىپ، زاندانەشىنىڭ قوس ايبالتالى ورنەگى بار تۇرلەرى شىعارىلعان. بۇل جىبەكپەن كوش باستاۋشىلار مەن جۇكتاسۋشىلاردىڭ  جالاقىسىن تولەگەن، ونى ات كولىكتەرىن ساتىپ الۋعا دا جۇمساعان.

زاندانا توقىماشىلارى  IX عاسىردا  توسىننان-توسىن  جىبەكتىڭ ورنىنا ماقتا ماتالارىن توقىپ شىعارا باستايدى. بۇل عالىمدار ءۇشىن تاريحتىڭ قيىن ءبىر جۇمباعى بولىپ تابىلادى.

ال كەرۋەن جولىنىڭ وزگەرۋ جايىنا كەلسەك، ونىڭ ءمان-جايى مىناداي: بۇرىن عىلىمدا جىبەك جولى ورتا ازيادان باتىسقا يران ارقىلى وتەدى دەپ جازىلاتىن. ەندى ونىڭ شۇعىل بۇرىلىس جاساعانى قالاي؟

مۇنىڭ جاۋابى سول زاماندا ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ومىرىندە بولعان داۋىلدى ساياسي وقيعالار وربۋىندە جاتىر. تاپ سول كەزدەرى ەۋرازيا كارتاسىندا كوشپەلىلەردىڭ وراسان زور مەملەكەتى — تۇرىك كاعاناتى پايدا بولادى. ول كورەيادان باستاپ قارا تەڭىز وڭىرلەرىنە دەيىن كوسىلىپ جاتقان بايتاق دالانىڭ سان الۋان ەلدەرى مەن حالىقتارىن بىرىكتىرەدى. تاڭىرگە تابىنعان وسىناۋ عاجايىپ ۇلكەن مەملەكەتتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايى، سەنىم-نانىمى ءبىرتۇتاس دەرلىك بولعان، ولار تۇرىك تىلىندە سويلەپ، تۇركى جازۋىن پايدالانعان. ولارعا ءتىپتى قىتايدىڭ ءوزى تاۋەلدى بولىپ، سول كەزدىڭ ەڭ تياناقتى ۆاليۋتاسى-جىبەكپەن ۇدايى الىم-سالىق تولەپ تۇرعان. جىبەك جولى ساۋداسىنىڭ مەملەكەت ءۇشىن سارقىلمايتىن تابىس كوزى ەكەنىن سەزگەن ەلدىڭ تاڭرىقۇت قاعاندارى جاراۋ اتتى جاۋىنگەرلەرىنىڭ كۇش-قۋاتىمەن كەرۋەن ۇزىن نايزالى جولىنىڭ بۇكىل ۇزىنا بويىندا بلىپ تۇراتىن تالاۋ مەن توناۋعا تىيىم سالىپ، وندا ءتارتىپ ورناتادى.

630 جىلى باتىس-تۇركى قاعاناتىنىڭ جە­تىسۋداعى استاناسىندا بولعان، قىتايدىڭ ساياحاتشى – سوپىسى سيۋان تسزان: — ساراي ماڭىنىڭ 200 قارالى بەكزاتتارى جارق-جۇرق ەتكەن زەرلى جىبەك كيىمدەر كيىپتى... قاعاننىڭ ءوزى، ءىشى جاعالاي گۇل-شەشەكتى سۋرەت-تەرمەك ورنەكتەلىپ، قامقا ماتاسىمەن كومكەرىلگەن ۇلكەن كيىز ۇيدە تۇرادى ەكەن... دەپ جازادى.

سول كەزدە قىتاي جىبەگىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، ورتا ازيادا توقىلعان جىبەكتىڭ ءوزى قورلانىپ جينالىپ قالعان ەدى. ونى ۆيزانتياعا، ودان ءارى باتىسقا جونەلتۋدىڭ كىلتى يران پاتشاسىنىڭ قولىندا بولاتىن. ولار شىعىس ەلدەرىن ۆيزانتيامەن تىكەلەي بايلانىس جاساتپاۋعا تىرىسىپ، ارالىق-دەلدالدىق ساۋدادان شىلقىپ بايىپ العاندى.

بۇعان قاراماستان سوعدىلار يران جەرى ارقىلى ۆيزانتياعا جىبەك الىپ ءوتۋ تۋرالى، نە تىم بولماسا ماتانى پارسىلاردىڭ وزىنە ساتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلۋ ءۇشىن ولارعا ساۋدا ەل­شى­لىگىن جىبەرەدى. بىراق يراننىڭ شاحى حوسروۋ انۋشيرۆان ەلشىلەر ءوتىنىشىن قابىلدامايدى. بىراق شىققان تەگى ورتاازيالىق كاتۋلف ەسىمدى، شاح كەڭەسشىلەرىنىڭ ءبىرى حوسروۋعا سوعدىلار اكەل­گەن جىبەكتى كوتەرە ساتىپ الىپ، سولاردىڭ كوز الدىندا ءور­تەت­كىزىپ، ولاردى ءبىرجولاتا ءتۇڭىلدىرىپ جىبەرۋگە كەڭەس بەرەدى. شاح سولاي ىستەيدى دە. ءسويتىپ ولار سوعدى ماتاسىنا مۇلدە دىلگەر ەمەس ەكەنىن بىلدىرەدى. مۇنداي قاتالدىقتىڭ تاعى ءبىر سەبەبى ول كەزدە يران مەن ۆيزانتيا اراسىنداعى جانجال اسقىنىپ كەتكەن ەدى.

باتىس تۇركى قاعاناتى سوعدالاردى تاعى ءبىر رەت جۇمساپ، يران بيلەۋشىلەرىنىڭ سىڭايىن بايقايدى. ولار بۇل جولى دا يلىكپەيدى. مىنە وسىدان كەيىن قاعان ۇكىمەتى سوعدى مانياح باستاعان ۇلكەن ەلشىلىكتى، تازا جىبەكتەن اسا باعالى قىرۋار تارالعى-تارتۋ جانە حاننىڭ حاتىن بەرىپ، ىرعاپ-جىرعاپ ۆيزانتياعا اتتاندىرادى. ەلشىلىك كاسپيدىڭ تەرىسكەي جاعىمەن اينالىپ، كاۆكاز ارقىلى ۆيزانتياعا جەتەدى. ەلشىلەر 586 جىلى بارعان جولىمەن كەيىن قايتىپ كەلەدى. ۆيزانتيا يمپەراتورى حان ەلشىلىگىن جىلى جۇزبەن قارسى الىپ، تۇرىكتەرمەن ساۋدا شارتىنا قوسا، يرانعا قارسى ساياسي-اسكەري وداق قۇرۋ ءۇشىن قاعاناتقا شىعىس قالالارىنىڭ قولباسشىسى زەمارح كليكيەتس باستاعان ەلشىلىگىن جونەلتەدى. سەيتىپ ەلشىلەر باسىپ وتكەن جولمەن ءبىرازدان كەيىن ساۋدا كەرۋەندەرى اعىلا باستايدى. سونىمەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ تەرىسكەي تارماعى وسىلاي ىسكە قوسىلادى. كاۆكاز قازىندىلارىنان يران جىبەگى جۇرناقتارىنىڭ مۇلدە تابىلمايتىنى ەندى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك...

 

عىلىمي كىتاپتار مەن شەتەل باسپاسوزىندەگى ماتەريالدار

نەگىزىندە قايتا اڭگىمەلەگەن: ءابىلماجىن  جۇماباي 

«تۇركىستان» №27, 23 قاراشا 1994 جىل

سوڭعى جاڭالىقتار