13 ماۋسىم 2019, 10:55 831 0 بىلگەنگە مارجان دينارا مىڭجاسارقىزى

تۇگەلبەك قاسىمۇلى: اقش-قا تابانىم تيسە ارمانىم جوق

جەر شارىن ون رەت اينالىپ، الەمنىڭ 40-قا جۋىق مەملەكەتىن ارالاعان ۆەلوساياحاتشى تۇگەلبەك قاسىمۇلىن بىلمەيتىندەر كەمدە كەم. ول 73 جاستا بولسا دا، سپورتتان قول ۇزگەن ەمەس. جاس ۇرپاققا سالاۋاتتى ءومىر سالتى مەن بەيبىتشىلىكتى ناسيحاتتاپ جۇرگەن اقساقال مۇنىمەن توقتاپ قالمايتىنىن ايتادى. ءوزىن جالعىز جورتاتىن «جولبارىس» سانايتىن تۇگەلبەك اتا كوزدەگەن ەندىگى مەجە – اقش.

– تۇگەلبەك اتا، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۆەلوسيپەدپەن قانشا شاقىرىم جول ءجۇرىپ تاستادىڭىز؟

– شامامەن 500 مىڭعا جۋىق شاقىرىم ارتتا قالدى. «ادامنىڭ ۇزاق جاساۋىنىڭ نەگiزi – قوزعالىستا» دەگەن قاعيدانى ۇستانىپ، جيھانگەزدiك جولعا ءتۇستiم. قوزعالىس – قاندى تازارتادى. ادام اۋىرسا، ەڭ الدىمەن قانىن تەكسەرتپەي مە؟ سوندىقتان قاننىڭ تازا بولۋى ءۇشiن ۇنەمi قوزعالىستا بولۋ كەرەك. «قازاق اتقا مiنەدi» دەيمiز. بiراق اتتىڭ ۇستiندە ادام قوزعالمايدى. قوزعالماعاننان كەيiن، قان اينالىمى دۇرىس جۇرمەيدi. سودان كەيiن جۇرەككە كوبiرەك كۇش تۇسەدi. ادام دۇرىس تەرلەمەيدi. دۇرىس تەر شىقپاعاننان كەيiن ادامنىڭ كلەتكالارى اشىلماي، ولەدi. ولگەن كلەتكانى قالاي تiرiلتۋگە بولادى؟! ونى تەرلەتۋ ارقىلى تiرiلتەدi. تەر ارقىلى ادامنىڭ بويىنداعى تاماقتان پايدا بولعان ارام ۋلار شىعادى. جاسىم ۇلعايعان سايىن ءوزىمنىڭ بويىمنان، جالپى ادام اعزاسىنىڭ قۋاتىنىڭ قانشالىقتى مول بولاتىنىن سەزىنە باستادىم. سوندىقتان جاستاردى سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا شاقىرامىن. قازىر مەنىڭ «بەيبىتشىلىك ەلشىسى» دەگەن دە اتاعىم بار. سەبەبى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەمەۋىمەن توپىراعىنا اياعىمنىڭ ۇشى تيگەن ەلمەن ءوزارا دوستىعىمىزعا دانەكەر بولامىن. وسى مىندەتتى اتقارا ءجۇرىپ ول جايىندا دا كوسىلە ناسيحات ايتاتىنىم بار. ادام ءوز اعزاسىنىڭ قورىن دۇرىس پايدالانا بىلسە، ونىڭ رەسۋرسى مول ەكەنىنە كوزى جەتەدى. مەن بارشا ادامزات وكىلى الدىندا سونى دالەلدەگىم كەلەدى.

– الەم ەلدەرىن ۆەلوسيپەدپەن ارالاۋ يدەياسى قاشان تۋدى؟

– اۋىل بالالارى ۆەلوسيپەدكە قۇمار بولىپ وستىك ەمەس پە؟ سول قۇمارلىق سپورتقا الىپ كەلدى. كەڭەس وداعىنىڭ دۇركىرەپ تۇرعان كەزى بولاتىن، قاپ تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى كاباردين-بالكار رەسپۋبليكاسىندا ۆەلوجارىستان جاسى 30 بەن 60 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار اراسىندا ۇلكەن جارىس ءوتتى. ول كەزدە مەن 45-تە ەدىم، 63 ۆەلوشاباندوزدىڭ اراسىندا، ءبارى كسرو سپورت شەبەرلەرى، 22 شاقىرىمدىق قاشىقتىق جارىستا ءۇشىنشى بولىپ كەلدىم. ماراپات الدىم. ۆەلوسپورتتا ءوزىمنىڭ مۇمكىندىگىمنىڭ زور ەكەنىن سول جارىستا باي­قادىم. ءبارى سول كۇنگى جارىستان كەيىن باستالدى.

الدىمەن كولىگىمدى سايلاپ الىپ الما­تىدان قاسيەتتى تۇركىستانعا ساپار شەك­تىم. ءبىر جاعى ۇلكەن ساپارلاردىڭ الدىن­دا قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ باسىنا بارىپ، ءتاۋ ەتىپ، دۇعا وقىپ الۋ ەدى. سودان ىلە كورشىلەس قىرعىزستان، وزبەكستان، تۇرىك­مەن­ستان رەسپۋبليكالارىن 40 گرادۋس ىستىقتا ارالاپ شىقتىم. ەسەسىنە ءوزىمنىڭ قابىلەتىم مەن فيزيولوگيالىق تۇر­عى­دان قانداي قيىندىقتارعا شىداس بەرە­تىنىمدى بايقادىم. تابانىم قىزىپ كەلەسى جىلى تۋرا ماسكەۋگە تارتتىم. ورىس حالقى قىزىق قوي، ورال تاۋلارى مەن ەدىل (ۆولگا) وزەنىنىڭ القابىندا ولار، ءتىپتى، مەنى ءار قالا­نىڭ كىرەبەرىس قاقپاسىندا نانمەن، تۇزبەن قارسى الدى. مەنىڭ ماقساتىم – ماسكەۋگە جەتسەم، ار جاعىنان ەۋروپانىڭ ەسىگىن اشۋ ەدى.

سونىمەن، ەۋروپانىڭ ەسىگى دە اشىلدى عوي...

– قاي ەلدە جۇرمەيىن، قازاقستاننىڭ ساعاتى بويىنشا قوزعالامىن. ەۋروپا دەسە، پاريجدەگى قىزىق جايت ەسكە تۇسەدى. پاريج بەن الماتىنىڭ ۋاقىت ايىرماشىلىعى التى ساعاتتاي. الماتى ۋاقىتى بويىنشا ساعات تاڭعى بەستەردە، جەرگىلىكتى ۋاقىتپەن تۇسكە قاراي جولعا شىقتىم. ورازانى اشار اسحانا جوق. قانجىعاداعى سۋ دا تاۋسىلعان. بۇل جاقتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – جول بويىندا ەرتەدەگى تاس قامالدار سىرەسىپ تۇرادى ەكەن دە، ەشكىمنىڭ ەشكىممەن شارۋاسى جوق، ومىرلەرى سول قامالداردىڭ ىشىنەن كورىنبەيدى. ءتۇس اۋعان كەزدە ەگىندى سۋارۋ ءۇشىن شاشىراي اققان سۋعا كوزىم ءتۇستى. سوعان جاقىنداپ، سۋعا قولىمدى توسىپ، ءشولىمدى قاندىرىپ الدىم. مادريدكە بارام دەگەن ساپارىمنىڭ جولى كەسىل­گەندەي. سەبەبى، فرانتسيا مەن يسپانيا اراسىنداعى ورماندار ورتەنىپ جاتىر ەكەن. ەلشىلىكپەن حابارلاسسام، ولار پاريجگە قايتىڭىز دەدى. سونىمەن، كەرى قايتۋعا تۋرا كەلدى. تاعى كۇرە جولعا شىقتىم. ءبىر كەزدە جەرگىلىكتى جەردىڭ پوليتسەيلەرى سوڭىمنان قۋىپ كەلدى دە، توقتاتتى. مەن بىلەتىنىمدى ايتامىن عوي: «قازاقستان، ۆەلومارافونشى، نەمىسشە «دوستىق» دەگەن سوزدەردى قايتالاپ ايتىپ جاتىرمىن. ولار بىردەمە دەيدى. ءبىر ۋاقىتتا، ۆەلوسيپەدىمدى اقىرىن كوتەرىپ، ماشينەسىنە سالدى دا، وزىمە «وتىر» دەپ ىمدادى. ءسويتتى دە پاريجگە قاراي زىمىرادى. جولدا ءبىر-ەكى موتوتسيكل مىنگەندەردى دە ۇستادى. «وسىلارمەن بىرگە قاماپ قويار ما ەكەن» دەپ مەن كەلەمىن. الگىلەر ورتالىققا حابارلاپ جاتىر، «قازاقستان، ۆەلومارافونشى» دەپ جات­قاندارىن ءتۇسىندىم. بايقايمىن، سوزدەرى جۇمساق. سەنا وزەنىنىڭ قاسىنا توقتادى دا، ماعان جۇرە بەرىڭىز دەپ ىمدادى. سويتسەم، پاريج دە جانىمىزدا ەكەن.

ال مەككەگە بارۋ ءۇشىن ەكى رەت يرانعا جول تارتتىم. الماتىدان شىعىپ، قىرعىزستان جەرىمەن ءجۇرىپ ءوتىپ، قايتا شىمكەنتكە وتەسىز، شىمكەنتتەن بۇرىلىپ، وزبەكستاندى تۇگەل ارالايسىز دا، ماقتاارالعا قايتا كەلەسىز. كوردىڭىز بە، ءبىزدىڭ جەر قانداي كەڭ؟ ودان ءارى وزبەكستان شەكاراسىنا كىرىپ، تۇركىمەنستانعا جەتەسىز. كۇن 50-60 گرادۋس ىستىق. كوپەتداگ دەگەن تاۋ يرانمەن ارانى ءبولىپ جاتىر. سول تاۋمەن كوتەرىلىپ كەلەمىن. يراننىڭ ەڭ شەتكى قالاسى – مەشحەد. ول اشحابادتان 250 شاقىرىم قاشىقتىقتا. مەن وسى قاشىقتىقتى ەكى كۇندە باسىپ ءوتۋىم كەرەك ەدى. جاڭادان العان كروسسوۆكامنىڭ ەكەۋىنىڭ دە تابانى اپتاپ ىستىققا شىداماي اشىلىپ كەتتى. «ۇيدەن قىرىق ادىم شىققان جان ءمۇساپىر» دەيدى عوي. ناعىز سول ءمۇساپىردىڭ كۇيىنە ءتۇستىم. مىنا ءتۇرىمدى كورگەن يراندىقتار ماعان كۇلەتىن بولدى-اۋ دەپ كەلەم. الايدا، ءتۇن جارىمىنا دەيىن جۇرسەم دە الدىمنان ءبىر ەلدىمەكەن كەزدەسسەشى! ايدىڭ جارىعىمەن تاۋعا كوتەرىلە تۇسەم. «تىرشىلىك جوق ەكەن عوي، ەرتەدە وسى جولمەن جاياۋ-جالپى مەككەگە قالاي جەتكەن» دەپ تاڭ قالدىم. مەن عوي، جاياۋدى بىرنەشە ەسە وراپ الاتىن ۆەلوسيپەدىممەن ءبىر تاۋدان اسا الماي كەلەمىن. ءتۇن. جىلت ەتكەن تىرشىلىك بايقالمايدى. ءبىر كەزدە بيىكتەن ءبىر ساۋلە ولىمسىرەپ جىلتىراعانداي بولدى. اسحاناسى، قوناقۇيى بيىكتە ورنالاسقان-اۋ دەپ، مەن جىلدامىراق جۇرە باستادىم. ۆەلوسيپەدىمدى جەتەككە العانمىن. ەكى ادىم الدىعا جۇرسەم، ءبىر ادىم كەرى سىرعانايمىن. ۇساق تاستار جولىما كەدەرگى كەلتىرىپ، اياعىما وراتىلادى. بۇل نە بولدى، نەگە اياعىم العا باسپايدى دەپ كەلە جاتقاندا كەنەت ءبىر سۋىق وي بويىمدى قارىپ ءوتتى، كىلت توقتاي قالدىم: «اۋ، تاۋدىڭ ۇشار باسىندا ەسى دۇرىس پەندە وتىرا ما؟ مەن وسى قاي تۋىسىما ەنتەلەپ، اسىعىپ كەلەمىن؟ وندا مەنى قۇشاق جايىپ كىم كۇتىپ وتىر ەدى؟». تاۋدىڭ ورتا تۇسىنا دەيىن كوتەرىلىپپىن. الاي-بۇلاي بولىپ جاتساڭ، حابارلاسا قوياتىن ەلشىلىككە دە تاۋدىڭ باسىنان تەلەفون شالا المايسىڭ، جەلى جوق. سونىمەن قويشى، ءارى-ءسارى بولىپ تۇردىم دا، ءتۇن جارىمىندا كەرى قايتپاي، وسى جەردە تاڭدى كۇتۋدى ۇيعاردىم. جالپاق-جالپاق تاستار بار ەكەن، سول تاستاردىڭ قۋىسىنا كىردىم. تاۋدا تۇندە ۇيىقتاۋعا بولمايدى، سۋىق قوي، قاتىپ قالۋىڭ مۇمكىن. ءاي، بىراق، ۇيقىنىڭ دا كوزدى بايلاپ تۇرعانى شامالى. باقىرعان ەشكى داۋىسى الىستان ەستىلەدى. «دەمەك، تاۋ باسىندا وتىرعان قويشى بولدى عوي»، – دەپ قويامىن ەلەگىزگەن كوڭىلىمدى باسىپ. – «بۇل جاقتا سيىر، قوي بالاسىن وسىرمەيدى، تاۋ-تاستا باققانعا ەشكى جاقسى. تاۋ باسىنداعى ءۇي قويشىنىكى ەكەن…».

– استانادا وتكەن «ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسىپ، تۋريستەردى كۇتىپ الۋعا دا اتسالىستىم» دەپ ەدىڭىز...

– ءيا، ول راس. ءوزىم سياقتى قىتاي ساياحاتشىسىن كۇتىپ الىپ، ەلوردانى ارالاتتىق. «ول كورمەنى ارالاپ، جاپونيا، گەرمانيا، كورەيا، ۇلىبريتانيا، يسپانيا، چەحيا، ءۇندىستان، يتاليا، ەگيپەت، رەسەي، بەلگيا، بەلورۋس، مەكسيكا، يامايكا، تاتارستان، ت.ب ەلدەردىڭ كۇن ەنەرگياسىنىڭ قۋاتى، جاسىل ەكونوميكا تاقىرىبىنا قاتىستى پاۆيلوندارىن كورىپ، ەرەكشە اسەرگە بولەندى. ونىڭ ىشىندە ەڭ ۇلكەنى گەرمانيا، رەسەي، قازاقستان ەلىنىكى ەكەن. چەح ەلىنەن كەلگەندەر توقپەن جۇرەتىن ءارى جينالاتىن ۆەلوسيپەدتى پاش ەتتى.

– قانشا ءتىل بىلەسىز؟

– شامامەن 9 تىلدە ەمىن-ەركىن «نان سۇراپ جەي الامىن». قازىر اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋدى ۇدەتە ءتۇستىم. ەندىگى مەجە – اقش ۆەلو-ساپارى. اللا دەنساۋلىعىما قۋات بەرسە وسى ەلگە تابانىم تيسە دەپ تىلەيمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن دينارا مىڭجاسارقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار