13 ماۋسىم, 10:53 1090 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قارادان شىعىپ حان بولعان

بىلتىر – قازاقستانداعى وزبەكستان جىلى، بيىل – وزبەكستانداعى قازاقستان جىلى دەپ جاريالاندى. بۇل شەشىمگە توسكەيدە مالى، توسەكتە باسى قوسىلعان تۋىسقان ەكى ەلدىڭ تاريحى مەن تاعدىرىندا ورتاق تۇستىڭ كوپ ەكەنى سەبەپ بولعان شىعار. سونىڭ ءبىرى – رەسەيدە پاتشا ۇكىمەتى قۇلاپ، تۇركى دۇنيەسىن تاۋەلسىزدىك رۋحى شارلاعان حح عاسىردىڭ باسى. قوقان اۆتونومياسى مەن تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن قۇراردا تۇركى بالاسى بولىنە-جارىلماي بىرگە قيمىلدادى. سول سەكىلدى ورتا ازياداعى تۇڭعىش تاۋەلسىز مەملەكەت – حورەزم حالىق رەسپۋبليكاسىن نىعايتىپ، دامىتۋعا قازاق پەرزەنتى مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.

مەڭدىقوجا اتامىزدىڭ ەسىمىن العاش رەت 1992 جىلى ەستىگەن ەدىم. ورتا مەكتەپتى اياقتاپ، وقۋعا تاپسىرۋ ءۇشىن نوكىستەن الماتىعا ۇشار الدىندا اكەم جاقىن تۋىسىمىز نازىم اپانىڭ ۇيىنە الىپ باردى. اقسارى كەلگەن، اقجارقىن ءجۇزدى اپامىز استى-ۇستىمىزگە ءتۇسىپ، اق داستارحانىن جايىپ، اق باتاسىن بەرىپ شىعارىپ سالعان ەدى. سول جولى اكەم «بۇل قارادان شىعىپ حان بولعان، رەسپۋبليكا باسقارعان مەڭدىقوجا اتاڭنىڭ قاراشاڭىراعى» دەپ ايتقان-دى. ءسىرا، ول ءوز پەرزەنتىن الىس جولعا اتتاندىرار الدىندا تۇران ويپاتىنداعى بۇكىل قازاققا ورتاق ۇلكەن شاڭىراقتان ءدام تاتقىزعاندى ءجون كورسە كەرەك. سودان بەرگى كەزدە شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت پارلامەنت سەناتىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان ەسەنقۇل اعا سافۋانيمەن ءوز ءومىرىن شاكىرت تاربيەلەۋگە ارناعان، ارداقتى ۇستاز نۇراددين اعا الەۋوۆتەن مەڭدىقوجا اتامىز تۋرالى ءبىراز جايتقا قانىققان ەدىك.

سونىمەن قارادان شىعىپ حان بولعان مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ كىم ەدى...

«الىپ انادان» دەمەكشى، مەڭدىقوجا اتامىزدىڭ اناسى استراحان تاتارىنىڭ قىزى ەكەن. 1891-92 جىلدارى ەدىل بويىن جايپاپ ءوتىپ، ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان اشتىق 1897 جىلى قايىرا سوققان تۇستا مەڭدىقوجانىڭ ناعاشى اتاسى ۇرپاعىن امان الىپ قالۋدى ويلاپ، كوش باسىن بەسقالاعا بۇرسا كەرەك. قوڭىرات بازارىندا باسقا جۇرتقا ۇقسامايتىن، قىلىعىنا كوركى ساي، ايداي سۇلۋ ارۋعا كەزىگىپ، ءبىر كورگەننەن عاشىق بولعان ءيبنامين اتامىز ارتىنان قالماي ءجۇرىپ، بەتىن بەرى قاراتىپ العان دەسەدى. ءسويتىپ، 1898 جىلى جاس شاڭىراقتى شاتتىققا بولەپ ءسابي مەڭدىقوجا دۇنيەگە كەلەدى.

استراحان قالاسىندا تۋىپ-ءوسىپ، زامانىنا ساي ءبىلىم العان اناسى جاس كەزىنەن باستاپ-اق ءوز بىلگەنىن بالاسىنا ۇيرەتەدى. تۋمىسىنان قابىلەتتى ۇل جاڭاشا جازۋ-سىزۋ مەن ەسەپكە بىردەن توسەلىپ، قولعا تۇسكەن مەرزىمدى باسىلىم مەن كىتاپتار ارقىلى دۇنيە تانىمىن كەڭەيتە تۇسەدى. 16-17 جاسىندا ءامۋداريا بويلاپ مويناقتان پەتروالەكساندروۆسك پورتىنا (قازىرگى تورتكۇل قالاسى) كەمە سۇيرەتىپ تارتاتىن بۋرلاكتار ارتەلىنە جۇمىسقا كىرىپ، قاجىرلى ەڭبەك كورىگىندە شىڭدالادى. جەر اۋدارىلعان ادامدارمەن تانىسىپ، ساياسي ساۋاتىن جەتىلدىرەدى. 1917 جىلعى قوس توڭكەرىستەن سوڭ ەل تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن اۋمالى شاقتا ءوز قاتارلاستارىنان وي-ورەسى وزىق مەڭدىقوجا جاڭا قوعام قۇرۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسادى. 1919 جىلى ء(بىر دەرەكتەر بويىنشا 1920 جىلى) بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك (بولشەۆيكتەر) پارتياسىنا (بك(ب)پ) كىرەدى. قوڭىرات رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ (رەۆكوم) توراعاسى بولادى.

حح عاسىردىڭ باسىندا ءامۋداريانىڭ سول جاق جاعالاۋى، ونىڭ ىشىندە قازاقتار كوپ مەكەندەيتىن قوڭىرات، حوجەلى ءوڭىرى حيۋا حاندىعىنا قاراعان. 1920 جىلعى 2 اقپاندا سەيد ابدۋللاحان جۇمىسشى-شارۋا قىزىل ارمياسىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنگەن «جاس حيۋالىقتاردىڭ» قىسىمىمەن تاقتان باس تارتىپ، ءساۋىر ايىندا بۇكىل حورەزم حالىق وكىلدەرىنىڭ ءى-قۇرىلتايىندا حورەزم حالىق كەڭەس رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى. حاندىق جۇيە جويىلىپ، پالۋان-نياز قاجى يۋسۋپوۆ باسقارعان جاڭا ۇكىمەت تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا كىرىستى. بىراق حورەزمدى ۋىسىنان شىعارعىسى كەلمەيتىن سىرتقى كۇشتەردىڭ ارانداتۋى مەن ىشكى قاتەلىكتەردىڭ سالدارىنان «جاس حيۋالىقتار» ۇكىمەتى 1921 جىلعى 6 ناۋرىزدا تۇتقىنعا الىندى. بيلىك تىزگىنى ۋاقىتشا رەۆكومنىڭ قولىنا كوشتى.

1921 جىلعى 15-23 مامىردا حيۋادا بۇكىل حورەزم حالىق وكىلدەرىنىڭ ءىى-قۇرىلتايى بولىپ، سوندا م. ءيبنامينوۆ ەلدەگى جاعدايدى تالداپ ءسوز سويلەيدى، ونى جاقسارتۋ بويىنشا ءوز باعدارلاماسىن ۇسىنادى. جالىندى سوزىمەن جۇرتتى ۇيىتقان 23 جاسار جىگىتتىڭ جاستىق جىگەرىنە، پايىم-پاراساتىنا سۇيسىنگەن قۇرىلتاي قاتىسۋشىلارى ونى حورەزم حالىق كەڭەس رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ جوعارى اتقارۋشى ورگانى – حالىق نازىرلەر (كوميسسارلار) كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندايدى.

سول كەزدە حورەزم حالىق كەڭەس رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسى بويىنشا جۇمىسشى-شارۋانىڭ رەۆوليۋتسيالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى بولىپ تابىلدى. ەلدەگى بيلىك بۇكىل حورەزم ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قولىندا بولدى. ونىڭ جۇمىسى ءتورت ايدا ءبىر رەت شاقىرىلاتىن سەسسيا تۇرىندە جۇرگىزىلدى. سەسسيا ارالىعىنداعى كەزەڭدە رەسپۋبليكانى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تورالقاسى باسقاردى. بۇل ورگان مەملەكەتتىك باسقارۋ سالالارى بويىنشا زاڭداردى بەكىتۋ مەن جاريالاۋعا، حالىق نازىرلەر كەڭەسى مەن باسقا دا ۆەدومستۆولار ۇسىنعان دەكرەتتەر مەن قاۋلى-قارارلاردى قاراپ، بەكىتۋگە، قاجەت بولعان جاعدايدا ولاردى توقتاتا تۇرۋعا جانە كۇشىن جويۋعا قۇزىرلى بولدى.

ال حالىق نازىرلەر كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا 9 ءنازىريات: سىرتقى ىستەر، اسكەري ىستەر، دەنساۋلىق ساقتاۋدى، پوشتا مەن تەلەگرافتى قوسا العاندا، ىشكى ىستەر، ادىلەت، اعارتۋ، قارجى، ازىق-تۇلىك ءبولىمىن قوسا العاندا، ەگىنشىلىك، ساۋدا جانە ونەركاسىپ (ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ بولىمىمەن قوسا), مەملەكەتتىك باقىلاۋ ءنازىرياتتارى كىردى. حالىق نازىرلەر كەڭەسىنىڭ كەڭسەسى حيۋا قالاسىنداعى نۇرىللاباي كەشەنى دەپ اتالاتىن جەردەگى اسفانديار حاننىڭ سارايىندا ورنالاستى.

(2018 جىلدىڭ كۇزىندە م. ءيبنامينوۆتىڭ جاقىن تۋىس ءىنىسى ەسەنقۇل سافۋاني اعامىز حيۋاعا ارنايى بارىپ، نۇرىللابايداعى حالىق نازىرلەر كەڭەسىنىڭ كەڭسەسىن كورىپ قايتتى. قابىلداۋ بولمەسىنىڭ بار جيھازى الدەقاشان رەسەيگە اكەتىلگەن ەكەن، توراعانىڭ تىنىعۋ بولمەسىندەگى توسەك-ورىن عانا ساقتالىپتى. سول جولى ەسەنقۇل اعا م. يبنامينوۆكە قاتىسى بار قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن اكەلە الماي، ولاردى كەيىننەن بىزگە قوڭىرات قالاسىندا تۇراتىن يانيش تازابايۇلى دەگەن باۋىرىمىز جولدادى).

ەلدەگى ساياسي بيلىكتىڭ نەگىزىن – اشىق داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاناتىن كەڭەستەر، ال جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىن وبلىستىق، اۋداندىق، قالالىق جانە قىستاقتىق (قىشلاقتىق) حالىق وكىلدەرىنىڭ كەڭەستەرى مەن ولاردىڭ ءبىر جىلعا سايلاناتىن اقساقالدار باسقاراتىن ءۇش-بەس ادامنان تۇراتىن اتقارۋ كوميتەتتەرى قۇرادى.

1921 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا حورەزمدە ەكونوميكالىق جاعداي تىم ناشار ەدى. حاندىق ءداۋىردىڭ سوڭعى جاعىندا شاتقاياقتاپ قالعان شارۋاشىلىق قوعامدىق فورماتسيانى اۋىستىرۋ شارالارىنىڭ سالدارىنان ودان سايىن قۇلدىراپ كەتتى. قازىنا قاڭىراپ قالدى. بۇرىنعى سالىقتاردان تەك بازار الىمى عانا الىندى. ال ءىى-ءشى قۇرىلتايدىڭ شەشىمى بويىنشا بەلگىلەنگەن ازىق-تۇلىك سالىعى تامىز ايىنان باستاپ قانا ەنگىزىلەتىن بولدى.

اينالىمدا جۇرگەن الۋان ءتۇرلى ۆاليۋتادان (حورەزم اقشاسى، رەسەيدەن جاردەم تۇرىندە الىنعان «نيكولاي»، «كەرەنسكي» اقشاسى، جونەيت حان كەزىندە باسىپ شىعارىلعان اقشا) قۇرالعان 717 ميلليوننان استام اقشا رەسپۋبليكادا جينالاتىن كىرىستىڭ 1/40-ءىن عانا قامتىدى. اقشا ماسساسىنىڭ ارتىن قۋ اۋىر سالدارعا اپارىپ سوقتىراتىنىن اڭعارعان م. ءيبنامينوۆ ءىى-قۇرىلتايدا سويلەگەن سوزىندە اقشا شىعارۋ مولشەرىن اسىرىپ جىبەرۋ ونىڭ قۇنسىزدانۋىنا الىپ كەلەتىنىن، سوندىقتان دا مەملەكەتكە تولەنەتىن سالىقتاردى اقشامەن ەمەس، زاتتاي تولەگەن ءجون بولاتىنىن، بۇل اقشانىڭ قۇنسىزدانۋىن بولعىزباۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ كورسەتتى.

ول توراعا قىزمەتىنە كىرىسكەن ساتتەن باستاپ ەكونوميكانى، جالپى حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ شارالارىن قولعا الدى. ديحاندارعا جەر بەرۋدى جالعاستىردى. قارجىلىق جاعدايدىڭ ناشار ەكەنىنە قاراماستان، وزبەك جانە تۇركمەن حالقىنىڭ اسا كەدەي بولىگىن سالىق تولەۋدەن بوساتتى. حالىق نازىرلەر كەڭەسىنىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن ساۋدا جاساۋ ەركىندىگىن جاريالاپ، الىپساتارلىقپەن كۇرەس كوميسسياسىن جويدى. ساۋداگەرلەردىڭ سىرتتان اكەلگەن تاۋارىنا تەڭ سوماعا حورەزمنەن مونوپولياعا جاتپايتىن تاۋارلاردى اكەتۋىنە رۇقسات بەردى. بۇل تاۋار اينالىمىن ءبىرشاما جانداندىردى.

سونىمەن بىرگە سوڭعى 7-8 جىل بويى سىرتقا ەش باقىلاۋسىز اكەتىلىپ جاتقان باعالى مەتالدار مەن اسىل تاستاردى (اشەكەي بۇيىمداردى) ەل قازىناسىندا قالدىرۋ ءۇشىن بازار باعاسىمەن ساتىپ الۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ، شەتكە استىق اكەتۋگە تىيىم سالۋ جونىندە شارالار قولداندى.

1921 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بۇرىنعى ونەركاسىپ ورىندارىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە جاڭا كاسىپورىندار اشۋعا جاعداي جاساۋ ارقاسىندا رەسپۋبليكادا 4 تەرى-بىلعارى، ماقتا تازالاۋ جانە 8 كىرپىش زاۋىتى جۇمىس ىستەي باستادى. قاعاز شىعارۋ فابريكاسى، بىرنەشە ديىرمەن، كۇرىش اقتايتىن تسەح، ناۋبايحانا، 4 ەلەكتر ستانتسياسى سالىندى.

مەملەكەت مەنشىگىنە الىنعان توعايلار مەن كولدەر قوماقتى كىرىس كوزىنە اينالىپ، ولاردى جالعا بەرۋدەن قازىناعا 12 ملن. رۋبل قارجى ءتۇستى.

مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ ۇكىمەتى مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمىنىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن دە نىعايتتى. 1921 جىلعى 21 شىلدەدەگى ححسر سىرتقى ىستەر حالىق ءنازىرياتى تۋرالى ەرەجەدە ءتيىستى ۆەدومستۆونىڭ قىزمەت ءتارتىبى مەن ماقسات-مىندەتتەرى زاڭداستىرىلسا، 1921 جىلعى 24 قىركۇيەكتەگى رەسپۋبليكانىڭ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتتەرى تۋرالى ەرەجەدە اۋاتكومنىڭ قۇزىرەتى، قۇرامى، ونىڭ توراعاسىنىڭ، توراعا ورىنباسارىنىڭ، حاتشىنىڭ، قازىناشى مەن مۇشەلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ناقتى بەلگىلەندى. بۇل بۇكىل ەلدەگى جەرگىلىكتى باسقارۋدى رەتكە كەلتىرىپ، ونىڭ جۇمىسىن ءبىر جۇيەگە تۇسىرۋگە مۇمكىندىك بەردى.

توراعا قوعام ءومىرىنىڭ نەگىزى – وتباسى ماسەلەلەرىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى. حالىق نازىرلەر كەڭەسىنىڭ 1921 جىلعى 3 شىلدەدەگى العاشقى بۇيرىعى نەكە قيۋ جانە ونى بۇزۋ تارتىبىنە ارنالىپ، وعان سايكەس جىگىتتەر ءۇشىن – 17, قىزدار ءۇشىن 16 جاس نەكە جاسى دەپ بەلگىلەندى. ەگەر نەكە 16 جاسقا دەيىن قيىلعان بولسا، ەرلى-زايىپتىلار سول جاسقا تولماي كەزدەسپەۋگە، بىراق كۇيەۋى ايەلىن كيىممەن جانە تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس بولدى. 16 جاسقا تولعان سوڭ نەكە ەكى جاقتىڭ قالاۋى بويىنشا ساقتالدى نەمەسە بۇزىلدى. قىزى كۇيەۋگە شىعۋعا رازى بولماعان جاعدايدا، اتا-اناسى العان قالىڭمالىن قايتارۋعا ءتيىس بولدى. 16 جاسقا تولماعان قىزدى كۇيەۋگە بەرۋگە قاتاڭ تىيىم سالىندى. بۇل ءتارتىپتى بۇزۋ 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن جازالاندى. وسى بۇيرىقتا اجىراسۋ ءتارتىبى دە ناقتىلانىپ، مۇندا ايەلدەرگە ءبىرشاما قۇقىق بەرىلدى. بۇل رەسپۋبليكادا نەكە-وتباسى قاتىناستارىن جاڭاشا رەتتەۋ ءتارتىبىن بەكىتىپ قانا قويماي، ايەلدەردى ەر ادامدارمەن تەڭەستىرۋ جولىندا جاسالعان العاشقى ءىرى قادام بولدى.

م. ءيبنامينوۆ وقۋ-اعارتۋ ماسەلەسىنە دە باسا ءمان بەرىپ، حالىق نازىرلەر كەڭەسىنىڭ 1921 جىلعى 6 قىركۇيەكتەگى وتىرىسىندا جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باستالۋىن ارنايى قارادى. اعارتۋ ءنازىرياتىنا 100 ملن. رۋبل قارجى ءبولۋ جانە كەيىننەن قاجەتتى قاراجاتتى باسقا ءنازىرياتتاردان ىزدەستىرىپ تاۋىپ بەرۋ جونىندەگى قاۋلىعا قول قويىپ، باس-اياعى ءبىر اي ىشىندە جاڭادان 55 مەكتەپتىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. ەگەر وعان دەيىن ەلدە 35 مەكتەپ قانا بولعانىن ەسكەرسەك، بۇل شەشىمنىڭ وقۋ-اعارتۋدى العا باستىرۋعا قانداي سەرپىن بەرگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. مەكتەبى بار جەرلەردە وقۋ جالپىعا بىردەي جانە مىندەتتى دەپ بەلگىلەندى. جەر-جەردە ساۋاتسىزدىقتى جويۋ كۋرستارى اشىلىپ، ەرەسەك جاستاعى 410 ادام وقۋ-جازۋدى ۇيرەنىپ شىقتى. 1921 جىلعى قىركۇيەكتە حيۋادا حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىلۋى ەلدىڭ مادەني ومىرىندە ايتۋلى وقيعا بولدى.

دەگەنمەن، ەلدەگى وقۋ-اعارتۋ جاعدايى ءالى دە بولسا ءماز ەمەس ەدى. م. ءيبنامينوۆ 1921 جىلعى 6 قازاندا ەكىنشى شاقىرىلعان حكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا جاساعان بايانداماسىندا مەكتەپ اشۋعا نەگىزىنەن مۇعالىمدەردىڭ، جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندە وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالدارىنىڭ، سانيتاريالىق-گيگيەنالىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن ءۇي-جايدىڭ جوقتىعى كەدەرگى بولىپ وتىرعانىن، ونىڭ ۇستىنە كۋرس بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ ساۋاتى دا شامالى بولىپ شىققانىن اتاپ ءوتتى. توراعانىڭ ايتۋىنشا، جاعدايدى جوندەۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ 6 قالاسىندا اۋداندىق اعارتۋ ءبولىمىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر، ونىڭ تورتەۋى، ونىڭ ىشىندە حوجەلى مەن قوڭىراتتا، قازىردىڭ وزىندە ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى. اعارتۋ ءنازىرياتى اشقان مۇعالىمدەر كۋرسى مەن كوركەمونەر كۋرسىنا 25 كۋرسانت قابىلدانىپ، وقىپ جاتىر. م. ءيبنامينوۆ الداعى ۋاقىتتا بۋحگالتەريادان حابارى بار ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋشىلەردى دايارلاۋ ءۇشىن حاتشىلار كۋرسى، مەكتەپكە دەيىنگى اعارتۋ قىزمەتكەرلەرى مەن كىتاپحانا مەڭگەرۋشىلەرىن دايارلاۋ ءۇشىن 6 ايلىق كۋرس اشىلاتىنىن ايتتى. وعان قوسا، 50 ادامعا ارنالعان 6 ايلىق قىسقا مەرزىمدى جوعارى مۇعالىمدەر كۋرسى مەن 3 جىلدىق پەداگوگيكا ينستيتۋتى اشىلاتىن بولادى. جەرگىلىكتى تىلدە وقۋلىقتار قۇراستىرۋ نەمەسە ولاردى باسقا تىلدەردەن اۋدارۋ ءۇشىن اعارتۋ ءنازىرياتى جانىنان عىلىمي كەڭەس قۇرىلماق.

ارينە، مۇنىڭ بارلىعى ەل ىشىندە تىنىشتىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق ساقتالسا عانا ىسكە اساتىن شارالار. مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ ۇكىمەتى دىنگە جانە ۆاكۋف مۇلكىنە قاتىستى مۇلدەم ارالاسپاۋ ساياساتىن جۇرگىزىپ، دىنباسىلارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستى جولعا قويدى. بۇل حالىق اراسىندا مەملەكەتتىڭ ءدىن ساياساتىنا بايلانىستى بەلەڭ العان تۇسىنىسپەۋشىلىك ءتۇيىنىن تارقاتتى.

تاريحشى ش. باباشەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، «ول توراعا قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ، حورەزم وڭىرىندە ادىلەتتىك ورناتۋ، ۇلتتىق ماسەلەلەردى بەيبىت جولمەن شەشۋ ماقساتىندا 1921 جىلعى 6 قاراشادا جونەيت حانمەن ءوزارا بىتىمگەرشىلىك كەلىسىم جاسايدى». حورەزم رەسپۋبليكاسى باسشىسىنىڭ بۇل ساياساتى ركفسر ۇكىمەتىنە ونشالىقتى ۇناي قويمادى. ونىڭ ۇستىنە، ءيبنامينوۆ باسقارعان ۇكىمەت ۇلتتىق ماسەلەلەردى ورتالىقتىڭ مۇددەسىنە وراي ەمەس، ححسر-دىڭ II-قۇرىلتايىندا قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە شەشتى.

1921 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ححسر-عا كەلگەن ركفسر ۇكىمەتىنىڭ تولىق وكىلەتتى وكىلى ي.م. بىك حورەزم حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىسىنە ءجونسىز ارالاسىپ، مۇنىڭ ءوزى جەرگىلىكتى باسشىلىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى، سونىڭ سالدارىنان ءوزارا كەلىسپەۋشىلىك ءورشىپ كەتتى.

ي.م. بىك 1921 جىلعى 10 قاراشادا ركفسر سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنا جازعان حاتىندا «قازىرگى حورەزم رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارى حورەزمگە كەرەك ەمەس. بيلىك بۇتىندەي مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ پەن اتاماقسىماحۇن مۇحاممەدراحيموۆتىڭ (حكسر واك توراعاسى – رەد) قولىنا ءوتىپ كەتكەن. ۇلتتىق ماسەلەمەن تەك ءبىرلى-جارىم زيالىلار عانا اينالىسادى» دەپ جازادى.

ءسويتىپ ول تىزگىن بەرمەي بارا جاتقان جەرگىلىكتى باسشىلاردى تەزگە سالىپ الۋ ءۇشىن 1921 جىلعى 27 قاراشادا بيلىكتەگى رەاكتسياشىل كۇشتەرگە سۇيەنىپ، حورەزم كومپارتياسىنىڭ، ححسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق نازىرلەر كەڭەسىنىڭ بىرلەسكەن جينالىسىن وتكىزدى. وسى جينالىستا تۇركىستان ۇلتشىلدار ۇيىمى دەپ اتالاتىن «مۇسىلمان ۇلتشىلدار بىرلەستىگىنىڭ» جەتەكشىلەرى ءانۋار-پاشا، ميناۋار-قاري جانە زاكي ۆاليدوۆتارمەن تىعىز بايلانىستا بولدى دەگەن جەلەۋمەن مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ جانە ححر-دىڭ باسقا باسشىلارى بەكچان راحمانوۆ، سەيىتقالي اعايداروۆ (مەڭدىقوجانىڭ قارىنداسىنا ۇيلەنگەن), مولدا بەكچان ابدالوۆ پەن باسقالار «حالىق جاۋى» دەپ ايىپتالىپ، ءوز قىزمەتىنەن بوساتىلدى. ولاردىڭ ءىسىن قاراۋدى ركفسر ۇكىمەتى ءوز باقىلاۋىنا الدى.

م. ءيبنامينوۆ «ۇلتتىق بىرلىك كوميتەتى» دەپ اتالاتىن پانيسلاميستىك كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىمىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى دەپ ايىپتالىپ، بتك (ۆچك) تاراپىنان قاماۋعا الىندى جانە ءىسى سوتقا بەرىلدى. بك(ب)پ قاتارىنان شىعارىلدى. ۆ.ل. گەنيستىڭ جازۋىنشا، ي.م. بىك پەن ونىڭ قولشوقپارلارى م. يبنامينوۆتەن قاجەتتى جاۋاپ الۋ ءۇشىن ونى ۇنەمى ۇرىپ-سوعىپ، باسىن جارعان. پ. يۋسۋپوۆتىڭ «ەستەلىكتەرىندە» ايتىلعانداي، ول 1922 جىلعى 5 ناۋرىزدا وتكەن اسكەري تريبۋنال كەزىندە ءوزىنىڭ جارىلعان باسىن كورسەتىپ «كەڭەس بيلىگى تۇسىندا قاماۋعا الىنعان ادامعا كۇش قولدانىپ، ونى ازاپتاپ، باسىن جارۋعا جول بەرۋگە بولا ما؟» دەگەن. مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ 1938 جىلعى 21 اقپاندا ققاكسر ىىحك تەرگەۋشىلەرىنە بەرگەن جاۋابىندا: «...وسى ءىس بويىنشا اسكەري تريبۋنال مەنى 1922 جىلى اتۋ جازاسىنا ۇكىم ەتتى. ال باسقالار ءتۇرلى مەرزىمدە قاماۋدا بولۋ جازاسىنا كەسىلدى» دەيدى. بىراق تاعىلعان ايىپتاردى دالەلدەيتىن ماتەريالداردىڭ جەتىسپەۋى سالدارىنان 1923 جىلى كۇزدە ححسر حالىق سوتى تاراپىنان اقتالىپ، قاماۋدان بوساتىلادى.

مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە باسشىلىق ەتكەن جەتى ايدان ءسال استام ۋاقىتتا ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ، قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ، مەملەكەت نەگىزىن نىعايتۋ تۇرعىسىنان پارمەندى شارالاردى قولعا الىپ، حالىققا بىلىكتى ءارى بىلگىر باسشى رەتىندە تانىلدى. سوندىقتان دا ول 1923 جىلى قىركۇيەكتە ححسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە قايتا قىزمەتكە الىندى.

1923 جىلعى 18 – 20 قازاندا وتكەن حالىق وكىلدەرىنىڭ ءىV-قۇرىلتايىندا مەملەكەت حورەزم كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى بولىپ قايتا قۇرىلىپ، م.ءيبنامينوۆ وسى رەسپۋبليكانىڭ ىشكى ىستەر ءنازىرى (كوميسسارى) لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. سول تۇستا ىشكى ىستەر ءنازىرياتىنىڭ قۇرامىنا رەسپۋبليكالىق باس ميليتسيا باسقارماسى، قارجى، شارۋاشىلىق، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، قالالىق شارۋاشىلىق بولىمدەرى مەن حالىقتىق بايلانىس كىشى ءبولىمى كىردى. ەگەر بۇگىنگى كۇننىڭ ولشەمىمەن قارايتىن بولساق، اتالعان ءنازىرياتتىڭ قىزمەت اۋماعى 6 سالانى، دەمەك 6 مينيسترلىكتى بىرىكتىرگەن. ءبىز حكسر واك ىشكى ىستەر ءنازىرياتىنىڭ 1923 جىلعى قازان-قاراشاداعى جۇمىسى جونىندەگى باياندامامەن تانىسا كەلە، م. ءيبنامينوۆتىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە وي تۇيەتىن قايراتكەرلىك قىرىن تاعى دا ءبىر رەت بايقايمىز. ول وسى باياندامادا تۇتاس ءنازىريات پەن ونىڭ بولىمدەرىنىڭ اعىمداعى جاعدايى مەن قىزمەت ناتيجەلەرىن مۇقيات تالداپ، تۇزەتۋدى قاجەت ەتەتىن كەمشىن تۇستاردى ناقتى كورسەتىپ بەرەدى، بولاشاق جۇمىس باعىتىن ايقىن بەلگىلەيدى.

م. ءيبنامينوۆ 1924 جىلعى 26 ناۋرىزدا حكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانىپ، تورالقا قۇرامىنا كىرەدى جانە حكسر واك-ءتىڭ حاتشىسى لاۋازىمىنا سايلانادى. ول حكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تا ىستەپ، حكسر واك جانىنداعى قازاق-قاراقالپاق وبلىسىنىڭ وكىلى مىندەتىن دە اتقارادى. ورتا ازيادا ۇلتتىق نەگىزدە رەسپۋبليكالار قۇرۋ تۋرالى شەشىم شىققان كەزدە، حكسر-دى تاراتۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا بولىپ، ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا اتسالىسادى. ءامۋداريانىڭ سول جاق جاعالاۋىنداعى قاراقالپاق اۋداندارىندا، قازاق-قاراقالپاق (حوجەلى) وبلىسىندا، قىپشاق جانە قىتاي اۋداندارىندا تۇراتىن حالىقتىڭ تىلەگىن ورىنداپ، ولاردى جاڭادان قۇرىلعان قاراقالپاق اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ قۇرامىنا قوسۋ تۋرالى حكسر واك-ءتىڭ قاۋلىسىنا قول قويادى. ول وتپەلى كەزەڭدە حكسر-ءدىڭ قارجى ءنازىرى لاۋازىمىن اتقاردى دەگەن دەرەك بار.

حكسر-ءنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وركەندەۋىنە جانە ۇلتتىق ماسەلەلەردى شەشۋگە سىڭىرگەن اسا زور ەڭبەگى ءۇشىن مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ حورەزم كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرنەشە وردەنىمەن ناگرادتالدى.

تاريحشىلار ش.باباشەۆ پەن ب.قوششانوۆتىڭ ايتۋىنشا، م.ءيبنامينوۆ 1925 جىلعى 12 – 19 اقپاندا وتكىزىلگەن قاراقالپاقستان كەڭەستەرىنىڭ ءبىرىنشى ۇيىمداستىرۋ سەزىندە قابىلدانعان قاراقالپاقستان اۆتونوميالىق وبلىسىن (ققاو) ۇيىمداستىرۋ تۋرالى دەكلاراتسيانى ازىرلەۋگە جانە قاراقالپاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان. ول 1925 جىلدان باستاپ قاراقالپاق وبلىستىق ىشكى ساۋدا ءبولىمىن باسقارۋشى بولىپ ىستەيدى. 1926 جىلى بك(ب)پ قاتارىنا قايتا الىنىپ، جيىرماسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. 1932 جىلى بك(ب)پ وك مەن ورتا ازيا بيۋروسى جەرگىلىكتى كادرلار قۇرامىن كۇشەيتۋ ءۇشىن مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆتى ققاو-عا پروكۋرور كومەكشىسى قىزمەتىنە جىبەرەدى. سوڭىنان ول استىق ونىمدەرى باسقارماسىندا باسشى قىزمەتتەر اتقارادى.

دەگەنمەن م. ءيبنامينوۆ ەلدى دەربەس دامۋ جولىمەن باستاي الاتىن كورنەكتى قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە ورتالىقتىڭ «قىراعى كوزىنە» ىلىككەن بولاتىن. ول 1933 جىلى ققاكسر پارتيا-كەڭەس ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارىن تروتسكيشىل-ءبۋحارينشىل «وڭشىل» جانە «سولشىل» توپتارعا قاتىستى ايىپتاۋ، قىزمەتىنەن بوساتۋ جانە پارتيا قاتارىنان شىعارۋ ناۋقانى كەزىندە قىزمەت ءتارتىبىن بۇزدى دەگەن سەبەپپەن بك(ب)پ ورتالىق قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ قاراقالپاقستان بويىنشا پارتيالىق القاسىنىڭ 1933 جىلعى 11 جەلتوقسانداعى شەشىمى نەگىزىندە بك(ب)پ قاتارىنان شىعارىلدى.

1937 جىلعى قىركۇيەكتىڭ باسىندا حوجەلى اۋداندىق ىىحك ءبولىمىنىڭ باستىعى زاگراتدينوۆ مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆتىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعايدى. 8 قىركۇيەكتە ققاكسر ىىحك مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنىڭ 3-ءبولىمىنىڭ جەدەل وكىلى، كىشى لەيتەنانت كونونوۆ كەلىپ تۇسكەن ماتەريالداردى نەگىزگە الا وتىرىپ، مىناداي قاۋلى قابىلدايدى:

«مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ اۋقاتتى بايدىڭ بالاسى، جوعارى ءبىلىمدى، 1919 – 1924 جىلدارى بك(ب)پ قۇرامىندا بولعان، كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەتتەرى ءۇشىن پارتيا قۇرامىنان شىعارىلعان. م. ءيبنامينوۆ قازىرگى كەزدە حوجەلى اۋدانى استىق ونىمدەرى باسقارماسى («حلەبتورگ») ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ، جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى اراسىندا كونتررەۆوليۋتسيالىق جۇمىس جۇرگىزۋدە. ازامات م. ءيبنامينوۆ وزبەكستان كسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 66-بابى بويىنشا ايىپتالىپ، قاماۋعا الىنسىن».

قارادان شىعىپ حان بولعان

 

بۇل قاۋلىنى 9 قىركۇيەكتە ققاكسر ىىحك كوميسسارى، اعا لەيتەنانت شتەين بەكىتەدى جانە ءيبنامينوۆ 12 قىركۇيەكتە №54 وردەر نەگىزىندە قاماۋعا الىنادى. ونىڭ ۇيىنە ءتىنتۋ جۇرگىزگەن كەزدە 25 ءارتۇرلى فوتوسۋرەت، حكسر-ءدىڭ ءۇش وردەنى جانە كۋالىكتەردەن باسقا ءىلىپ الارلىق ەشتەڭە تابىلمايدى. ايتسە دە م. ءيبنا­مينوۆ زاڭعا قايشى ۇرىپ-سوعۋ، ازاپتاۋ ارەكەتتەرىمەن استاسقان تەرگەۋ تەپكىسىنە تۇسەدى.

1938 جىلعى 22 اقپاندا مەڭدىقوجا يب­نا­مينوۆتەن جاۋاپ الۋ حاتتاماسى بىلايشا تولتىرىلىپتى:

«حورەزم حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كور­­نەكتى باسشىلارى بەكچان راحمانوۆ، سەيىت­قالي اعايداروۆ، مولدا بەكچان ابدالوۆ جانە ماتيۋسۋپ ديۆانوۆتار بتك (ۆچك) تاراپىنان قاماۋعا الىنىپ، 1922 جىلى ولاردىڭ ءىسى اسكەري تريبۋنالعا بەرىلدى. وسى ءىس بويىنشا مەن، مەڭدىقوجا ءيبنا­مي­نوۆ اتۋ جازاسىنا ۇكىم ەتىلدىم، ال قال­عاندارى ءتۇرلى مەرزىمگە قاماۋدا بولۋ جازاسىنا كەسىلدى. اتا-ماقسىم مادرەيموۆ ءوز-وزىنە قول جۇمساپ دۇنيەدەن ءوتتى...

...«ۇلتتىق بىرلىك» ۇيىمىنىڭ قوڭىرات فيليالىنىڭ مۇشەلەرى سەيفۋلعابيت ءما­جيتوۆ، گەرەي باشيروۆ، مولدا ءۇببى ەرنيازوۆ (بۇرىنعى قوڭىرات اكىمى), ءپىر­جان مولدا بەكەشەۆ، اۋەز مولدا وتەپوۆ، سۇلتانعالي قازىقۇلوۆ، اللام­بەرگەن داۋقاراەۆ، مولدا وتەپ جانە مەن 1921 جىلى قوڭىراتتاعى بيلىكتى ءوز قولى­مىزعا الدىق. 1921 جىلى وسى قوزعالىستىڭ كورنەكتى باسشىلارى سەي­فۋل­عابيت ءماجي­توۆ، مولدا ءۇببى ەرنيازوۆ، ءپىر­جان مولدا بەكەشەۆ قاماۋعا الىنىپ، ولار­دىڭ ءاربىرى 5 جىلدان قاماۋدا بولۋ جازاسىنا ۇكىم ەتىلدى. بىراق، وراز ەرمانوۆتىڭ (ححسر ىشكى ىستەر ءمينيسترى) ارالاسۋىنىڭ ارقاسىندا ولار قاماۋدان بوساتىلدى. قوڭىرات وكرۋ­گىنىڭ ميليتسيا ءبولىمىنىڭ باستىعى تەبەن ياكۋبوۆ بولاتىن. حوجەلى وكرۋگىنىڭ حالىق سوتى بۋرحان سادۋللاەۆ وسى ءىس بويىنشا «قازاق توبى» دەپ اتالعان توپتان – 16, «قارا­قالپاق توبىنان» – 16, «وزبەك توبى­نان» – 8 ادامدى جاۋاپقا تارتقان ەدى».

ەگەر بۇرىن ققاكسر ىىحك مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ باسقارماسى م. ءيبنا­مي­نوۆكە وزبەكستان كسر قىلمىستىق كو­دەكسىنىڭ 67-بابى بويىنشا ايىپ تاققان بولسا، 1938 جىلعى 14 ءساۋىر كۇنى وعان ءوز­بەكستان كسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 57-1, 64 جانە 63-باپتارى بويىنشا دا ايىپ تاعىلدى. كەيىننەن ايىپتاۋ قورى­تىن­دىسى بەكىتىلىپ، ءىس كسرو جوعارعى سوتى اسكەري القاسىنىڭ قاراۋىنا وتكى­زىلدى.

1938 جىلعى 13 قازاندا كسرو جوعارعى سوتى اسكەري القاسىنىڭ كوشپەلى جابىق سەسسياسىندا (تاشكەنت قالاسى) توراعالىق ەتكەن الەكسەەۆ مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆتىڭ قىلمىستىق ءىسىن باس-اياعى 20 مينۋتتا (ساعات 13.30-دان 13.50-گە دەيىن) قاراپ شىعادى. قىلمىستىق ىستە الدىن الا جانە سوت تەرگەۋى ناتيجەسىندە م. ءيبنامينوۆتىڭ 1921 جىل­دان باستاپ «ۇلتتىق بىرلىك» انتيكەڭەستىك، ۇلت­شىل ۇيىمىنا مۇشە بولعانى جانە 1924 جى­لى كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىسكە قا­تىس­قانى، سودان كەيىن قاراقالپاقستاندا ارەكەت ەتكەن انتي­كەڭەس­تىك، بۋرجۋازيالىق، ۇلتشىل تەررو­ريس­تىك جانە ديۆەرسيالىق ۇيىمىنىڭ قۇرامىنا كىرگەنى، وسى تەر­رو­ريستىك ۇيىم­نىڭ كەڭەس ۇكىمەتى مەن بك(ب)پ باس­شى­لارىنا قارسى تەرروريستىك ءىس-ارە­كەتتەرىن تولىق قولداپ-قۋاتتاعانى انىقتالدى دەلىنگەن.

م.ءيبنامينوۆ «كونتررەۆوليۋتسيالىق ءىس-­ارەكەت جۇرگىزۋدە وسى ۇيىممەن تىكەلەي باي­­لانىستا بولىپ، ونىڭ تاپسىرماسى بو­يىن­شا جەرگىلىكتى جەرلەردە توپتار قۇرۋمەن اي­نالىسقان جانە كەڭەس ۇكىمە­تىنىڭ ساياسي شا­رۋا­شىلىق ىستەرىنە زيان كەلتىرەتىن جۇ­مىس­تاردى بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىر­عان» دەپ ايىپتالدى. سوت پروتسەسىندە م.يب­نامينوۆ جوعارىدا اتالعان ايىپتاردان، سونداي-اق 1925 جىلدان باس­تاپ قاسىم اۋەز­وۆ باسقارعان «كونتر­رە­ۆو­ليۋتسيالىق ۇلتشىل توپتىڭ» جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىس­تىم دەگەن جاۋابىنان باس تارتىپ، ءوزىنىڭ ايىپكەر ەمەس ەكەنىن دالەل­دەيدى. ول ءوزىنىڭ سوڭعى سوزىندە سوت باس­تىعىنان ءادىل شەشىم قابىلداۋدى وتىنەدى.

بىراق، سوتتا توراعالىق ەتۋشى ساعات 13-تەن 50 مينۋت وتكەندە مەڭدىقوجا يبن­ا­مي­­­­نوۆتى وزبەكستان كسر قىلمىستىق كو­دەك­سىنىڭ 58, 63, 64 جانە 67-باپتارى بويىن­شا ايىپتى دەپ تاۋىپ، ەڭ اۋىر جازا – اتۋ جازاسىنا كەسەدى. ۇكىم سول كۇنى تاشكەنت قالاسىندا ورىندالادى.

1959 جىلعى 27 قازاندا كسرو جو­عار­­عى سوتى اسكەري القاسىنىڭ وتىرىسى وتكىزىلىپ، وندا 1938 جىلعى 13 قازاندا كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسى تاراپىنان مال-مۇلكى تاركىلەنىپ، اتۋ جازاسىنا كە­سىل­گ­ەن مەڭ­­دىقوجا ءيبنامينوۆتىڭ ءىسى قاي­تا قارا­لادى. وتىرىسقا ادىلەت گە­نە­رال-مايورى ليحاچەۆ توراعالىق ەتىپ، اسكەري القا مۇشەلەرى – ادىلەت پود­پولكوۆنيكتەرى شەۆەلەيكو مەن مويسەەۆ قاتىسادى. وندا اتالعان ءىس بويىنشا باس اسكەري پرو­كۋ­رور­دىڭ كومەكشىسى، ادىلەت پودپولكوۆنيگى شەۆە­لەي­كونىڭ بايانداماسى، سونداي-اق ۇكىم­نىڭ كۇشىن جويۋ، ءىستى قىس­قارتۋ جونىندەگى قو­رى­تىندىسى تىڭدا­لادى. سونىڭ نەگىزىندە كسرو جوعارعى سوتى­نىڭ اسكەري القاسى مىناداي تۇ­جىرىمعا كەلەدى:

سوت وتىرىسىندا

م. ءيبنامينوۆ ەشقانداي قىلمىس ىستەمەدىم دەپ ايعاق بەرگەن. وسى ءىس بويىن­شا جۇرگىزىلگەن قوسىمشا تەرگەۋ ارەكەتتەرى ناتيجەسىندە 

م. يب­نامينوۆتىڭ ەشبىر دالەلسىز سوتتالعانىن ايقىندايتىن جاڭا ءمان-جايلار انىقتالدى;

تەرگەۋ ناتيجەسىندە

م. يب­نا­مي­نوۆتىڭ «پانيسلاميزم پارتياسىنا» جانە باسپاشىلىققا قانداي دا ءبىر قاتىسى بولعانى انىقتالماعان;

تەكسەرۋ ماتەريالدارىنىڭ قورىتىندىسى 1937 – 1938 جىلدارى ققاكسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ۇيىمدارى تاراپىنان كەڭەس ازاماتتارىن ەشقانداي دالەلسىز، نەگىزسىز قاماۋعا الۋ جانە ولارعا قۇقىققا قايشى تەرگەۋ جۇرگىزۋ تاسىلدەرىن قولدانۋدىڭ كەڭىنەن ورىن العانىن ايعاقتايدى.

وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ، پروكۋرور م. ءيبنامينوۆتىڭ قىلمىستىق ءىسىن قىل­مىس­تىق قۇرامنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قىسقارتۋدى جانە وعان شى­عارىلعان ۇكىمنىڭ كۇشىن جويۋدى سۇ­راي­دى.

قسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري ال­قاسى جاڭادان اشىلعان ءمان-جايلارعا سۇيەنە وتى­رىپ، مەڭدىقوجا ءيبنا­مي­نوۆتىڭ قىلمىستىق ءىسى بويىنشا كسرو جوعارعى سوتى اسكەري ال­قاسىنىڭ 1938 جىلعى 13 قازانداعى ۇكى­مىنىڭ كۇشىن جويادى، قىلمىستىق ءىستى قىل­مىستىق قۇرامنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قىس­قارتادى. م. ءيبنامينوۆ تولىقتاي اقتا­لا­دى. ول قامال بۇزار كەمەل شاقتا، بار-جوعى 40 جاسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعان ەدى.

م.ءيبنامينوۆتى اقتاپ الۋدا ونىڭ ايەلى اقبالا اپامىزدىڭ ەڭبەگى ەرەكشە بولعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ول مەڭدىقوجا اتامىزدىڭ ارتىنان تاشكەنتكە دەيىن ءىز­دەپ بارىپ، سوتتا ءىسى قارالعان كەزدە تىلەۋىن تىلەپ، سىرتتا وتىرعان. «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى رەتىندە قانشا قيىندىق كورىپ، قان­شا ازاپ تارتسا دا، مويىماي، اتامىزدان قال­عان قوس تۇياق – جاڭاباي مەن قوعامدى ەشكىمنەن كەم قىل­ماي ءوسىرىپ، ەل قاتارىنا قوسقان. ءسويتىپ ءجۇرىپ جوعارى جاققا ءوز جارىنىڭ جازىقسىز جازاعا ۇشىراعانىن ايتىپ، حات جازۋىن توقتاتپاعان. ارينە، اقبالا اپامىزدىڭ جا­نىندا تىلەۋلەس ادام­دار دا بولدى. سولاردىڭ ءبىرى – مەڭ­دى­قوجا اتامىز ۇستال­عاندا باس­قا­لارداي باس ساۋعالاپ قاشپاعان، ارعى تەگى قوجادان شىققان اسانقوجا دەگەن كىسى جانە ونىڭ ايەلى زىليقا. ال ەكىنشىسى – رۋى قاباق قوسىباي جاڭاباەۆ دەگەن ازامات. مەڭدى­قو­جا اتامىز جاستاي جەتىم قالعان قوسى­باي­دى ءوز قامقور­لى­عىنا الىپ، لەنين­گرادتاعى (قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ) كووپەراتيۆتىك تەحني­كۋم­عا وقۋعا جىبەرگەن. وقۋىن اياقتاپ كەلگەن سوڭ ساۋدا جۇيەسىنە جۇمىسقا ورنالاستىرىپ، ءىستىڭ ءجون-جوسى­عىن ۇيرەتىپ، كوز-قۇلاق بو­لىپ جۇرگەن. مەڭدىقوجا اتامىز 1937 جىلى ۇستالىپ بارا جاتقان كەزدە ارتىندا قالعان بالا-شاعاسىنا باس-كوز بولۋدى وسى قوسىباي اعاعا تاپسىرعان كورىنەدى. قوسىباي اعا دا سول اماناتتى ءومى­رى­نىڭ سوڭىنا دەيىن قالتقىسىز ورىن­دايدى. زامان­داستارىنىڭ ايتۋىنشا، ول ءوز سالا­سى­نىڭ وتە بىلگىر مامانى، بىلىكتى باسشىسى بولعان. ققاكسر رەسپۋبليكالىق تۇتىنۋ وداعىنا توراعا­لىق ەتىپ، ەلدىڭ بەتكە تۇتار ازاماتتارىمەن جا­قىن سىيلاسىپ ارا­لاسقان. مەڭدىقوجا اتامىزدىڭ بالالارى جاڭا­باي مەن قوعامعا ءاردايىم قامقور بو­لىپ جۇرگەن.

جوعارىدا ايتقان نازىم اپا وسى جاڭا­باي اعامىزدىڭ قۇداي قوسقان جارى. 1933 جى­لى تۋعان، ارعى تەگى شەكتى، باۋبەك تەمىر­باقتىنىڭ مەڭسەيىتىنەن تارايتىن قالمەن دەگەن كىسىنىڭ قىزى. جاڭاباي اعامىز مەزگىلسىز قازاعا ۇشىراعان كەزدە نازىم اپا ماقسات جانە مارات دەگەن ۇلدارىمەن قالادى. سودان ون شاقتى جىل وتكەن سوڭ قاينىسى قوعامعا امەڭگەرلىك جولمەن قوسىلىپ، ودان اەليتا، اينۇر جانە مارس دۇنيەگە كەلەدى.

قازىر قوعام اعا دا، نازىم اپا دا بۇل دۇنيەدە جوق. ونىڭ بالاسى ماقسات تا ءبىراز جىل بۇرىن اۋىر دەرتتەن كوز جۇمدى. قالعان بالالارى، ولاردان تاراعان ۇرپاقتارى بار.

الاساپىران زاماندا جاسىنداي جارق ەتىپ سۋىرىلىپ شىعىپ، تۋعان حال­قى­نا قام­قور بولا بىلگەن، ءوز ۇلتىنىڭ عانا ەمەس، تۇران ويپاتىنداعى بۇكىل حا­لىقتىڭ مۇددەسىن قورعاعان، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ قىلمىستىق ايىپ­تان اقتال­عا­نىمەن ونىڭ ەل يگىلىگى جو­لىندا اتقارعان ىستەرى ءالى ءتيىستى باعاسىن ال­عان جوق. ول حورەزم رەسپۋبليكاسىندا باس­شىلىق قىز­مەتتەر اتقارعان كەزدە ءتۇر­كىستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ، قازاق اكسر-ءىنىڭ باسشىلارى تۇرار رىسقۇلوۆ، ءنازىر تورە­قۇ­لوۆ، سەيىتقالي مەڭ­دە­شەۆتەرمەن، باسقا دا الاش ارىستارىمەن بايلا­نىستا بولمادى، بىرنەشە مەملەكەت اۋما­عىنا ءبولىنىپ كەتكەن قازاق حالقىنىڭ تاع­دىرى تۋرالى پىكىر الماسپادى دەپ ايتا الامىز با؟!

 

م. ءيبنامينوۆتىڭ ققاو-نى قازاق­ستا­ن­عا قوسۋ، سونداي-اق 20-30-جىلدارى اشتىققا ۇشىراپ، اۋىپ كەلگەن حالىققا كومەك قولىن سوزۋ كەزىندەگى ەڭبەگى سول كۇيى جابىق جاتىر. ونىڭ ۇستىنە، مەڭدىقوجا اتا­مىزدىڭ جەرلەنگەن جەرى دە بەلگىسىز. ءويت­كەنى ول كىسى اقتالعان سوڭ اقبالا اپا­مىز قايتا-قايتا حات جازىپ، جەرلەنگەن جە­­رىن ايتۋدى سۇراعان. بۇعان 1960 جىل­­داردىڭ باسىندا بەرىلگەن انىقتامادا «م. ءيبنا­مي­نوۆ 1949 جىلى كولىمادا قايتىس بولدى» دەپ جازىلىپتى. بۇل دا جۇمباق ءجايت. مۇنىڭ بارلىعى ارنايى كوڭىل ءبولىپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىز تەك قانا قولدا بار دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، بيىلعى جىلى تۋ­عانىنا – 121, اقتالعانىنا 60 جىل تولاتىن مەڭ­دىقوجا ءيبنامينوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى جايلى قىسقاشا بايانداپ بەرۋگە تىرىستىق.

مارات سادىقوۆ

تاريحشى، زاڭگەر

جالعاسى كەلەسى ساندا

سوڭعى جاڭالىقتار