13 ماۋسىم 2019, 16:30 858 0 بىلگەنگە مارجان احمەت ومىرزاق

جولبارىس جۇرەك، قىران كوز

1992 جىلدىڭ 23 اقپانىندا ارنايى ۆاگوندا ەتاپپەن اكەلىنە جاتقان اسا قاۋىپتى قىلمىسكەرلەر قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى ستانساسى الدىنداعى رازەزدە وزدەرىن كۇزەتىپ كەلە جاتقان 5 ساربازدى ۇرىپ جىعىپ، قارۋلارىن تارتىپ الدى.

بەس ادامنان تۇراتىن قاشقىندار (بىرەۋى سول جەردەن قاشىپ كەتكەن) جاقىن جەردەگى ۇلكەن جولعا شىعىپ، قىزىلوردا – سارىاعاش باعىتىمەن كەتىپ بارا جاتقان جولاۋشىلار اۆتوبۋسىن باسىپ الىپ، 5 ەركەك، 7 ايەل جانە 1 بالانى كەپىلگە العان سوڭ، قۇتقارۋعا ارەكەتتەنگەن جەرگىلىكتى پوليتسيانىڭ ارەكەتىنەن تۇك شىقپادى.

«ۋازيككە» مىنگەن 3-4 پوليتسيا قىزمەتكەرى اۆتوستانساعا كەپ، اۆتوبۋستاعى قىلمىسكەرلەردىڭ بەرىلۋىن تالاپ ەتتى، ال ولار وق اتىپ، ءبىر پوليتسيا لەيتەنانتى قازا تاپتى. كەپىلدەگى ادامداردى قىرىپ الۋ قاۋپى ءتوندى، قاراقشىلار اقشا جانە ارنايى ۇشاق تالاپ ەتتى. رەسپۋبليكاداعى كۇشتىك قۇرىلىمدار باسشىلارىنىڭ ءبارى جانە «الفا» ارناۋلى ءبولىمى وقيعا ورنىنا جەتىپ، جەدەل قۇتقارۋ شتابى قۇرىلدى.

وعان باسشىلىق ەتكەن امانعالي باتالوۆ قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاۋدىڭ اسا قاۋىپتى ەكەنىن ەسكەرىپ، قاراقشىلاردى مەرگەندەر وعىمەن جويۋدان باس تارتتى. ولاي ەتكەن جاعدايدا جازىقسىز ادامدارعا وق ءتيۋى مۇمكىن ەكەنىن سەزگەن ول ― وتانداستارىن بۇرىن ءىس جۇزىندە قولدانىلماعان ادىسپەن قۇتقارۋعا بەل بايلادى.  وقيعانىڭ ءوربۋىن بۇگە-شىگەسىنە شۇقشيا قاراپ، تەرەڭ تالداعان توپ باسشىسى ― شابۋىلدى اۆتوبۋس ءجۇرىسى ءسال باسەڭدەيتىن جەردە باستاۋ كەرەك دەپ شەشتى.

بۇعان اۆتوبۋس اۋەجايعا كىرىپ، ۇشاققا جاقىندايتىن جەر تاڭداپ الىندى. ودان تىسقارى شتۋرمدى كوزگە تۇسپەي جاساۋ مىندەتى تۇردى، ويتكەنى قاراقشىلار «شتۋرم بولعان جاعدايدا، كەپىلدىكتەگى ادامداردى ويلانباستان اتىپ تاستايتىنىن» ەسكەرتكەن. قاراقشىلارمەن كەلىسىمگە كەپ، ولاردىڭ تالابى بويىنشا بەرىلەتىن ۇشاق اۆتوبۋستاعىلارعا انىق كورىنەتىن جەرگە قويىلدى.

بۇل جايىندا كەيىن باتالوۆ: «اۆتوبۋستاعى قىلمىسكەرلەر ۇشاقتى كورىپ، وعان جاقىنداعان كەزدە ورىندارىنان تۇرىپ دايىندالا باستايتىنى انىق، سوندىقتان ءبىز سول ساتتە تەز قيمىلداپ، ولاردىڭ كوزىن جويۋدى ءدال سول كەزدە باستاۋعا دايىندالدىق» دەگەن ەدى. پسيحولوگيالىق جاقتان ءوزىن اقتاعان بۇل ويدا قاپى جوق ەدى. ۇشاققا جاقىنداعاندا بار ارمانى سوعان جەتۋ بوپ كەلە جاتقان قىلمىسكەرلەر ورىندارىنان ورە تۇرعاندا، ولاردىڭ نازارىن بۇرۋى ءتيىس داۋىسى اششى، جارىعى كۇشتى گراناتا جارىلدى دا، اۆتوبۋسقا سۋ شاشاتىن ماشينا سوعىلىپ، «زەكتەر» ەدەنگە قۇلاپ ءتۇستى.

وسى ءبىر قاس-قاعىم ساتتە اۆتوبۋسقا باسىپ كىرگەن «سپەتسناز» كوزدى اشىپ-جۇمعانشا قاراقشىلاردى تولىعىمەن قۇرتىپ ۇلگىردى. بار بولعانى 3-اق سەكۋندتا!  اسا ءساتتى اياقتالعان وپەراتسيادان سوڭ امانعالي باتالوۆتىڭ بۇل ەڭبەگىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ لايىقتى باعالاپ، ونى سول كەزدەگى مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ بيىك ناگ­راداسى «قۇرمەت گراموتاسىمەن» ماراپاتتادى.  امانعاليدىڭ وتە جاقسى ناتيجەگە جەتكىزگەن ءادىسىن سوڭىنان رەسەيلىكتەر مەن امەريكالىقتار قولدانىپ، قارۋلى قىلمىسكەرلەردىڭ كوزىن جويۋدىڭ باتالوۆ ويلاپ تاپقان ءادىسى الەمدىك تاجىريبەدە كەڭ قولدانىسقا ەنىپ كەتتى.

تالاي قىسىلتاياڭ ساتتە وتە دۇرىس شەشىم قابىلداپ، ەڭ ءبىر قاتەرلى جاعدايدىڭ وزىندە نامىسىنا سىزات تۇسىرمەي، اقىلدىڭ العىرلىعى مەن ويدىڭ ۇشقىرلىعىن ءبىر ارنادا توعىستىرا ءبىلۋ ارقىلى ۇلكەن تابىسقا جەتكەن امانعالي باتالوۆ كىم؟ بىزگە انىعى: امانعالي عابباسۇلى باتالوۆ 1956 جىل دۇنيەگە كەلگەن. ينس­تيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ ماسكەۋدەگى كسرو قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ءبىرىنشى باس باسقارماسىنا قاراستى ارناۋلى بولىمگە جىبەرىلەدى.

ودان سوڭ يۋ.ۆ. اندروپوۆ اتىنداعى قىزىلتۋلى ماسكەۋ ارناۋلى ماماندار دايىنداۋ ينستيتۋتىندا وقىپ، «كاسىبي ديۆەرسانت، پارتيزاندىق سوعىس مامانى» بوپ شىعادى. 1981 جىلدان باس­تاپ كسرو مقك-ءنىڭ «الفا» توبىندا قىزمەت ىستەيدى. 1986-1990 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان كپ وك ءبىرىنشى حاتشىلارى د.ا. قوناەۆ، گ.ۆ. كولبين، قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ جەكە كۇزەتشىسى بولدى. 1990 جىلى ورتالىعى الماتى قالاسىندا ورنالاسىپ، قامتۋ ايماعى ― ورتا ازيا، قازاقستان، التاي ولكەسى جانە تۋۆا اسسر-ى بولعان «الفا» ارناۋلى ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولدى. 1992-1997 جىلداردا قازاقستان ۇقك «ارىستان» ارناۋلى ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى; 1997-2003 جىلدارى قازاقستان ءىىم-ءنىڭ «سۇڭقار» ارناۋلى جاساعى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. 2003 جىلى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى زەينەتكە شىقتى.

1999 جىلى استانا قالاسىنىڭ ارناۋلى تەرگەۋ يزولياتورىندا وتىرعان، ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن 17 قىلمىسكەر ءۇش تۇرمە باقىلاۋشىسىن كەپىلگە الىپ، بىرەۋىن سول بويدا ءولتىرىپ، ءمايىتىن اۋلاعا تاستادى. وزدەرى ىشتەن بەكىنىپ اپ، تۇرمەنى ىشتەن قاتاڭ باقىلاۋعا العان ولاردى قولعا ءتۇسىرىپ، كەپىلدەگىلەردى قۇتقارۋ اسا قيىن ءىس بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ءدال سول كەزدە استاناعا بۇكىل تمد ىشكى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ جينالىسى بولعالى جاتقان. الايدا، امانعالي باتالوۆ باستاعان «سۇڭقار» ارناۋلى جاساقشىلارى مەملەكەت الدىندا دا، «الدەقالاي بولادى» دەپ ىشتەي سىن كوزبەن قاراپ وتىرعان «مينيستر قوناقتار» الدىندا دا ءوز ابىرويلارىنا قىلاۋ تۇسىرمەي، بۇل سىننان دا سۇرىنبەي ءوتتى. 70 سەكۋند ىشىندە كەپىلگە الىنعاندار قۇتقارىلىپ، قاتاڭ جازاعا كەسىلگەن قىلمىسكەرلەردىڭ قولىنا كىسەن سالىندى.

وسى ءبىر مينۋتتان ءسال عانا ارتىق ۋاقىت ― شۋلى جارىقتى گراناتانى جارىپ، تەرەزەنىڭ تەمىر تورىن بۇزىپ ىشكە كىرۋگە; لاڭكەستەردى تۇتقىنداپ، كەپىلدەگىلەردى بوساتۋعا جەتكىلىكتى بولدى. العاش رەت 35 جاسىندا «الفا» ساپىندا جۇرگەندە پەتروپاۆل قالاسىنداعى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتى تۇتقىنداۋعا قاتىسىپ، ءوز ءىسىن وق شىعىنداماي تىندىرعان باتالوۆ ― سوڭىنان سونداي 300 وپەراتسياعا قاتىسىپ، سونىڭ بىردە بىرىندە بەتىنە بەتپەردە كيمەگەن قايسار جىگىت.

ول وزگە ەلدە دە جۇزەگە اسىرىلعان وپەراتسيالارعا ارنايى شاقىرىلىپ، ونىڭ وزىق تاجىريبەسى مەن سەرگەك اقىلىنا جۇگىنگەن كەزدەر دە از ەمەس. سونىڭ ءبىرى، ماسكەۋدىڭ وتىنىشىمەن، قارۋ-جاراق ساۋداسىمەن اينالىساتىن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتى قولعا تۇسىرۋگە جاردەمدەسۋ بولاتىن. باتالوۆ ول وپەراتسيانىڭ دا ويداعىداي ىسكە اسۋىنا مول ۇلەس قوسىپ، ابىرويعا يە بولدى.

1997 جىلى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اسا قاۋىپتى قىلمىسكەرلەر جانە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتارمەن كۇرەسۋ ءۇشىن «سۇڭقار» اتتى ارنايى جاساق اسكەرىن قۇرۋدى قولعا الىپ، وعان باسشىلىق ەتۋگە امانعالي باتالوۆتى شاقىرعان بولاتىن. تاجىريبەلى كوماندير، بىلىكتى باسشى «سۇڭقار» ارنايى جاساعىن قۇرىپ، جاتتىقتىرىپ قانا قويماي شىن مانىندە شىڭداپ شىعاردى.

2000 جىلى ول پرەزيدەنتتىڭ جەكە كۇزەتىنە قايتا كەلدى. ول كەلگەسىن پرەزيدەنتتىڭ جەكە كۇزەتىندە «وتقا جانبايتىن، سۋعا باتپايتىن» ناعىز شىڭدالعان جىگىتتەردەن ارناۋلى جاساق قۇرۋ ءىسىن مىندەت ەتىپ قويىپ، ونى ابىرويمەن ورىندادى. ءسويتىپ، ونىڭ باسشىلىعىمەن «ارنايى جاساق ىشىندەگى ارنايى جاساق» ومىرگە كەلدى. ءتارتىبى قاتاڭ، سىناعى قاتال باسشىنىڭ قولىنان شىققان بۇل جاساق جاۋىنگەرلەرى حالىقارالىق «تەلوحرانيتەل» سايىسىندا ۇنەمى الدىڭعى ورىننان كورىنۋمەن كەلەدى. ءومىر بولعان سوڭ كۇتپەگەن جەردەن نە ءتۇرلى وقيعالار ءجۇز بەرىپ، ەركىڭنەن تىس ارالاسۋىڭا تۋرا كەلەتىن جاعدايلاردىڭ بولاتىنى بار. انا ءبىر جىلدارى «ارىستاننىڭ» كەيبىر ادامدارى تاراپىنان ورەسكەل قاتە كەتىپ، ول قوعامنىڭ تالقىسىنا تۇسكەن شاقتا، كەزىندە جىگەرلى ءىس-قيمىلدارىمەن جۇرت كوزىنە ءتۇسىپ، زور قۇرمەتكە يە بولعان ارنايى جاساققا دا ءار ءتۇرلى، ورىندى ورىنسىز سىندار ايتىلا باستاعانى بار.

بىرەۋلەر «ارىستان» جاساعىنا دايىندىعى ناشار ادامدار الىنىپ كەتكەن، كىلتيپان سوندا» دەسە، ەكىنشى بىرەۋلەر: «ول جاساققا تامىر-تانىستىقپەن وتەدى» دەپ بىقسىتتى. ال تاعى ءبىر جەلاۋىزدار: «ارىستانداعىلار» تەك جاتتىعۋمەن ۋاقىت وتكىزەدى، بەلگىلى ءبىر ىسپەن اينالىسپايدى» دەپ تە سوقتى. وسىنىڭ ءبارى، ارينە، «ارىس­تان» جاساعىنىڭ قۇرىلۋىنان باستاپ، جوعارى دەڭگەيگە جەتۋىنە دەيىنگى ارالىقتا تالاي تەر توككەن امانعالي باتالوۆقا وڭاي تيمەسى انىق. بىراق، ول ونداي ادامداردىڭ «جاپتىم جالاسىنا» باسىن اۋىرتقان جوق، رەتتى جەرىندە دالەلدى ءسوز، ورىندى ۋاجىمەن جۇرت كوزىن شىندىققا جەتكىزىپ وتىردى.

«…جاقىندا، – دەيدى، باتالوۆ، باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە. – ءبىزدىڭ وفيتسەرىمىزدىڭ ءبىرى ەسىرتكى وندىرۋشىلەردىڭ اراسىنا كىرىپ، تابىستى جۇمىس ىستەدى. قىلمىسكەرلەر ونى كەپىلگە ۇستادى، الايدا ول بويىنداعى جىلدار بويى جەتىلدىرگەن قابىلەتى ارقاسىندا قيىن جاعدايدان امان قۇتىلىپ، اسكەري تاپسىرمانى ويداعىداي ورىنداپ شىقتى. …وتكەندە قۇرمەتتى ءبىر ازامات قوڭىراۋ سوعىپ: ءوزىنىڭ ءبىر تۋىسىن جۇمىسقا الۋعا ءوتىنىش جاسادى. ال مەن ول كىسىگە «كۇنى ەرتەڭ مەن ونىڭ تۋىسىنا ەمەس، اسكەري تاپسىرمانىڭ ورىندالۋىنا جاۋاپتى بولاتىنىمدى» ايتتىم. سەبەبى، ونىڭ ماعان ىسىرىپ سالعالى وتىرعان تۋىسىنا ۇزاماي كوپتەگەن ادامداردىڭ ءومىرى تاۋەلدى بولاتىنى انىق. ەگەر شىنىمەن قابىلەتى جوعارى بولسا ءسوزسىز الار ەدىم عوي، ولاي بولماعان جاعدايدا ارتىق جۇكتىڭ كىمگە كەرەگى بار؟ ال، الگى كىسىنىڭ تۋىسىنا «ءوزىڭنىڭ ءتۇرىڭدى اينادان كوردىڭ بە؟» دەپ سۇرادىم. ول ءوزىنىڭ شىنىندا دا ءوسىپ-جەتىلمەگەنىن تۇسىنگەندەي بولدى.

ء…بىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگىمىز ― وزگەلەردىڭ ءومىرى ءۇشىن ءوز ءومىرىمىزدى قاتەرگە تىگىپ، تاۋەكەلگە بارا ءبىلۋىمىز. ارنايى جاساقشىلار – ەرەكشە ادامدار جانە ولارمەن قارىم-قاتىناس تا ەرەكشە بولۋى ءتيىس. سوندىقتان، «ارىستاندىقتاردى» كوپ جاتتىعۋ جاسايدى دەپ كىنالاۋدىڭ قاجەتى جوق. وتە شالت قيمىلداۋدى يگەرىپ، قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا كوزدەگەن نارسەگە قول جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز. بۇل ەرتەڭ جاۋىنگەرگە ادامداردى قۇتقارۋ جانە ءوزىن دە امان ساقتاۋ ءۇشىن ەڭ كەرەك قاسيەت».

بۇل سوزدەردى ول تەككە ايتىپ وتىرعان جوق، قانشاما جىلدىق تولىسقان تاجىريبە مەن مىقتى بىلىك يەسى جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ ناعىز ءوز اتىنا ساي بولۋى ءۇشىن توگىلگەن ولشەۋسىز تەر مەن كەشكەن بەينەتتىڭ قانشالىقتى بيىك ناتيجە بەرگەنىن انىق بىلسە كەرەك. 2007 جىلى تمد ەلدەرى بو­يىنشا ارناۋلى قىزمەت ساربازدارى اراسىندا وتكەن جارىستا باتالوۆ باستاعان قازاقستاندىق ارناۋلى قىزمەت ساربازدارى ءبىرىنشى ورىندى الۋى تەگىن ەمەس. ونىڭ العىرلىعى مەن بىلىكتىلىگىنە رەسەي قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ گەنەرال-مايورى گەننادي نيكولاەۆيچ زايتسەۆ”الفا” – مويا سۋدبا» اتتى كىتابىندا وتە جاقسى باعا بەرىپ وتەدى. (بۇل كىسى – كسرو قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ «ا» («الفا») توبىنا 1977-1988 جىلدارى جانە ونىڭ رەسەي فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ قۇرامىنا وتكەن 1992-1995 جىلدارى كوماندير بولعان. كسرو مقك-ءنىڭ 7-باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى).

پولكوۆنيك امانعالي عابباسۇلى باتالوۆ – وتانعا شەكسىز بەرىلگەن­دىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتە العان ونەگەلى عۇمىر يەسى. ول ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن، بىرنەشە مەدالمەن ماراپاتتالعان. قر پرەزيدەنتى كۇزەتى قىزمەتىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى، قر ۇقك قۇرمەتتى قىزمەتكەرى، قازاقستان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى. بۇنىڭ ءبارى وتان الدىنداعى پەرزەنتتىك بورىشىن ادال اتقارعان ازاماتقا دەگەن تاۋەلسىز مەملەكەتىنىڭ ءوز دارەجەسىندەگى سىي-قۇرمەتى. دەمەك، شىندىقپەن ورنەكتەلۋى ءتيىس مەملەكەت تاريحىنىڭ ءار بەتى ەرلىككە تولى وقيعالارمەن جازىلا قويماسا دا، سول تاريحتىڭ ءار بەتىنەن وتانعا شىن بەرىلگەن جولبارىس جۇرەك، قىران كوز امانعالي باتالوۆتاي ايبىندى ازاماتتاردىڭ دا­ۋىستارى ەستىلىپ، بەينەلەرى جارقىراپ كورىنىپ تۇرارى حاق.

احمەت ومىرزاق

سوڭعى جاڭالىقتار