20 ماۋسىم, 13:16 640 0 ىشكى ساياسات اسەل انۋاربەك

پارلامەنت كانيكۋلعا شىعادى

دەپۋتاتتاردىڭ قابىلداعان زاڭدارى مەن جولداعان ساۋالدارى

ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن پارلامەنتتىڭ VI شاقىرىلىمىنىڭ IV سەسسياسى جابىلادى. وعان دەيىن بيىلعى پارلامەنت جۇمىسىن سارالاپ كورەلىك. جالپى، پارلامەنت ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا ايتارلىقتاي ءرول اتقارادى. ونىڭ ۇستىنە، زاڭنامالىق شارالاردىڭ ءمان-مازمۇنىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ – دەپۋتاتتاردىڭ ءبىر مىندەتى. سونداي-اق دەپۋتاتتار حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ساۋالداردى بيلىككە جەتكىزۋگە دە مۇددەلى. ال پارلامەنت جۇمىسى قانشالىقتى حالىق كوڭىلىنەن شىعادى؟ بۇل جىلى پارلامەنت ءماجىلىسى قانداي ماسەلەلەردى قاراستىردى؟ قانداي زاڭ جوبالارى قابىلداندى؟

وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ جۇمىسىن قورىتىندىلاعان سول كەزدەگى سەنات توراعاسى، قازىرگى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى زاڭ شىعارۋ قارقىنىنىڭ ارتا تۇسەتىنىن ايتقان بولاتىن. ال ءماجىلىس سپيكەرى نۇرلان نىعماتۋللين زاڭ شىعارۋ جۇمىسى وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەردىڭ جۇكتەمەسىن تومەندەتۋ، ەكولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ باعىتتارىندا جالعاساتىنىن مالىمدەگەن. ودان كەيىن ەل بيلىگىندە وزگەرىستەر بولىپ، سەنات توراعاسى اۋىستى. پرەزيدەنتتىككە سايلانعان قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ ورنىنا داريعا  نازارباەۆا كەلدى.

ايتا كەتەيىك، بۇگىن (20 ماۋسىم، 2019 جىل) نۇر-سۇلتان قالاسىندا قر پارلامەنتى پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى وتەدى. بۇل شاراعا شاقىرۋ تۋرالى وكىمگە اپتا باسىندا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋللين قول قويعان ەدى.

 قانداي زاڭدار قابىلداندى؟

سەسسيا اشىلعالى بەرى قىزۋ جۇمىستارىن توقتاتپاعان پارلامەنت جارتى جىل ىشىندە تالاي زاڭدى قابىلدادى. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا 32 زاڭ پارلامەنت قاراۋىندا. ونىڭ 3-ەۋىن سەنات، 28-ءىن ءماجىلىس قاراپ جاتىر. ال 1 زاڭ جوباسىن ءماجىلىس ماقۇلداپ ۇلگەردى، ەندى بۇل قۇجات تاياۋ كۇندەرى سەناتقا جىبەرىلۋى ءتيىس. ءسوز بولىپ وتىرعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءماجىلىس وتكەن سارسەنبىدە ماقۇلداعان ەدى. وتكەن جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن بەرى سەنات پەن ءماجىلىستىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ءبىر زاڭ قابىلداندى. ول – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى. اتالمىش قۇجات پرەزيدەنت باستاماسى بويىنشا بەكىتىلگەن بولاتىن. بۇل جوبا رەسپۋبليكا استاناسىنىڭ اتاۋىن استانادان نۇر-سۇلتانعا وزگەرتۋدى كوزدەيدى. باس قالانىڭ اتاۋىن نۇر-سۇلتان دەپ وزگەرتۋ تۋرالى ءتيىستى زاڭ جوباسىن سەنات جانە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءبىراۋىزدان ماقۇلدادى.

2019 جىلى العاشقى قابىلدانعان زاڭ جوباسى – «كينەماتوگرافيا» تۋرالى قۇجات. ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن قازاقستاندا كينو ءوندىرىسىن رەتتەيتىن ارنايى زاڭ بولماعان. ال جاڭا زاڭ الداعى ۋاقىتتا وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋعا، سان مەن ساپانى جاقسارتۋعا، ۇلتتىق فيلمدەردىڭ كەڭ تارالۋىنا، حالىقارالىق نارىققا شىعۋعا جاعداي جاساۋى ءتيىس. سونداي-اق، بيىل پارلامەنت «كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن بەكىتتى. وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا قازاقستان، ءازىربايجان، يران، رەسەي، تۇركىمەنستان پرەزيدەنتتەرى اقتاۋ قالاسىندا باس قوسىپ، بەسىنشى كاسپي سامميتىنە قاتىسقان ەدى. سول كەزدە مەملەكەت باسشىلارى كونۆەنتسياعا قول قويعان. كونۆەنتسيا كاسپي تەڭىزىن، سونىڭ ىشىندە ونىڭ سۋىن، ءتۇبىن، جەر قويناۋىن، تابيعي رەسۋرستارىن جانە تەڭىزدەگى اۋە كەڭىستىگىن پايدالانۋ تۋرالى تاراپتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن انىقتاۋ جانە رەتتەۋدى ماقسات ەتەدى.

قر پارلامەنتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ارنايى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق ايماقتار، ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ، ەكسپورتتى دامىتۋ جانە ىلگەرىلەتۋ، سونداي-اق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا قاراپ، قابىلدادى. بۇل زاڭمەن جەر، بيۋدجەت، كاسىپكەرلىك، كەدەن جانە سالىق كودەكستەرى مەن 23 زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. زاڭ ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قىزمەتىندە جاڭا تاسىلدەردى ىسكە اسىرۋعا جانە يندۋستريالىق ايماقتاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن رەتتەۋگە باعىتتالعان.

وسى زاڭ شەڭبەرىندە از قامتىلعان جانە كوپبالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى دا قاراستىرىلۋدا. از قامتىلعان وتباسىلارداعى ءاربىر بالاعا ارنالعان ەڭ تومەن تولەم 20 789 تەڭگە سوماسىندا بەلگىلەنەدى. سونداي-اق مۇگەدەك بالانى تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالارعا ارنالعان اي سايىنعى مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ جانە بالا كەزىنەن ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەكتى كۇتىپ باعۋشى ادامدارعا اي سايىنعى مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ مولشەرىن  30 پايىزعا ۇلعايتۋ ارقىلى از قامتىلعان ازاماتتار مەن كوپ بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى كوزدەلەدى. زاڭ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى تاعايىنداۋ مەن تولەمىنىڭ دۇرىستىعىن باقىلاۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى رەتتەيدى.

سونىمەن بىرگە، پارلامەنت ءساۋىر ايىندا مەملەكەتتىك جانە ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭدى قابىلدادى. سەنات ءۇش جىلدىق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭ جوباسىن ءتيىستى تۇزەتۋلەرمەن تومەنگى پالاتاعا كەرى قايتارعان بولاتىن. ويتكەنى قوسىمشا شىعىندار ەسكەرىلىپ وتىر. جاڭا مەملەكەتتىك ورگان – ەلباسى كەڭسەسىن قۇرۋعا (1 ميلليارد تەڭگە) جانە جالاقىسى تومەن قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋعا (37 ميلليارد تەڭگە) بيۋدجەتتەن قارجى بولىنەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى سەنات ەنگىزگەن وزگەرىستەردى قولداپ داۋىس بەردى. ءسويتىپ، قر پارلامەنتى «2019-2021 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەردى قابىلدادى.

ارينە، قىركۇيەك ايىنان بەرى قابىلدانعان زاڭ جوبالارىن جىپكە ءتىزىپ جازىپ شىعۋ مۇمكىن بولا قويماس. دەگەنمەن، پارلامەنت قابىلداعان زاڭ جوبالارىنىڭ ءبىرى حالىق كوڭىلىنەن شىقتى، كەيبىرى كوپتىڭ كوڭىلىنە جاقپادى. سوعان قاراماستان، پارلامەنت ءالى دە ءوز جۇمىسىن جالعاستىرادى، ءالى تالاي زاڭ جوبالارى ماقۇلدانىپ، سان ءتۇرلى قۇجاتتار تالقىلاۋعا تۇسەتىن بولادى.

دەپۋتاتتار قانداي ماسەلە كوتەردى؟

دەپۋتاتتار – حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن بيلىككە جەتكىزۋشى. ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋ ارقىلى حالىق قالاۋلىلارى قاراپايىم حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ورتاعا سالادى. ايتا كەتەيىك، 9 اي ىشىندە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءتيىستى ورىندارعا 194 ساۋال جولداسا، بيىلعى جىلدىڭ 6 ايىندا سەناتورلار 54 ساۋال جولداپتى. ماسەلەن، سەنات دەپۋتاتى رىسقالي ابدىكەروۆ جۇمىسشى مەن جۇمىس بەرۋشى اراسىنداعى ەڭبەك داۋلارى جونىندە ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى گۇلشارا ابدىقالىقوۆاعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن. بۇل – قاراپايىم جۇمىسشىلار ءۇشىن داۋلى ماسەلە. ويتكەنى ەلىمىزدە ەڭبەگى باعالانباي، ماڭداي تەرىن توگىپ ىستەگەن جۇمىسى ءۇشىن اقىسىن الا الماي زار جىلاپ جۇرگەن جاندار كوپ. كوپتەگەن جۇمىس بەرۋشىلەر  ادامداردىڭ قيىن جاعدايىن پايدالانا وتىرىپ ەڭبەك شارتتارىن جاساماي ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ جۇمىسشىلاردى جالداپ، سوڭىنان جالاقىسىن بەرمەۋدى ادەتكە اينالدىرا باستاعان. سەناتور ءوزىنىڭ ساۋالىندا مىناداي ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى كەلتىرەدى: «2017 جىلى سوتتاردا ەڭبەككە اقى تولەۋ تالاپتارىن بۇزىلۋىنا قاتىستى 1 783 اكىمشىلىك ءىس، ال 2018 جىلى 1939 ءىس قارالعان، ياعني مۇنداي ىستەر 1 جىلدىڭ ىشىندە 8,7 پايىزعا ارتقان. سونداي-اق، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيس­ترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس 2019 جىل­دىڭ 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا جالاقى بەرەشەگى 139 كاسىپورىنداعى 6 مىڭ 200 جۇمىسكەردىڭ الدىندا 1 ملرد 940 ملن تەڭگەنى قۇراعان، ونىڭ 77 پايىزى ياعني 105-ءى (1,5 ملرد تەڭگە) بانكروتقا ۇشىراعان  كاسىپ­ورىن­دار». بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي ارالاسۋى قاجەتتى­گىن ايتقان دەپۋتات ساۋالى ورىندى. ال ۇكىمەت تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتا الا ما؟

سونداي-اق، سەناتورلار تولەۋبەك مۇقاشەۆتىڭ «قالامقاس» كەنىشىندەگى ءورتتى ءسوندىرۋ، ساۋلە ايتپاەۆانىڭ قورشاعان ورتانى جانە بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ، ءالىمجان قۇرتاەۆتىڭ كيىكتەردى ساقتاۋ تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالدارى دا كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەلەر بولاتىن. سەنات توراعاسى داريعا نازارباەۆا دەپۋتاتتار كوتەرگەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ ەرەكشە ماڭىزىنا ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋدارعان. الايدا اتالعان ماسەلەلەر بويىنشا ىلگەرىلەۋ بار دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە سەكىلدى.

ال ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ ۆيتسە-پرەمەر گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداي وتىرىپ، قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن ەسكە الۋ كۇنى كوڭىل كوتە­رۋ ورىندارىنىڭ جۇمىسىن شەكتەۋ­دى ۇسىندى. «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن وتكىزۋدىڭ بىرىڭعاي تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ، ونى ەلىمىزدەگى جاستار جىلىمەن ساباقتاستىرۋ قاجەت، سونىمەن قوسا، تەلەديدار مەن را­ديوداعى بۇكىل ويىن-ساۋىق كونتەنتى شەكتەلىپ، كەز كەلگەن كونتسەرتتىك جانە وزگە دە ءىس-شارالار، كوڭىل كوتەرەتىن ورىندار بەلگىلى ءبىر نورمامەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ارحيۆتىك ماتەريالداردى ەركىن زەردەلەۋ، عالىمداردىڭ ارحيۆتىك قۇجاتتاردى تالداۋ ءجا­نە جاريالاۋ مۇمكىندىگىن الۋى، كون­­فەرەنتسيالار، سيمپوزيۋمدار ءوت­كىزۋ ءۇشىن جاعداي جاساي وتىرىپ، سول جىلدارداعى وقيعالارعا وبەكتيۆتى ءارى تولىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قەجەت. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان جانە قايتىس بولعان وتانداستارىمىزدىڭ اتىن قالپىنا كەلتىرۋ، ال قاجەت بولعان جاعدايدا، ولاردى اقتاۋ جونىندەگى جۇمىس جالعاستىرىلۋى ءتيىس» دەلىنگەن دەپۋتات ساۋالىندا. بۇل دا جىلدار بويى قوزعالىپ كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.

پارلامەنت دەپۋتاتتارى جىل باسىنان بەرى سان ءتۇرلى ماسەلەنى كوتەردى. دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋ، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ەشبىرى نازاردان تىس قالماعانداي. ەل ارالاپ، وڭىرلەردەگى حالىقپەن دە بەتپە-بەت جۇزدەستى. ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجدارى مەن تالاپ-تىلەكتەرىن تىڭدادى. سونىڭ ءبارىن بيلىككە جەتكىزۋگە تىرىستى.

اسەل انۋاربەك

«Turkystan»

سوڭعى جاڭالىقتار